จิตตชรูป (รูปที่เกิดจากจิต)

จิตตชรูปประกอบด้วยอัฏฐกกลาป แม้โอชาในกลาปเหล่านั้นก็เป็นจิตตชรูป โดยเกิดจากจิตที่อาศัยหทยวัตถุเกิดขึ้น ไม่เกิดจากจิตที่อาศัยวัตถุ ๕ อย่างอื่นเกิด ยกเว้นปฏิสนธิจติ แล้ว จิตที่เกิดโดยอาศัยหทยวัตถุล้วนก่อจิตตชรูป

ตัวอย่างหนึ่งก็คือความโกรธและความกังวล ทั้งสองอย่างนี้เป็นความเกลียดชังคือโทสะ และจิตที่ประกอบด้วยโทสะก็ก่อจิตตชรูปที่มีธาตุไฟเป็นธาตุเด่น ดังนั้น เมื่อโกรธหรือกังวลใจ เราจึงรู้สึกร้อน

อีกตัวอย่างหนึ่งก็คือการเคลื่อนไหวร่างกาย รวมทั้งการขยับแขนขาและกาย ไปข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง ขึ้นบนบ้าง ลงล่างบ้าง ตัวอย่างเช่น เมื่อเราเดิน เราย่อมใส่ใจที่ขาและเท้า เจตนาในการเดินย่อมก่อจิตตชรูปที่ขา เท้า และตลอดทั่วร่างกาย โดยมีธาตุลมเป็นธาตุเด่น เปรียบเสมือนลมย่อมพัดพาสิ่งต่างๆ ไปได้ฉันใด ลมก็ย่อมนำพาแขน ขา และกายไปได้ฉันนั้น

การเคลื่อนไหวร่างกายเป็นรูปกลาปต่างๆ ที่เกิดจากจิต (จิตตชกลาป) โดยเกิดขึ้นในที่ต่างๆ กันต่อเนื่องกันเป็นกระแสยาว จิตตชรูปกลาปที่เกิดเมื่อยกเท้าย่อมไม่ใช่จิตตชรูปกลาปเมื่อหย่อนเท้า รูปกลาปแต่ละกลาปเกิดขึ้นและดับไปในที่เดียวกัน และรูปกลาปใหม่ก็เกิดขึ้นในที่ใหม่แล้วดับไปในที่นั้น

ตัวอย่างที่ ๓ ก็คือ จิตซึ่งเกิดในสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล จิตเหล่านี้บริสุทธิ์อย่างยิ่ง มีกำลังยิ่ง เป็นจิตที่ยิ่งกว่า เพราะไม่มีอุปกิเลส คือมลทินจิต

ศัพท์บัญญัติ

• จิต (พจนานุกรม): โทษเครื่องเศร้าหมอง สิ่งที่ทำให้จิตใจให้เศร้าหมองขุ่นมัว รับคุณธรรมได้ยาก มี ๑๖ อย่าง เช่น อภิชฌา และ วิสมโลภะ เป็นต้น