ตัวอย่างเช่น สำหรับหมวด ๕ พระพุทธเจ้าทรงสอนในอนัตตลักขณสูตร ให้กำหนดรู้ขันธ์ ๕ (คือรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ทั้งหมด) ด้วยปัญญา ๓ วิธี คือ “นั่นไม่ใช่ของเรา (เนต มม)” “เราไม่เป็นนั่น (เนโสหมสฺมิ)” “นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา (น เมโส อตฺตา)” ส่วนในขันธสูตร พระองค์ทรงอธิบายขันธ์ ๕ โดยเป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายในและภายนอก หยาบและละเอียด ทรามและประณีต ไกลและใกล้

เพื่อที่จะเจริญปัญญาเช่นนี้ พึงเข้าจตุตถฌานให้เกิดแสงสว่าง สุกใส และมีรัศมี แต่ถ้าเป็นสุทธวิปัสสกผู้เจริญเพียงจตุธาตุวัฏฐาน พึงหยั่งลงในสมาธิจนเกิดแสงสว่างและมีกำลัง โดยในกรณีทั้ง ๒ พึงกำหนดรูปเป็นหมวดแรก นั่นคือ ให้กำหนดรู้นิปผันนรูปของทวารทั้ง ๖ แต่ละอย่าง ดูความเกิดขึ้นและความดับไปของรูป และรู้จักรูปนั้นว่า ไม่เที่ยง (อนิจจะ) พึงทำอย่างนี้ทั้งภายในและภายนอกสลับกันไปซ้ำแล้วซ้ำอีก เมื่อทำอย่างนี้ในภายนอก พึงค่อย ๆ ขยายเขตการกำหนดรู้จากที่ใกล้ไปยังที่ไกล จนถึงจักรวาลอันไม่มีที่สิ้นสุด

**

อ้างอิงและอธิบาย:

• ส.ข. ๕๙ (อนัตตลักขณสูตร) อ้างอิงในหัวข้อ “เจริญวิปัสสนา” หน้า 63
• อรรถกถาของ ม.อุ. ๓๘๙ (ฉันโนวาทสูตร) อธิบายว่า คำว่า “นั่นไม่ใช่ของเรา” เป็นการพิจารณาโดยความไม่เที่ยง “เราไม่เป็นนั่น” เป็นการพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ และ “นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา” เป็นการพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา
• ส.ข. ๔๘ (ขันธสังยุต ขันธสูตร) อ้างอิงในหัวข้อ “ทุกขอริยสัจและทุกขสมุทัยอริยสัจ” หน้า 25
• ดูรายการของนิปผันนรูปใน “ตาราง ๓ – รูป ๒๘ อย่าง” หน้า 244
• ดูวิธีในหน้า 242