คาถาม ๖.๓ – เมื่อลมไม่มี อะไรเป็นอารมณ์ของอานาปานสติ { หน้า ๓๓๗ }

เหตุผลที่อารมณ์ยังคงเป็นลมหายใจเข้าออก (อัสสาสะปัสสาสะ) วิสุทธิมรรคได้อธิบายเรื่องนี้ไว้

มหาฎีกาของ

คาถาม ๖.๔ – อรูปฌานหรือเมตตากรรมฐาน จากอานาปานสติ

สามารถเข้าอรูปฌานสมบัติหรือปฏิบัติเมตตากรรมฐาน โดยตรงจากอานาปานสติได้หรือไม่

คาตอบ

ไม่สามารถเข้าอรูปฌานสมาบัติโดยตรงจากจตุตถฌานของอานาปานสติ ทำไมจึงไม่ได้ เพราะการเข้าอรูปฌานโดยเฉพาะอากาสานัญจายตนฌานจะต้องเพิกกสิณนิมิต หลังจากเพิกกสิณนิมิตแล้วตั้งสมาธิอยู่กับอากาศซึ่งยังคงเหลือ อารมณ์ของอากาสานัญจายตนฌานถึงจะปรากฏ เมื่อเห็นอากาศแล้ว ก็จะต้องค่อยๆ ขยายอากาศนั้นออกไป เมื่อขยายออกไปทั่วทุกทิศแล้ว กสิณนิมิตจึงจะหายไป แล้วก็จะต้องขยายอากาศออกไปเรื่อยๆ ให้ทั่วจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุด

นี้คืออารมณ์ของอากาสานัญจายตนฌาน โดยอากาสานัญจายตนฌานเองก็ยังเป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนฌาน ส่วนความไม่มีของอากาสานัญจายตนฌานเป็นอารมณ์ของอากิญจัญญายตนฌาน โดยอากิญจัญญายตนฌานเองก็ยังเป็นอารมณ์ของเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ดังนั้น อรูปฌานทั้ง ๔ จึงอาศัยกสิณจตุตถฌานและอารมณ์ของมัน ถ้าไม่เพิกกสิณก็จะเข้าอรูปฌานไม่ได้ ดังนั้น ถ้าในกรณีนี้ อานาปานนิมิตที่เกิดขึ้นอาศัยลมหายใจปกติตามธรรมชาติก็เรียกว่าเป็น อัสสาสะปัสสาสะ คือลมหายใจเข้าออก (ดูคาที่ วิสุทธิ.ฎีกา.๒๑๕ วรรณนากถาว่าด้วยอานาปานสติ ว่า *“อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตมฺเปตฺถ อสฺสาสปสฺสาสสมญฺ เมว วุตตฺ ।”*)