paauk:knowing_and_seeing:p030

อารัมภบท – ทุกข์ อริยสัจ และทุกขสมุทัย
  • ๒. รูปละเอียด (สุขุมรูป) ๑๖ อย่าง
  • ๓. จิต ๘๙ อย่าง
  • ๔. เจตสิก ๕๒ อย่าง
  • ๕. นิพพานธาตุ เป็นธาตุที่ไม่มีการปรุงแต่ง (อสังขตธาตุ)
  • ๖. บัญญัติ มีจำนวนนับไม่ได้ ตัวอย่างเช่น บัญญัติคือลมหายใจ อารมณ์ กสิณ และชื่อของความจริงที่เป็นปรมัตถ์ ซึ่งถ้าไม่มีชื่อ ก็จะไม่สามารถสื่อความหมายได้

ส่วนรูปที่เหลือรับรู้ได้โดยจิตทั้งทางมโนทวารและปัญจทวาร รูปหยาบเหล่านี้กาหนดรู้ได้ง่ายด้วยญาณปัญญา

รูปชื่อว่าละเอียด (สุขุมรูป) เพราะกระทบไม่ได้ (อัปปฏิฆรูป) รูปละเอียดมี ๑๖ อย่าง คือ

  • (๑) ธาตุน้ำ
  • (๒-๖) อาหารรูป, ชีวิตรูป, หทัยวัตถุ, อิตถีภาวรูป และปุริสภาวรูป
  • (๗-๑๖) อนิปผันนรูป ๑๐ อย่าง

รูปละเอียดรับรู้ได้โดยจิตทางมโนทวารเท่านั้น และกาหนดรู้ได้ไม่ง่ายด้วยญาณปัญญา

จิต ๘๙ อย่าง ได้แก่ จักขุวิญญาณธาตุ, โสตวิญญาณธาตุ, ฆานวิญญาณธาตุ, ชิวหาวิญญาณธาตุ, กายวิญญาณธาตุ, มโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ (อ้างอิงเชิงอรรถแก้ตามหมายเหตุบรรณาธิการภาษาอังกฤษฉบับที่ ๕ p.275.)

เจตสิก ๕๒ ชนิด แบ่งออกเป็น ๓ กลุ่ม:

  • (๑) อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ แยกย่อยเป็น สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ และ ปกิณณกเจตสิก ๖
  • (๒) อกุศลเจตสิก ๑๔ แยกย่อยเป็น อกุศลสาธารณเจตสิก ๔ และที่เกิดกับอกุศลจิตเพียงบางอย่าง ๑๐
  • (๓) โสภณเจตสิก ๒๕ แยกย่อยเป็น โสภณสาธารณเจตสิก ๑๙, วิรตีเจตสิก ๓, อัปปมัญญาเจตสิก ๒ และปัญญาเจตสิก ๑

สำหรับกุศลจิต ดูตัวอย่างเจตสิก ๓๓ ในปฐมฌานในตาราง ๗ หน้า 286