คาถามและคาตอบ ๓ – ๓.๑ อุคคหนิมิต ปฏิภาคนิมิต {หน้า ๑๗๒}

๒) อุคคหนิมิต คือนิมิตที่ถือเอานั้นเป็นอย่างไร เมื่อบริกรรมสมาธิมีกำลังมากขึ้น สีเทาเหมือนควันนั้นมักจะเปลี่ยนสีเป็นสีขาวเหมือนกับปุยฝ้าย แต่ก็อาจจะเปลี่ยนเป็นสีอื่นได้ด้วยเพราะความแปรไปของสัญญา

เมื่อสัญญาเปลี่ยนไป สีและรูปร่างของนิมิตอาจเปลี่ยนไปด้วย ถ้าสีและรูปร่างของนิมิตเปลี่ยนบ่อย ๆ สมาธิก็จะค่อย ๆ ลดลง เพราะทุกครั้งที่สัญญาเปลี่ยนไป อารมณ์ก็จะเปลี่ยนไปด้วย ซึ่งหมายความว่า โยคีก็จะมีอารมณ์ต่าง ๆ กัน ดังนั้น ไม่พึงใส่ใจในสีและรูปร่างของนิมิตนั้น พึงตั้งสมาธิอยู่กับนิมิตนั้นโดยเป็นเพียงแค่อานาปานสติสมาธิ ส่วนสมาธิและภาวนาในอุคคหนิมิตนั้นอยู่ในระดับบริกรรม

๓) ปฏิภาคนิมิต เป็นอย่างไร เมื่อสมาธิเข้มแข็งมีกำลังเพิ่มขึ้น อุคคหนิมิตก็จะเปลี่ยนไปเป็นปฏิภาคนิมิต ปฏิภาคนิมิตนั้นมักจะบริสุทธิ์ สว่าง และสุกใส คล้ายกับดาวประกายพรึก แม้กรณีนี้ก็เช่นกัน ถ้าสัญญาในนิมิตนั้นเปลี่ยนไป นิมิตก็อาจจะเปลี่ยนไปด้วยเช่นกัน

เมื่อสมาธินั้นเข้มแข็งและมีกำลัง ถ้าโยคีปรารถนาให้ นิมิตยาว นิมิตนั้นก็จะยาว ถ้าต้องการให้สั้น นิมิตนั้นก็จะสั้น ถ้าปรารถนาให้นิมิตนั้นมีสีแดงดุจทับทิม นิมิตนั้นก็จะแดงดุจทับทิม

คัมภีร์วิสุทธิมรรคกล่าวว่า ไม่พึงปรารถนาเช่นนี้ ถ้าปรารถนาเช่นนี้ ถึงแม้สมาธินั้นจะลึก แต่ก็จะค่อย ๆ ลดถอยลงไป เพราะโยคีมีสัญญาต่าง ๆ กัน และดังนั้นจึงมีอารมณ์ต่าง ๆ กัน เพราะฉะนั้น ไม่พึงเล่นกับนิมิต เพราะถ้าเล่นก็ย่อมจะบรรลุฌานไม่ได้

ดูรายละเอียดเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างนิมิตกับสัญญาในหน้า ๘๒ วิ. กัมมฐานคหณนิเทศ. ข้อ ๔๗ (วรรณนาว่าด้วยกรรมฐาน ๔๐)