คำถาม ภวังค์ทำหน้าที่อะไรในกามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ และโลกุตตรภูมิ ขอให้พระอาจารย์อธิบายพร้อมทั้งตัวอย่างด้วย

คำตอบ กิจของภวังค์นั้นเหมือนกันใน ๓ ภูมิแรก

ภวังค์เกิดขึ้นเพื่อยังขณะจิตในชีวิตไว้ไม่ให้หยุดหย่อน ดำรงรักษานามธรรมไว้ เป็นการสืบต่อภพ

ภวังคจิตไม่ได้อยู่ในประเภทจิตใต้สำนึกหรือจิตไม่มีสำนึก ตามหลักจิตวิทยาของฟรอยด์ จิต ๒ ดวงเกิดขึ้นในขณะเดียวกันไม่ได้ ภวังคจิตคือจิตที่ต่อภพชาตินั้น เป็นกระแสวิบาก จิตอันกรรมซึ่งสุกงอมแล้วในเวลาที่ตายในชาติก่อนรักษาไว้

ภวังคจิตเป็นตัวสืบต่อนามธรรมระหว่างวิถีจิต โดยทำหน้าที่เป็น มโนทวาร ด้วย เมื่อกรรมซึ่งก่อภพนี้หมดสิ้นไป ภวังคจิตในภพนี้ก็จะหยุดลง สำหรับผู้ไม่ใช่พระอรหันต์ ภวังคจิตใหม่อันมีอารมณ์ใหม่ ก็จะเกิดขึ้นหลังจิตดวงแรกของชาติต่อไป คือภายหลังจาก ปฏิสนธิจิต จะมีภวังคจิต ๑๖ ขณะเกิดขึ้น

เพราะภวังคจิตเกิดเพราะกรรมเดียวกันอันก่อปฏิสนธิจิต ภวังคจิตในชาติใหม่นั้นจึงถือเอาอารมณ์เดียวกันกับปฏิสนธิจิต ดังนั้น ภวังคจิตจึงไม่ใช่กระแสจิตใต้สำนึกโดยทำกิจภายใต้กระแสวิถีจิตของทวารทั้ง ๖

ดังที่ระบุใน “ตาราง ๙ – ปัญจทวารวิถี” (หน้า 300) ก่อนที่ปัญจทวารวิถีจิตจะเกิดขึ้น กระแสของภวังคจิตนั้นก็จะหยุดชะงักไป และดำเนินต่อไปใหม่เมื่อวิถีจิตสุดสิ้นลง (ดู “ตาราง ๘ – มโนทวารวิถีเมื่อมีรูปารมณ์” หน้า 297 ด้วย) ภวังคจิตทุกดวงรู้อารมณ์เดียวกันอันต่างกับอารมณ์ทางทวารทั้ง ๖ ภวังคจิตจึงเรียกว่า วิถีมุตตจิต คือจิตที่พ้นจากวิถี ดูคำอธิบายในหน้า 282 ด้วย