• อฏฺฐ.: ปฏิสงฺขาติ อุปปริกฺขตีติ ปฏิสงฺขา, ปฏิสงฺขานํ วา ปฏิสงฺขาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ย่อมพิจารณาโดยแยบคาย จึงชื่อว่า ปฏิสงฺขา หรือว่าการพิจารณาโดยแยบคายนั้น ชื่อว่า ปฏิสงฺขา

• อฏฺฐ.: สนฺติฏฺฐติ อชฺฌุเปกฺขตีติ สนฺติฏฺฐนา, สนฺติฏฺฐนํ วา สนฺติฏฺฐนาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ย่อมตั้งมั่น ย่อมวางเฉย จึงชื่อว่า สนฺติฏฺฐนา หรือว่าการตั้งมั่นนั้น ชื่อว่า สนฺติฏฺฐนา

• อฏฺฐ.: มุญฺจิตุกมฺยตา จ สา ปฏิสงฺขา จ สนฺติฏฺฐนา จาติ มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนาฯ
• อฏฺฐ.แปล: มุญฺจิตุกมฺยตา ก็ดี ปฏิสงฺขา ก็ดี สนฺติฏฺฐนา ก็ดี ดังนี้รวมกันจึงชื่อว่า มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนา

• อฏฺฐ.: อิติ ปุพฺพภาเค นิพฺพิทาญาเณน นิพฺพินฺนสฺส อุปฺปาทาทีนิ ปริจฺจชิตุกามตา มุญฺจิตุกมฺยตาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ดังนี้ในเบื้องต้น ความปรารถนาจะละอุปาทาทิของบุคคลผู้เบื่อหน่ายด้วยนิพพิทาญาณ ชื่อว่า มุญฺจิตุกมฺยตา

• อฏฺฐ.: มุญฺจนสฺส อุปายกรณตฺถํ มชฺเฌ ปฏิสงฺขานํ ปฏิสงฺขาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ในท่ามกลาง การพิจารณาโดยแยบคายเพื่อกระทำอุบายแห่งการปล่อย ชื่อว่า ปฏิสงฺขา

• อฏฺฐ.: มุญฺจิตฺวา อวสาเน อชฺฌุเปกฺขนํ สนฺติฏฺฐนาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ในที่สุด เมื่อปล่อยแล้ว การวางเฉย ชื่อว่า สนฺติฏฺฐนา

• อฏฺฐ.: เอวํ อวตฺถาเภเทน ติปฺปการา ปญฺญา สงฺขารานํ อชฺฌุเปกฺขนาสุ ญาณํ, มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขาสนฺติฏฺฐนาสงฺขาตานํ อวตฺถาเภเทน ภินฺนานํ ติสฺสนฺนมฺปิ ปญฺญานํ สงฺขารุเปกฺขตํ อิจฺฉนฺเตน ปน ‘‘ปญฺญา’’ติ จ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาสู’’ติ จ พหุวจนํ กตํ, อวตฺถาเภเทน ภินฺนสฺสาปิ เอกตฺตา ‘‘ญาณ’’นฺติ เอกวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ดังนี้ปัญญาอันมีสามประการโดยความต่างแห่งอวตถา ย่อมเป็นญาณในอาการวางเฉยต่อสังขารทั้งหลาย ส่วนเมื่อประสงค์จะแสดงความเป็นสังขารุเปกขาของปัญญาทั้งสามอันต่างกันโดยอวตถา อันมีชื่อว่ามุญจิตุกัมยตา ปฏิสังขา สันติฏฐนา จึงกระทำพหุวจนะว่า ‘‘ปญฺญา’’ และ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาสุ’’ แม้จะต่างกันโดยอวตถาก็ตาม แต่เพราะความเป็นหนึ่งเดียวกัน จึงกระทำเอกวจนะว่า ‘‘ญาณํ’’ ดังนี้พึงทราบ

