เพื่อจะเจริญปฏิกูลมนสิการ พึงถือเอาอารมณ์คืออาการ ๓๒ แห่งร่างกายทั้งหมด หรืออาการหนึ่งเท่านั้นก็ได้ เรามาดูวิธีการเจริญกรรมฐานกับอาการอย่างหนึ่ง เช่น โครงกระดูก ซึ่งเป็นหนึ่งในอาการ ๓๒ ของร่างกาย

เบื้องแรก พึงเข้าจตุตถฌานก่อนเพื่อให้แสงจากสมาธิสว่าง สุกใส และโชติช่วง แล้วใช้แสงนั้นกำหนดรู้อาการ ๓๒ ภายในกายของตน จากนั้นพึงกำหนดรู้กายของสัตว์อื่นที่อยู่ใกล้ พึงกำหนดรู้อย่างนั้นทั้งภายในและภายนอก รอบหนึ่งหรือสองรอบ

จากนั้น พึงถือเอาโครงกระดูกภายในทั้งหมดแล้วกำหนดรู้ด้วยญาณ เมื่อโครงกระดูกทั้งหมดนั้นปรากฏอย่างชัดเจน

พึงถือเอาความเป็นปฏิกูลของโครงกระดูกนั้นเป็นอารมณ์อันเป็นบัญญัติ แล้วกำหนดรู้ความปฏิกูลนั้นแล้วๆ เล่าๆ ว่า “ปฏิกูล ปฏิกูล” หรือว่า “โครงกระดูกปฏิกูล โครงกระดูกปฏิกูล” หรือว่า “โครงกระดูก โครงกระดูก”

กำหนดความเป็นปฏิกูลนั้นในภาษาใดก็ได้ตามความชอบ พยายามรักษาใจให้สงบตั้งมั่นอยู่ที่อารมณ์ คือความเป็นปฏิกูลของกระดูก เป็นเวลาหนึ่งหรือสองชั่วโมง พึงใส่ใจให้เห็นสี รูปร่าง ตำแหน่ง และขอบเขตของกระดูกเพื่อให้ความปฏิกูลของกระดูกนั้นปรากฏ

เพราะกำลังและแรงขับของจตุตถฌานสมาธิในอานาปานสติ ก็จะพบว่า แม้กรรมฐานนี้ก็จะหยั่งลึกและตั้งมั่นเป็นอย่างดี โยคีย่อมสามารถก่อ ก้าจุน และเพิ่มพูนทั้งสัญญาและปัญญาในความปฏิกูล

เมื่อสมาธิตั้งมั่นในความปฏิกูลของกระดูกแล้ว พึงละสัญญาว่า “โครงกระดูก” แล้วตั้งสติอยู่กับความปฏิกูลเท่านั้น วิสุทธิมรรคได้กล่าวไว้ว่า การเห็นสี…