อารัมภบท – ทุกขสัจและทุกขสมุทัย อริยสัจ
ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดแห่งโลกเป็นอย่างไร คือ
- (๑) เพราะอาศัยจักขุและรูป *จักขุวิญญาณ* จึงเกิด
* ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็น '''ผัสสะ''' เพราะผัสสะเป็นปัจจัย '''เวทนา''' จึงเกิด * เพราะเวทนาเป็นปัจจัย '''ตัณหา''' จึงเกิด * เพราะตัณหาเป็นปัจจัย '''อุปาทาน''' จึงเกิด * เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย '''ภพ''' จึงเกิด * เพราะภพเป็นปัจจัย '''ชาติ''' จึงเกิด * เพราะชาติเป็นปัจจัย '''ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส''' และ '''อุปายาส''' จึงเกิด
- (๒) เพราะอาศัยโสตะและเสียง *โสตวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ
- (๓) เพราะอาศัยฆานะและกลิ่น *ฆานวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ
- (๔) เพราะอาศัยชิวหาและรส *ชิวหาวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ
- (๕) เพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ *กายวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ
- (๖) เพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ *มโนวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ
อารมณ์
พจนานุกรม ได้ให้ความหมายของคำว่า “อารมณ์” ว่าเป็นสิ่งที่ยึดหน่วงจิต โดยผ่านทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เช่น รูปเป็นอารมณ์ของตา เสียงเป็นอารมณ์ของหู
ในที่นี้ คำว่า รูป หมายถึงสีที่ปรากฏทางตา ซึ่งถ้าไม่มีแล้ว ก็ไม่สามารถเห็นสิ่งนั้นได้
ในที่นี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากล่าวถึงธาตุ ๑๘ อย่างของโลก คำว่า ธรรมะ หมายถึงรูปละเอียด ๑๖ อย่างและเจตสิกทั้งหมด แต่เมื่อกล่าวถึงธรรมะในที่อื่น ๆ พระพุทธเจ้าหมายถึง (ดูหน้าต่อไป)