กำหนดรู้ดิน น้ำ ไฟ และลมต่อไปเพื่อทำใจให้สงบและได้สมาธิ ทำอย่างนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นร้อย ๆ พัน ๆ หรือล้าน ๆ ครั้ง

วิธีที่ดีอย่างหนึ่งเพื่อรักษาใจให้สงบและมีสมาธิก็คือ ในตอนนี้ ไม่พึงเลื่อนความรู้สึกตัวจากบริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่งในร่างกาย ให้เพียงใส่ใจในร่างกายโดยรวม ๆ ประหนึ่งว่ากำลังมองตนเองจากด้านหลังข้ามไหล่ หรือมองลงมาจากเหนือศีรษะ ถึงแม้ว่าวิธีนี้อาจจะนำไปสู่ความรู้สึกตึง ๆ และความไม่สมดุลของธาตุ

มนสิกรรมโกศล ๑๐ ประการ เพื่อเจริญสมาธิ

มหาฎีกาแห่งวิสุทธิมรรคกล่าวว่า ในตอนนี้ พึงเจริญสมาธิด้วยการกำหนดรู้ธาตุ ๔ โดยวิธี ๑๐ ประการ คือ

๑. โดยลำดับ (*อนุปุพฺพโต*) คือ ตามลำดับที่พระพุทธเจ้าทรงประทานไว้คือดิน น้ำ ไฟ ลม ๒. โดยไม่เร็วนัก (*นาติสีฆโต*) คือ ถ้ากำหนดรู้ธาตุ ๔ เร็วเกินไป ก็จะเห็นได้ไม่ชัดเจน ๓. โดยไม่ช้านัก (*นาติสณิกโต*) คือ ถ้ากำหนดรู้ธาตุ ๔ ช้าเกินไป ก็จะไม่ถึงที่สุด ๔. โดยห้ามเสียซึ่งความฟุ้งซ่าน (*วิกฺเขปปฏิพาหนโต*) คือ พึงใส่ใจในอารมณ์กรรมฐานคือธาตุ ๔ เท่านั้น ไม่ปล่อยให้ฟุ้งซ่าน

วิ.ฎีกา.สมาธินิเทศ.ข้อ ๓๐๘ (การเจริญจตุธาตุวัฏฐาน)