๑.๑ การเลื่อนขั้น สำหรับอานาปานสติ

คำถาม ในลำดับการปฏิบัติอานาปานสติทั้ง ๔ ขั้นนั้น เราจะตัดสินใจได้อย่างไรว่าเมื่อไรควรจะเลื่อนจากขั้นหนึ่งไปสู่อีกขั้นหนึ่ง

คำตอบ พระผู้มีพระภาคได้ทรงสอนการปฏิบัติตามลำดับขั้น โดยเริ่มต้นจากลมหายใจยาว ลมหายใจสั้น ลมหายใจตลอดทั้งสาย และลมหายใจละเอียด เพื่อให้เข้าใจได้ง่ายเท่านั้น ในการปฏิบัติจริง ลำดับขั้นทั้ง ๔ อาจเกิดขึ้นในช่วงเวลาเดียวกันก็ได้

ดังนั้น หากสามารถมีสมาธิอยู่กับลมหายใจยาวตลอดทั้งสาย และลมหายใจสั้นตลอดทั้งสาย ประมาณหนึ่งชั่วโมง ต่อจากนั้น (เมื่อสมาธิเจริญขึ้น) ลมหายใจจะเริ่มละเอียดขึ้นโดยอัตโนมัติ

โยคีสามารถเปลี่ยนไปตั้งสมาธิอยู่กับลมหายใจละเอียด หากลมละเอียดยาว ควรพยายามรู้ลมหายใจละเอียดและยาวตลอดทั้งสาย หากลมละเอียดสั้น ควรพยายามรู้ลมหายใจละเอียดและสั้นตลอดทั้งสาย ถ้าลมหายใจไม่ละเอียดเอง ควรตั้งสมาธิ (มนสิการ) อยู่กับลมหายใจโดยอธิษฐานว่า ลมหายใจจงละเอียด

วิธีนี้จะช่วยให้ลมหายใจกลายเป็นลมละเอียด แต่อย่าจงใจทำให้ลมหายใจละเอียด หรือทำให้ลมหายใจยาวหรือสั้น พึงแค่อธิษฐานว่าลมหายใจจงละเอียดเท่านั้น ด้วยวิธีนี้ ลมหายใจยาว ลมหายใจสั้น ลมหายใจตลอดทั้งสาย และลมหายใจละเอียด ทั้ง ๔ ขั้นนี้ก็จะรวมอยู่ในขั้นๆ เดียว

ดูรายละเอียดของการทำให้ลมหายใจละเอียดในหน้า ๗๗