• อฏฺฐ.: วุตฺตญฺจ – ‘‘ยา จ มุญฺจิตุกมฺยตา ยา จ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา ยา จ สงฺขารุเปกฺขา, อิเม ธมฺมา เอกฏฺฐา, พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๒๗)ฯ
• อฏฺฐ.แปล: และได้ตรัสไว้แล้วว่า ‘‘มุญจิตุกัมยตาก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนาก็ดี สังขารุเปกขาก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน มีพยัญชนะต่างกันเท่านั้น’’

• อฏฺฐ.: เกจิ ปน ‘‘สงฺขารุเปกฺขาสูติ พหุวจนํ สมถวิปสฺสนาวเสน สงฺขารุเปกฺขานํ พหุตฺตา’’ติปิ วทนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: บางท่านกล่าวว่า ‘‘คำว่า สงฺขารุเปกฺขาสุ เป็นพหุวจนะ เพราะสังขารุเปกขาทั้งหลายมีมากโดยสมถะและวิปัสสนา’’ ดังนี้ก็มี

• อฏฺฐ.: สงฺขารุเปกฺขาสูติ จ กิริยาเปกฺขนฺติ เวทิตพฺพํฯ
• อฏฺฐ.แปล: และคำว่า สงฺขารุเปกฺขาสุ พึงทราบว่าหมายถึงการวางเฉยอันเป็นกิริยา

• อฏฺฐ.: อวตฺถาเภเทน ปน เตน นิพฺพิทาญาเณน นิพฺพินฺทนฺตสฺส อุกฺกณฺฐนฺตสฺส สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสคเตสุ สเภทเกสุ สงฺขาเรสุ จิตฺตํ น สชฺชติ น ลคฺคติ น พชฺฌติ, สพฺพสงฺขารคตํ มุญฺจิตุกามํ ฉฑฺเฑตุกามํ โหติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ส่วนโดยความต่างแห่งอวตถา จิตของบุคคลผู้เบื่อหน่าย ผู้ระอาอยู่ด้วยนิพพิทาญาณนั้น ย่อมไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ถูกมัดในสังขารทั้งหลายอันมีประเภทเดียวกัน อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง ย่อมเป็นผู้ปรารถนาจะปล่อย จะทิ้งซึ่งสังขารทั้งปวง

• อฏฺฐ.: อถ วา ยถา ชาลพฺภนฺตรคโต มจฺโฉ, สปฺปมุขคโต มณฺฑูโก, ปญฺชรปกฺขิตฺโต วนกุกฺกุโฏ, ทฬฺหปาสวสํคโต มิโค, อหิตุณฺฑิกหตฺถคโต สปฺโป, มหาปงฺกปกฺขนฺโท กุญฺชโร, สุปณฺณมุขคโต นาคราชา, ราหุมุขปวิฏฺโฐ จนฺโท, สปตฺตปริกฺขิตฺโต ปุริโสติเอวมาทโย ตโต ตโต มุจฺจิตุกามา นิสฺสริตุกามาว โหนฺติ, เอวํ ตสฺส โยคิโน จิตฺตํ สพฺพสฺมา สงฺขารคตา มุจฺจิตุกามํ นิสฺสริตุกามํ โหติฯ
• อฏฺฐ.แปล: อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนปลาที่ติดอยู่ในข่าย กบที่ตกอยู่ในปากงู ไก่ป่าที่ถูกขังไว้ในกรง เนื้อที่ติดอยู่ในบ่วงอันมั่นคง งูที่ถูกจับไว้ในมือของหมองู ช้างที่จมลงในโคลนใหญ่ นาคราชที่ตกอยู่ในปากครุฑ จันทร์ที่ถูกกลืนเข้าไปในปากราหู บุรุษที่ถูกข้าศึกแวดล้อม ดังนี้เป็นต้น ย่อมปรารถนาจะพ้น จะหลุดออกจากที่นั้น ๆ ฉันใด จิตของโยคีนั้นก็ย่อมเป็นผู้ปรารถนาจะพ้น จะหลุดออกจากสังขารทั้งปวง ฉันนั้น

• อฏฺฐ.: เอวญฺหิ วุจฺจมาเน ‘‘มุจฺจิตุกามสฺส มุจฺจิตุกมฺยตา’’ติ ปาโฐ ยุชฺชติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เมื่อกล่าวอย่างนี้ บทว่า ‘‘มุจฺจิตุกามสฺส มุจฺจิตุกมฺยตา’’ ย่อมสมควร

