วิธีเห็นรูปกลาป

ถ้ากำหนดรู้ธาตุ ๔ ในก้อนโปร่งแสงต่อไป ก้อนนั้นก็จะเปล่งประกายระยิบระยับและส่องแสงสว่าง เมื่อมีสมาธิอยู่กับธาตุ ๔ ในก้อนโปร่งแสงนั้นติดต่อกันไปเป็นอย่างน้อยครึ่งชั่วโมง ก็จะได้อุปจารสมาธิ

พึงใช้แสงนั้นเพื่อกำหนดรู้อากาศธาตุในก้อนโปร่งแสง โดยมองหาช่องว่างเล็ก ๆ ภายในก้อนนั้น บัดนี้ก็จะพบว่าก้อนโปร่งแสงนั้นแตกกระจายเป็นอณูเล็ก ๆ ซึ่งเรียกว่า รูปกลาป

เมื่อถึงขั้นนี้คือจิตตวิสุทธิ ก็จะเจริญทิฏฐิวิสุทธิต่อไปได้โดยพิจารณาแยกแยะรูปกลาป นั่นเป็นส่วนเบื้องต้นของวิปัสสนา

อานิสงส์ของสมาธิ

ก่อนจะอธิบายวิธีการเจริญวิปัสสนา เรามาดูกันก่อนถึงประโยชน์ที่จะได้จากอุปจารสมาธิอันโยคีสุทธิกวิปัสสกาได้แล้ว และจากฌานสมาธิที่โยคีสมถยานิกได้ คือในวิปัสสนากรรมฐานนั้น มีอะไรมากมายที่ต้องกำหนดรู้ และความเหนื่อยล้า ย่อมเกิดเป็นปกติ เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงเป็นเรื่องดีถ้าได้พัก

มีคาถาอุปมาของอรรถกถาในทเวธาวิตักกสูตร ของมัชฌิมนิกาย ซึ่งอธิบายการพักผ่อนในฌานของโยคี คือ กล่าวว่า ในช่วงสงคราม บางครั้งเหล่าทหารย่อมเหนื่อยอ่อน เพราะข้าศึกอาจมีแสนยานุภาพมากและลูกศรจำนวนมากอาจแล่นไปมาในสมรภูมิ ดังนั้น ทหารจึงต้องถอยทัพกลับไปยังค่ายพัก เป็นที่ที่ทหารย่อมปลอดภัยจากลูกศรของข้าศึก และสามารถพักได้ เมื่อได้พละกำลังและความเข้มแข็งกลับคืนมาแล้ว ก็จะออกจาก

Råpa (materiality) + kalàpa (group/cluster)

ม. มูล ข้อ ๒๐๖ (พระสูตรว่าด้วยวิตกสองอย่าง)