อรูปฌานที่ ๒ หรือเรียกว่า วิญญาณัญจายตนะฌาน มีอารมณ์คืออากาสานัญจายตนะฌานจิต ซึ่งมีอากาศอันไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์

เพื่อเจริญวิญญาณัญจายตนะฌาน พึงใคร่ครวญโทษของอากาสานัญจายตนะ คืออากาสานัญจายตนะนั้นมีรูปฌานที่ ๔ เป็นศัตรูใกล้ และไม่สงบเหมือนกับวิญญาณัญจายตนะ เมื่อไม่มีฉันทะในอากาสานัญจายตนะแล้ว พึงใคร่ครวญความสงบยิ่งกว่าของวิญญาณัญจายตนะ หลังจากนั้น พึงตั้งสมาธิครั้งแล้วครั้งเล่าให้อยู่กับจิตอันมีอากาศอันไม่มีที่สิ้นสุดเป็นอารมณ์ (คือในอรูปฌานจิตที่ ๑) และกำหนดว่า “จิตไม่มีที่สิ้นสุด จิตไม่มีที่สิ้นสุด” หรือเพียงแค่ว่า “จิต จิต” ให้ตั้งสมาธิอยู่กับวิญญาณัญจายตนนิมิตต่อไปเรื่อย ๆ จนบรรลุฌาน แล้วเจริญวิสัชชะทั้ง ๕ นี่เป็นอรูปฌานที่ ๒ ซึ่งเรียกว่า วิญญาณัญจายตนะฌาน

อรูปฌานที่ ๓ ซึ่งเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า อากิญจัญญายตนะฌาน มีอารมณ์เป็นความไม่มีของอากาสานัญจายตนะฌานจิต โดยอากาสานัญจายตนะฌานจิตนั้นก็เป็นอารมณ์ของวิญญาณัญจายตนะด้วย

เพื่อจะเจริญอากิญจัญญายตนะฌาน พึงใคร่ครวญโทษของวิญญาณัญจายตนะ คือวิญญาณัญจายตนะมีอากาสานัญจายตนะเป็นศัตรูใกล้ และไม่สงบเหมือนกับอากิญจัญญายตนะ เมื่อไม่มีฉันทะในวิญญาณัญจายตนะแล้ว โยคีพึงใคร่ครวญความสงบยิ่งกว่าของอากิญจัญญายตนะ แล้วตั้งสมาธิอยู่กับความไม่มีของอากาสานัญจายตนะฌานจิต ตามที่กล่าวมาแล้ว มีฌานจิต ๒ อย่าง อย่างแรกคืออากาสานัญจายตนะฌานจิต อย่างที่สองคือวิญญาณัญจายตนะฌานจิต จิตทั้ง ๒