วิธีเจริญวิปัสสนาญาณให้เห็นนิพพาน – รู้จักญาณ ๑๑ อย่างแรก
๑๑. สังขารุเบกขาญาณ คือ ญาณที่เป็นกลางในนามรูป
เพราะได้เจริญวิปัสสนาญาณ ๕ อย่างแรกอย่างถี่ถ้วน โยคีก็จะได้ญาณ ๖ อย่างนี้อย่างรวดเร็ว มีคาแนะนาบางอย่างสำหรับวิปัสสนาญาณเหล่านั้นด้วย แต่ก็ไม่มีเวลาอธิบาย
วิธีรู้และเห็นพระนิพพาน
เมื่อได้แทงตลอดญาณเหล่านี้แล้ว เมื่อเห็นการเสื่อมไปและความสิ้นไปของสังขารแต่ละอย่างๆ อยู่ โดยอาศัยความปรารถนาที่จะพ้นจากสังขารเหล่านั้น ก็จะพบในที่สุดว่า สังขารทั้งปวงดับสิ้นไป นั่นคือ จิตของโยคีรู้และเห็นนิพพานโดยประจักษ์ คือรู้อย่างมีสติที่บริบูรณ์โดยมีอสังขตนิพพานเป็นอารมณ์ นี่จะเกิดขึ้นในมรรควิถี
เมื่อมรรควิถีกิดขึ้น โยคีย่อมดำเนินต่อไปในญาณ ๕ อย่างที่เหลือ ซึ่งก็คือ
- ๑๒. อนุโลมญาณ คือ ญาณที่อนุโลมต่อจิตที่มาก่อนและที่มาทีหลัง
- ๑๓. โคตรภูญาณ คือ ญาณที่ข้ามพ้นความเป็นปุถุชน
- ๑๔. มรรคญาณ คืออริยมรรคญาณ
- ๑๕. ผลญาณ คืออริยผลญาณ
- ๑๖. ปัจเวกขณญาณ คือญาณที่พิจารณามรรค ผล นิพพาน กิเลสที่ละได้แล้ว และกิเลสที่ยังละไม่ได้
ญาณ ๕ อย่างสุดท้ายนี้เกิดขึ้นกับการเกิดขึ้นของมรรควิถี ซึ่งประกอบด้วยลำดับจิต ๗ ประเภท ได้แก่