• อฏฺฐ.: เอวญฺจ สติ ‘‘อุปฺปาทํ มุญฺจิตุกมฺยตา’’ติอาทีสุ ‘‘อุปฺปาทา มุจฺจิตุกมฺยตา’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา ปุริโม เอว อตฺโถ สุนฺทรตโรฯ
• อฏฺฐ.แปล: และเมื่อเป็นอย่างนี้ ในคำว่า ‘‘อุปฺปาทํ มุญฺจิตุกมฺยตา’’ เป็นต้น ก็ควรกล่าวว่า ‘‘อุปฺปาทา มุจฺจิตุกมฺยตา’’ เป็นต้น ฉะนั้น อรรถอันก่อนนั่นแลจึงงามกว่า

• อฏฺฐ.: อถสฺส สพฺพสงฺขาเรสุ วิคตาลยสฺส สพฺพสงฺขารคตํ มุญฺจิตุกามสฺส มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ อุปฺปชฺชติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ต่อจากนั้น มุญจิตุกัมยตาญาณย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ปราศจากอาลัยในสังขารทั้งปวง ผู้ปรารถนาจะปล่อยซึ่งสังขารทั้งปวง

• อฏฺฐ.: โส เอวํ สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสคเต สเภทเก สงฺขาเร มุญฺจิตุกาโม มุญฺจนสฺส อุปายสมฺปาทนตฺถํ ปุน เต เอว สงฺขาเร ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาเณน ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เขานั้นเมื่อปรารถนาจะปล่อยสังขารทั้งหลายอันมีประเภทเดียวกัน อันเป็นไปในภพ โยนิ คติ วิญญาณฐิติ สัตตาวาสทั้งปวง ดังนี้ เพื่อให้ถึงพร้อมซึ่งอุบายแห่งการปล่อย จึงพิจารณาสังขารเหล่านั้นนั่นแลอีกด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณ โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์

• อฏฺฐ.: เอวญฺหิ วิปสฺสโต จสฺส อนิจฺจวเสน นิมิตฺตํ ปฏิสงฺขาญาณํ อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขวเสน ปวตฺตํ ปฏิสงฺขาญาณํ อุปฺปชฺชติ, อนตฺตวเสน นิมิตฺตญฺจ ปวตฺตญฺจ ปฏิสงฺขาญาณํ อุปฺปชฺชติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เมื่อเขากำลังพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปฏิสังขาญาณอันมีนิมิตโดยความเป็นอนิจจังย่อมเกิดขึ้น ปฏิสังขาญาณอันมีปวัตติโดยความเป็นทุกข์ย่อมเกิดขึ้น ปฏิสังขาญาณอันมีทั้งนิมิตและปวัตติโดยความเป็นอนัตตาย่อมเกิดขึ้น

• อฏฺฐ.: โส ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาเณน ‘‘สพฺเพ สงฺขารา สุญฺญา’’ติ ทิสฺวา ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต ภยญฺจ นนฺทิญฺจ วิปฺปหาย ภริยาย โทสํ ทิสฺวา วิสฺสฏฺฐภริโย วิย ปุริโส ตสฺสา ภริยาย สงฺขาเรสุ อุทาสีโน โหติ มชฺฌตฺโต, ‘‘อห’’นฺติ วา ‘‘มม’’นฺติ วา น คณฺหาติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เขานั้นเห็นด้วยปฏิสังขานุปัสสนาญาณว่า ‘‘สังขารทั้งปวงว่างเปล่า’’ แล้วยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ กำหนดสังขารทั้งหลาย ละภัยและความเพลิดเพลินเสีย เห็นโทษแห่งภรรยา เหมือนบุรุษผู้สละภรรยาแล้ว ย่อมเป็นผู้วางเฉย เป็นผู้เป็นกลางต่อสังขารทั้งหลายเหมือนต่อภรรยานั้น ย่อมไม่ถือว่า ‘‘เรา’’ หรือว่า ‘‘ของเรา’’

