อารัมภบท – ทุกข์, สมุทัย, อริยสัจ
เท่านั้น โดยรวมอารมณ์ซึ่งไม่ใช่นามรูป คือไม่ใช่โลกธรรม ดังนั้น อารมณ์จึงมี ๖ อย่าง ได้แก่
- ๑. รูปารมณ์ (อารมณ์คือสี)
- ๒. สัททารมณ์ (อารมณ์คือเสียง)
- ๓. คันธารมณ์ (อารมณ์คือกลิ่น)
- ๔. รสารมณ์ (อารมณ์คือรส)
- ๕. โผฏฐัพพารมณ์ (อารมณ์คือโผฏฐัพพะ)
- ๖. ธัมมารมณ์ (อารมณ์คือธรรม)
ธัมมารมณ์ คือ อารมณ์ทั้งหมดที่เหลือจากอารมณ์ที่เป็นรูป ๕ อย่างข้างต้น คือ อารมณ์ทั้งหมดในโลก ซึ่งรู้ได้ทาง มโนทวาร เท่านั้น โดยมี ๖ ประเภท คือ
- ๑. ปสาทรูป ๕ อย่าง คือ จักขุปสาท, โสตปสาท, ฆานปสาท, ชิวหาปสาท, และกายปสาท ปสาทรูปทั้ง ๕ นี้เป็นรูปหยาบ (โอฬาริกรูป)
พร้อม ๆ กัน โดยนัยเดียวกัน เมื่ออารมณ์กระทบทวารที่เป็นรูป ก็กระทบมโนทวารไปพร้อม ๆ กัน
รูปหยาบ/ละเอียด:
รูป ๒๘ แบ่งออกเป็น ๒ กลุ่ม รูปชื่อว่าหยาบเพราะกระทบได้ (สัปปาทิฆรูป) รูปหยาบมี ๑๒ อย่าง คือ
- (๑-๕) ปสาทรูปทั้ง ๕ ที่พึ่งกล่าวถึง
- (๖-๙) สี เสียง กลิ่น และรส
- (๑๐-๑๒) ธาตุดิน ไฟ และลม
ปสาทรูปรับรู้ได้โดยจิตทางมโนทวาร (ดูหน้าต่อไป)