ดังนั้น เพื่อจะรู้และเห็นนามรูป ก็จะต้องรู้และเห็น ๑. ทวาร ๒. อารมณ์ที่มากระทบทวาร ๓. จิตกับเจตสิกที่เกิดร่วมกันด้วยเหตุนั้น

ดังที่พระพุทธเจ้าทรงอธิบายไว้ ทวารมี ๖ คือ ๑. จักขุทวาร (ตา) ๒. โสตทวาร (หู) ๓. ฆานทวาร (จมูก) ๔. ชิวหาทวาร (ลิ้น) ๕. กายทวาร (กาย) ๖. มโนทวาร (ทวารทางใจคือภวังค์)

ทวาร ๕ ทวารแรกเป็นรูป ดังนั้น จึงเป็นอย่างเดียวกันกับวัตถุรูป ๕ แต่ทวารที่ ๖ คือมโนทวาร (ภวังค์) เป็นนาม โดยอาศัยวัตถุรูปที่ ๖ คือหทัยวัตถุ เป็นที่เกิด

ทวารที่เป็นรูปทั้ง ๕ รับอารมณ์ซึ่งเป็นรูปตามสมควรแก่ทวารนั้นๆ แต่มโนทวารที่เป็นนามรับอารมณ์ซึ่งเป็นรูป ๕ เหล่านั้นด้วย รับอารมณ์เฉพาะของตนด้วยอารมณ์ทุกอย่างรวมทั้งพระนิพพานและบัญญัติ แต่ธรรมะในกรณีหลังไม่เรียกว่าโลก (คือไม่ใช่นามหรือรูป) ดังนั้น จึงไม่ใช่ทุกขสัจและสมุทัยสัจ จึงไม่รวมอยู่ในโลกสูตร. ดูรายละเอียดเพิ่มที่เชิงอรรถ ๕๒๖ หน้า ๔๒๕