ในตอนนี้ เมื่อจบอธิบายวิธีการเจริญปัญญาในสังขารโดยพิจารณาเป็นหมวด ๆ แล้ว มาสนทนากันเรื่องการเจริญอุทยัพพยญาณ

อำรัมภบท

อุทยัพพยญาณเป็นการรู้แจ้งการเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของสังขาร ซึ่งก็คือ รูปนาม ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ อริยสัจ ๔ และปฏิจจสมุปบาท ทั้งภายในภายนอก ในปัจจุบัน อดีต และอนาคต ญาณนี้จริง ๆ แล้วประกอบด้วย ญาณ ๒ ญาณ คือ

๑. ญาณหยั่งรู้โดยเหตุ (ปจฺจยโต) คือหยั่งรู้การเกิดขึ้นและการเสื่อมไปของสังขารโดยเหตุ ๒. ญาณหยั่งรู้โดยขณะ (ขณโต) คือหยั่งรู้การเกิดขึ้นและการเสื่อมไปของสังขารโดยขณะ

เพื่อที่จะเห็นการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปโดยเหตุ พึงเห็นโดยวิธีที่ ๕ ในการกำหนดรู้ปฏิจจสมุปบาทซึ่งได้อธิบายในการสนทนาคราวที่แล้ว

ความเสื่อมไปในที่นี้หมายถึง วย ในบาลี ความดับไปหมายถึง นิโรธ แม้ว่าคาในบาลี ทั้งสองจะเป็นไวพจน์ของกันและกัน (ดู วิสุทธิ.มัคคามัคคญาณทัสนวิสุทธินิเทศ. ๗๒๓, วิธีที่ ๕ ในหน้า ๓๒๐)