คำถาม ๒.๓ – การกำหนดรู้ปฏิจจสมุปบาทวิธีที่ ๑ และวิธีที่ ๕ { หน้า ๑๔๕ }

วันหนึ่ง ท่านพระอานนท์ได้ปฏิบัติปฏิจจสมุปบาทโดยวิธี ๔ ในตอนเย็น ท่านเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าแล้วทูลว่า

อย่างทั้งหมด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏปฏิจจสมุปบาทนี้ เป็นธรรมที่ลึกซึ้ง สุดจะคาดคะเนได้ แต่ถึงกระนั้น ก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์ เหมือนกับว่าเป็นธรรมง่ายๆ พระพุทธเจ้าข้า

พระพุทธเจ้าตรัสว่า อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ เป็นธรรมที่ลึกซึ้ง สุดจะคาดคะเนได้ ก็เพราะไม่รู้ไม่เข้าใจปฏิจจสมุปบาทนี้ หมู่สัตว์จึงยุ่งเหมือนขดด้ายของช่างหูก เป็นปมด้ายเหมือนกระจุกด้าย เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ข้ามพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต และสังสาร

นี่แสดงว่า ถ้าไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทด้วยอนุโพธญาณและปฏิเวธญาณ ก็จะไม่สามารถพ้นจากสังสารและอบายทั้ง ๔ ได้ อนุโพธญาณ ก็คือนามรูปปริจเฉทญาณ (คือความเข้าใจความแตกต่างกันของนามรูป) และปัจจยปริคคหญาณ (คือความเข้าใจเหตุของนามรูป) ส่วนปฏิเวธญาณก็คือวิปัสสนาญาณทั้งหมด ดังนั้น ถ้าไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทด้วยญาณทั้ง ๒ ก็บรรลุพระนิพพานไม่ได้

อนึ่ง วิธีทั้ง ๔ ที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสสอน ที.ม.๙๕ (มหานิทานสูตร)