• วิธีเจริญวิปัสสนาญาณให้เห็นนิพพาน – อุทยัพพญาณตามวิธีที่ ๕ แห่งปฏิจสมุปบาท*

ในแต่กรณี ให้เห็นการเกิดขึ้นโดยขณะของรูปแต่ละประเภทด้วย หลังจากนี้ โดยนัยเดียวกัน ให้เห็นเหตุแห่งการเกิดและการเกิดโดยขณะของจิต ให้เห็นการเกิดของรูปนามในวิถีจติทั้งหมดที่กำหนดรู้มาแล้ว ทั้งในอดีตชาติและอนาคตชาติทั้งหมดที่กำหนดรู้มาแล้ว

แต่ก็จะใช้เวลามากเกินไปถ้าจะกล่าวรายละเอียดทั้งหมด เพราะฉะนั้นจึงจะข้ามไปก่อน โดยในแต่ละกรณี จะอธิบายรายละเอียดเพียงเรื่องรูปเท่านั้น

วิธีกำรพิจำรณำควำมดับ

หลังจากได้เห็นเหตุเกิดและการเกิดโดยขณะ (อุทย) ของรูปนามแล้ว ในตอนนี้พึงเห็นการดับ (วย) ของรูปนามครั้งแล้วครั้งอีก นี่เป็นการพิจารณาถึงความดับ

อวิชชา ตัณหา อุปาทาน อภิสังขาร และกรรมภพ จะดับสิ้นไปเมื่อโยคีบรรลุเป็นพระอรหันต์ และขันธ์ ๕ จะดับไปเมื่อปรินิพพาน เมื่อเปรียบเทียบการเกิดโดยเหตุของอวิชชา ตัณหา อุปาทาน อภิสังขาร และกรรมภพที่โยคีกำหนดรู้ในแต่ละชาติที่ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น ความดับสิ้นไปจะมีอยู่ในชาติเดียว คือเมื่อขันธ์ ๕ ไม่เกิดขึ้นอีกเมื่อปรินิพพาน แต่พระนิพพานและอรหัตมรรคโดยปรมัตถ์แล้วจะไม่ปรากฏแก่เรา เพราะยังไม่ได้แทงตลอดมรรคญาณ ๔ และผลญาณ ๔ เราเข้าใจได้ว่า การปรินิพพานได้มีแล้ว เพราะไม่มีการเกิดของขันธ์ ๕ อีก แม้ว่าจะยังมีศักยภาพของกรรมจากอภิสังขารในอดีต (ก่อนที่จะบรรลุพระอรหันต์) ซึ่งปรากฏเป็นความสุขและความทุกข์ แต่ก็จะไม่มีศักยภาพของกรรมในอภิสังขารในปัจจุบันที่จะให้เกิดผลใหม่ ๆ เช่นนี้อีก ดูรายละเอียดเพิ่มที่หน้า 282