{ หน้า ๒๐๙ }

เมื่อกำหนดรู้ความแข็งทั่วร่างกายได้แล้ว ให้พยายามกำหนดรู้สภาวะดันทั่วร่างกายอีก สลับการกำหนดรู้สภาวะทั้งสองอย่างคือสภาวะดันกับความแข็ง ครั้งแล้วครั้งอีก คือกำหนดรู้สภาวะดันทั่วร่างกายก่อน แล้วจึงกำหนดรู้ความแข็งทั่วร่างกาย จากศีรษะจรดเท้า ทำซ้ำแล้วซ้ำอีกจนมั่นใจว่าทำได้แล้ว

๓. เพื่อจะกำหนดรู้ความหยาบ ให้ใช้ลิ้นถูขอบฟัน หรือใช้มือลูบจีวร หรือลูบแขน แล้วรู้สึกความหยาบ จากนั้นพยายามกำหนดรู้ความหยาบทั่วร่างกายอย่างเป็นระบบเหมือนดังก่อน

ถ้ารู้สึกความหยาบไม่ได้ ให้พยายามกำหนดรู้สภาวะดันและความแข็งอีกครั้งหนึ่ง แล้วก็อาจจะรู้สึกความหยาบได้ด้วยกันกับสภาวะทั้ง ๒ นั้น เมื่อกำหนดรู้ความหยาบได้แล้ว ให้ย้อนกลับไปกำหนดรู้สภาวะทั้งสามคือ สภาวะดัน ความแข็ง และความหยาบ ทีละอย่าง ซ้ำแล้วซ้ำอีกทั่วทั้งร่างกาย จนมั่นใจ

๔. เพื่อกำหนดรู้ความหนัก ให้เอามือข้างหนึ่งวางบนมืออีกข้างหนึ่งบนหน้าตักแล้วรู้สึกความหนักของมือข้างบน หรือรู้สึกความหนักของศีรษะเมื่อก้มลงข้างหน้า พึงปฏิบัติอย่างเป็นระบบจนกำหนดความหนักทั่วร่างกายได้

ถ้ากำหนดรู้สภาวะดันและความแข็งด้วยกันได้ครั้งแล้วครั้งอีก โยคีก็อาจจะเห็นสภาวะดัน ความแข็ง และความหยาบด้วยกันได้โดยอัตโนมัติ แต่บางท่านจะเห็นไม่ได้อย่างนี้ ดังนั้น จึงต้องตั้งใจกำหนดรู้สภาวะทั้ง ๓ อย่างด้วยกัน คือสภาวะดัน ความแข็ง และความหยาบ โดยใช้ลิ้นถูขอบฟันบน ถ้าทำอย่างนี้ครั้งแล้วครั้งเล่า ก็อาจเห็นสภาวะดัน ความแข็ง และความหยาบได้ด้วยกัน