วิธีกำหนดรูป

อารัมภบท

วันนี้ เราจะสนทนากันเรื่องรูปกรรมฐาน ซึ่งก็คือจตุธาตุวัฏฐาน เป็นการกำหนดรู้รูปปรมัตถ์ประเภทต่างๆ รูปคือขันธ์แรกในอุปาทานขันธ์ ๕ ส่วนขันธ์ที่เหลือทั้งสี่ คือเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ เรียกรวมกันว่า นาม

ในปัญจโวการภพ นามอาศัยรูป คือจิตเกิดขึ้นอาศัยวัตถุรูปสำหรับจิตนั้นๆ โดยในรูปคือตา หู จมูก ลิ้น และกาย วัตถุกับทวารคือสิ่งเดียวกัน ดังนั้น จักขุวิญญาณจิตจึงเกิดขึ้นโดยอาศัยรูปคือจักขุทวารหรือจักขุวัตถุ โสตวิญญาณจิตเกิดขึ้นอาศัยรูปคือโสตทวารหรือโสตวัตถุ เป็นต้น

แต่มโนวิญญาณจิตเกิดขึ้นอาศัยมโนทวาร (คือภวังค์) ซึ่งเป็นนาม และในปัญจโวการภพ นาม (ที่ไม่ได้เกิดที่วัตถุ ๕ อย่างแรก) เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุรูปในโลหิตของหัวใจ รูปนี้จึงเรียกว่าหทยวัตถุ

**

พจนานุกรม – ปัญจโวการภพ

• ภพที่มีห้าขันธ์ ได้แก่ กามภพ และรูปภพที่นอกจากอสัญญีภพ*

เรื่องความจำเป็นที่จะต้องกำหนดรู้รูปประเภทต่างๆ ดูคำอธิบายของพระพุทธเจ้าในมัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ ข้อ ๓๔๖ (มหาโคปาลสูตร) อ้างอิงในหน้า ๓๖ เรื่องความแตกต่างกันระหว่างอายตนะและวัตถุ ดูเชิงอรรถ ๒๓, p. ๖ (เชิงอรรถนี้ไม่ได้แปล เพราะ ๑) ไม่น่าจะเป็นคำอธิบายของพระอาจารย์ใหญ่ ๒) หาคำแปลให้สอดคล้องกับเนื้อความและวิชาการไม่ได้)