วิธีเจริญวิปัสสนาญาณให้เห็นนิพพาน – วิธีเจริญอุทยัพพยญาณ {หน้า ๓๗๐}

เพื่อจะเห็นการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปโดยขณะ พึงเห็นความที่ขันธ์ทั้ง ๕ เกิดขึ้นและเสื่อมไปในทุกๆ ขณะจิตในวิถีจิตที่เคยกำหนดรู้มาแล้ว เริ่มตั้งแต่ปฏิสนธิจิตจนถึงจุตจิตในทุกๆ ชาติที่ได้กำหนดมาก่อนแล้ว

มีวิธี ๒ วิธีในการเจริญอุทยัพพยญาณ วิธีย่อคือการเห็นสังขารโดยขณะเท่านั้น และวิธีพิสดารคือการเห็นสังขารทั้งโดยปัจจัยและโดยขณะ จะอธิบายวิธีพิสดารต่อไป ซึ่งมี ๓ ขั้นตอน คือให้เห็นดังต่อไปนี้

๑. เห็นเพียงการเกิด (อุทย) คือ เห็นเหตุเกิดและการเกิดโดยขณะของสังขาร ๒. เห็นเพียงการดับ (วย) คือ เห็นเหตุดับและการดับโดยขณะของสังขาร ๓. เห็นทั้งการเกิดและการดับ คือ เห็นเหตุเกิด การเกิดโดยขณะ เหตุดับ และการดับโดยขณะของสังขาร

อุทยัพพญาณตามวิธีที่ ๕ แห่งปฏิจสมุปบาท การพิจารณาการเกิด

ในเบื้องต้นแห่งการเจริญอุทยัพพญาณอย่างพิสดาร พึงเห็นการเกิดขึ้นของสังขารโดยปัจจัยซ้ำแล้วซ้ำอีก นี่เป็นการพิจารณาเหตุของการเกิดขึ้น (สมุทยธัมมนุปัสสี)

ยกตัวอย่างเช่น ให้เห็นการเกิดขึ้นของรูปโดยปัจจัยด้วยวิธีที่ ๕ แห่งปฏิจสมุปบาทที่พึงได้กล่าวไป คือ กลับไปดูขณะใกล้ตายในชาติที่แล้วอีก เพื่อ