วิธีกาหนดรู้ สี

สี (วณฺณ) เป็นรูปประเภทที่ ๕ ซึ่งควรกาหนดรู้ เป็นอารมณ์ของการเห็น (รูปารมฺมณ) เป็นรูปที่อยู่ในรูปกลาปทั้งหมด กำหนดรู้ด้วยมโนวิญญาณจิตอย่างเดียวได้ง่ายมาก เพราะการเห็นรูปกลาปก็คือการได้เห็นสีแล้ว สีนั้นย่อมเป็นสีของสิ่งสิ่งหนึ่ง และสิ่งนั้นก็คือธาตุ ๔

วิธีกาหนดรู้ กลิ่น

กลิ่น (คนฺธ) เป็นรูปประเภทที่ ๖ ที่พึงกำหนดรู้ เป็นอารมณ์ของการได้กลิ่น (คนฺธารมฺมณ) เป็นรูปที่อยู่ในรูปกลาปทั้งหมดเช่นกัน เพราะโยคีได้สะสมนิสัยมาตลอดชีวิตเพื่อใช้จมูกดมกลิ่น ในตอนต้น จึงต้องอาศัยฆานวิญญาณจิตเพื่อช่วยให้รู้กลิ่นด้วยมโนวิญญาณจิต

พระอาจารย์ใหญ่พะเอ้าตอยะอธิบายว่า เราเห็นความโปร่งแสงของแก้วโดยการมองดูที่แก้วฉันใด เราย่อมเห็นความโปร่งแสง (คือปสาทรูป) ของรูปกลาปโดยการกำหนดรู้ธาตุ ๔ ก็ฉันนั้น โดยที่ธาตุ ๔ เปรียบเสมือนแก้วอันมีความโปร่งแสง ในกรณีนี้ ความโปร่งแสงก็คือความโปร่งแสงของธาตุ ๔ ในกลาปของตนๆ ไม่ใช่เพียงความโปร่งแสงของธาตุดินเท่านั้น ปสาทรูปเป็นอุปาทายรูป อุปาทายรูปก็คือรูปซึ่งเกิดขึ้นโดยอาศัยธาตุ ๔ ในกลาปของตนๆ ดังนั้น จึงหมายความว่า สี (วณฺณ) ก็คือสีของธาตุ ๔ กลิ่นก็คือกลิ่นของธาตุ ๔ รสก็คือรสของธาตุ ๔ โอชาก็คือโอชาของธาตุ ๔ ความโปร่งแสง (ปสาทรูป) ก็คือความโปร่งแสงของธาตุ ๔ ในกลาปของตนๆ