พิจารณาทบทวนญาณ

ต่อจากนี้ จึงเป็นญาณสุดท้ายที่ ๑๖ คือ ปัจเวกขณญาณ เป็นการพิจารณา ทบทวน ๕ อย่างต่างๆ กัน ได้แก่ ๑. พิจารณาทบทวนมรรคญาณ ๒. ทบทวนผลญาณ ๓. ทบทวนกิเลสที่ได้ทาลายแล้ว ๔. ทบทวนกิเลสที่ยังไม่ได้ทาลาย ๕. พิจารณาพระนิพพาน

เมื่อนั้น ก็จะได้ญาณที่แท้จริงในอริยสัจ ๔ และได้รู้แจ้งพระนิพพานด้วยตนเองแล้ว เพราะการแทงตลอดอย่างนี้ จิตของโยคีจึงกลายเป็นจิตบริสุทธิ์ ปราศจากมิจฉาทิฏฐิ และถ้าปฏิบัติอย่างนี้ต่อไปเรื่อยๆ ก็จะบรรลุพระอรหันต์และถึงปรินิพพานได้ มีรายละเอียดมากมายกว่านี้ในการเจริญวิปัสสนา แต่ก็ต้องละไว้ก่อนเพื่อให้คำอธิบายนี้สั้นที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ นับเป็นวิธีเยี่ยมยอดเพื่อศึกษาการปฏิบัติ

ถ้าบริกรรมจิตไม่เกิดขึ้น จิตเหล่านี้ย่อมมีลำดับที่ ๕-๖-๗ (มีสามดวง ไม่ใช่สองดวง) เพื่อทำชวนจิตให้ครบ ๗ ดวง ดูรายละเอียดเกี่ยวกับมโนทวารวิถีจิตใน “ตาราง ๘ – มโนทวารวิถีเมื่อมีรูปารมณ์” หน้า ๒๙๗

การพิจารณาข้อที่ ๑-๒-๕ เกิดขึ้นเองโดยอัตโนมัติ ส่วนข้อ ๓-๔ ต้องทำโดยเจตนา และต้องอาศัยความรู้ว่า จะทำอย่างไร