ถ้าทำไม่ได้ วิสุทธิมรรคก็แนะนาให้นับลมหายใจ โยคีควรนับหลังจากการหายใจเข้าออกแต่ละครั้ง คือ “เข้า-ออก-หนึ่ง, เข้า-ออก-สอง” เป็นต้น ให้นับอย่างน้อยถึง ๕ แต่ไม่เกิน ๑๐ เราแนะนาให้นับจนถึง ๘ เพราะเป็นการเตือนให้ระลึกถึงอริยมรรคมีองค์แปด ซึ่งเป็นสิ่งที่โยคีกาลังพยายามเจริญ ดังนั้น จึงควรนับตามชอบใจระหว่าง ๕ จนถึง ๑๐ โดยอธิษฐานว่า ในช่วงนั้น จะไม่ให้ใจเลื่อนลอยไปที่อื่น แต่จะมีสติอย่างสงบอยู่กับลมหายใจ เมื่อนับลมหายใจเช่นนี้ ก็จะเห็นว่า สามารถรักษาใจให้มีสมาธิได้ โดยมีสติอย่างสงบอยู่กับลมหายใจเท่านั้น เมื่อใจมีสมาธิเช่นนี้ได้อย่างน้อยครึ่งชั่วโมง ก็ควรปฏิบัติตามกรรมฐานขั้นที่หนึ่งและสองต่อไป คือ

• เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า “เราหายใจเข้ายาว”
• เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า “เราหายใจออกยาว”
• เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า “เราหายใจเข้าสั้น”
• เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า “เราหายใจออกสั้น”

ในขั้นนี้ โยคีต้องเจริญสติว่า ลมหายใจเข้าออกนั้นยาวหรือสั้น “ยาว” หรือ “สั้น” ในที่นี้ไม่ได้หมายเอาความยาวที่วัดเป็นฟุตหรือนิ้ว แต่หมายถึงระยะเวลา ควรตัดสินเองว่า ช่วงเวลาขนาดไหนควรเรียกว่า "ยาว" และช่วงเวลาขนาดไหนควรเรียกว่า "สั้น" ให้มีสติในระยะเวลาของลมหายใจเข้าออกแต่ละครั้ง แล้วก็จะสังเกตได้ว่า ลมหายใจนั้น บางครั้งก็ยาว บางครั้งก็สั้น

วิสุทธิมรรค กถาว่าด้วยอานาปานสติ ข้อ ๒๒๓.