การเจริญกสิณดิน (ปฐวี)

เมื่อถึงอุคคหนิมิต โยคีจึงสามารถไปที่อื่น (จากที่ตั้งกสิณดินนั้นไว้) เพื่อเจริญกรรมฐาน ไม่พึงตั้งสมาธิอยู่กับสีของนิมิตดิน หรือกับลักษณะของธาตุดิน เช่น ความแข็ง ความหยาบ เป็นต้น แต่ควรตั้งสมาธิอยู่กับดินโดยความเป็นบัญญัติเท่านั้น

พึงเจริญอุคคหนิมิตนี้ไปเรื่อย ๆ จนกระทั่งนิมิตบริสุทธิ์และใสสะอาด นั่นจะเป็นปฏิภาคนิมิต หลังจากนั้น พึงขยายปฏิภาคนิมิตทีละเล็กทีละน้อยในทิศทั้ง ๑๐ แล้วเจริญกรรมฐานนี้จนถึงจตุตถฌาน

วิธีเจริญอาโปกสิณ

เพื่อเจริญอาโปกสิณ พึงใช้ชาม หรือถังน้ำ หรือบ่อน้ำที่บริสุทธิ์และใสสะอาด ตั้งสมาธิอยู่กับน้ำโดยความเป็นบัญญัติว่า “น้ำ น้ำ” จนกระทั่งได้อุคคหนิมิต แล้วเจริญกรรมฐานกับอุคคหนิมิตนั้นเหมือนกับที่ได้เจริญในปฐวีกสิณ

วิธีเจริญเตโชกสิณ

เพื่อเจริญเตโชกสิณ พึงใช้เทียน หรือกองไฟ หรือเปลวไฟที่โยคีเคยเห็นมาก่อน หากไม่สามารถนึกให้เห็นไฟ โยคีสามารถทำฉากที่มีช่องกลม ๆ ขนาดประมาณหนึ่งฟุตไว้ แล้วตั้งฉากนั้นข้างหน้ากองไฟฟืน หรือกองไฟหญ้า โดยให้เห็นเพียงแต่เปลวไฟผ่านช่องนั้น

ไม่พึงใส่ใจในควัน ในฟืน หรือในหญ้าที่กำลังไหม้ พึงตั้งสมาธิอยู่กับไฟโดยความเป็นบัญญัติว่า “ไฟ ไฟ” จนได้อุคคหนิมิต แล้วเจริญกรรมฐานกับนิมิตนั้นตามเคย