วิธีเจริญอัปปนาสมาธิในกรรมฐานอื่น – วิธีเจริญกรรมฐานด้วยโครงกระดูก {หน้า ๑๑๗}

เหมือนกับคนเก็บขยะย่อมยินดีเมื่อเห็นขยะกองใหญ่ ด้วยคิดว่า “เราจะได้ทรัพย์มากจากกองขยะนี้” หรือเหมือนกับผู้ป่วยหนักย่อมได้ความสุขและปีติเมื่อความทุกข์บรรเทาไปเพราะอาเจียนหรือท้องร่วง

อรรถกถาของพระอภิธรรมปิฎกอธิบายว่า ผู้บรรลุปฐมฌานโดยอาศัยความปฏิกูลของโครงกระดูก พึงเจริญภาวนาในองค์ธรรมทั้ง ๕ หลังจากนั้นให้ทำเหมือนกับการเจริญอาการ ๓๒ คือ พึงถือเอาสัตว์ใกล้สุดโดยเฉพาะผู้ที่นั่งข้างหน้า แล้วใช้แสงจากสมาธิเพื่อถือเอาโครงกระดูกของผู้นั้นเป็นอารมณ์ พึงตั้งสมาธิให้อยู่กับโครงกระดูกโดยความเป็นปฏิกูล แล้วเจริญสมาธินั้นจนกระทั่งองค์ฌานเด่นชัด

แต่ถึงกระนั้น อรรถกถาก็ยังกล่าวว่า สมาธินั้นไม่ใช่ทั้งอุปจารสมาธิ ไม่ใช่ทั้งอัปปนาสมาธิ เพราะอารมณ์นั้นยังมีชีวิตอยู่ แต่ตามมูลฎีกา ซึ่งเป็นฎีกาของพระอภิธรรมปิฎก ถ้าโยคีตั้งสมาธิอยู่กับโครงกระดูกภายนอกนั้นเสมือนว่าเป็นโครงกระดูกที่ตายแล้ว ก็จะบรรลุอุปจารสมาธิได้

เมื่อองค์ฌานนั้นชัดเจน พึงตั้งสมาธิอยู่กับโครงกระดูกภายในว่าเป็นปฏิกูลอีก ทว่าให้สลับไปสลับมาอย่างนี้ คือรอบหนึ่งภายใน รอบหนึ่งภายนอก ครั้งแล้วครั้งเล่า เมื่อทำสมาธิอย่างนี้กับความปฏิกูลของโครงกระดูก จนสมาธินั้นหยั่งลึกและสมบูรณ์แล้ว ก็พึงขยายขอบเขตการกำหนดรู้ไปในทิศทั้ง ๑๐ โดยให้ถือเอาทิศหนึ่งในแต่ละครั้งไปจนสุดเขตที่แสงสมาธิของโยคีแผ่ไปถึง แล้วเจริญสมาธิในแต่ละทิศโดยวิธีเดียวกัน

พึงใช้ปัญญาเพื่อแทงตลอดในที่ใกล้ ที่ไกล ในทิศทั้งปวง รอบหนึ่งภายใน รอบหนึ่งภายนอก ปฏิบัติจนกระทั่งเมื่อมองไปในทิศทั้ง ๑๐ จะเห็นว่า *สัตว์วิภังค์.อ. (สัมโมหวิโนทนี) สุตตันตภาชนีย์ กายานุปัสสนานิทเทส*