• อฏฺฐ.: ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต ตีสุ ภเวสุ จิตฺตํ ปติลียติ ปฏิกุฏติ ปฏิวตฺตติ น สมฺปสาริยติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เมื่อเขารู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตในภพทั้งสามย่อมถอยกลับ ย่อมหดตัว ย่อมหันกลับ ย่อมไม่แผ่ขยายออก

• อฏฺฐ.: เสยฺยถาปิ นาม ปทุมปลาเส อีสกํ โปเณ อุทกผุสิตานิ ปติลียนฺติ ปฏิกุฏนฺติ ปฏิวตฺตนฺติ น สมฺปสาริยนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เปรียบเหมือนหยดน้ำบนใบบัวที่เอียงเล็กน้อย ย่อมถอยกลับ ย่อมหดตัว ย่อมหันกลับ ย่อมไม่แผ่ขยายออก

• อฏฺฐ.: เสยฺยถาปิ วา ปน กุกฺกุฏปตฺตํ วา นฺหารุททฺทุลํ วา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตํ ปติลียติ ปฏิกุฏติ ปฏิวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, เอวํ ตสฺส ตีสุ ภเวสุ จิตฺตํ ปติลียติ ปฏิกุฏติ ปฏิวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา สณฺฐาติฯ
• อฏฺฐ.แปล: หรือเปรียบเหมือนขนไก่หรือเอ็นที่โยนเข้าไปในไฟ ย่อมถอยกลับ ย่อมหดตัว ย่อมหันกลับ ย่อมไม่แผ่ขยายออก ฉันใด จิตของเขานั้นในภพทั้งสามก็ย่อมถอยกลับ ย่อมหดตัว ย่อมหันกลับ ย่อมไม่แผ่ขยายออก ฉันนั้น อุเบกขาย่อมตั้งมั่น

• อฏฺฐ.: เอวมสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ดังนี้สังขารุเปกขาญาณของเขาย่อมเกิดขึ้น

• อฏฺฐ.: อิมินา สงฺขารุเปกฺขาญาเณน สทฺธิํ อุปริ โคตฺรภุญาณสฺส สาธกํ อนุโลมญาณํ ปุพฺพาปรญาเณหิ อวุตฺตมฺปิ วุตฺตเมว โหตีติ เวทิตพฺพํฯ
• อฏฺฐ.แปล: พึงทราบว่า อนุโลมญาณอันเป็นสาธกแห่งโคตรภูญาณเบื้องบน พร้อมด้วยสังขารุเปกขาญาณนี้ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยญาณก่อนและหลัง ก็ชื่อว่าได้กล่าวไว้แล้ว

• อฏฺฐ.: วุตฺตญฺหิ ภควตา –

‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อนุโลมิกาย ขนฺติยา อสมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, สมฺมตฺตนิยามํ อโนกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตผลํ วา สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๙๘; ปฏิ. ม. 3.36)ฯ

• อฏฺฐ.แปล: เพราะพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วว่า ‘‘ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ โดยพิจารณาเห็นสังขารใด ๆ โดยความเป็นของเที่ยง ดังนี้ ย่อมไม่มี ข้อที่ผู้ไม่ประกอบด้วยอนุโลมิกขันติ พึงก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ดังนี้ ย่อมไม่มี ข้อที่ผู้ไม่ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล หรือสกทาคามิผล หรืออนาคามิผล หรืออรหัตตผล ดังนี้ ย่อมไม่มี’’ เป็นต้น

• อฏฺฐ.: วุตฺตญฺจ ธมฺมเสนาปตินา –

‘‘กติหากาเรหิ อนุโลมิกํ ขนฺติํ ปฏิลภติ? กติหากาเรหิ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ? จตฺตาลีสาย อากาเรหิ อนุโลมิกํ ขนฺติํ ปฏิลภติ, จตฺตาลีสาย อากาเรหิ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมตี’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. 3.37)ฯ

• อฏฺฐ.แปล: และท่านธรรมเสนาบดีก็ได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘‘ย่อมได้ซึ่งอนุโลมิกขันติด้วยอาการเท่าไร ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอาการเท่าไร ย่อมได้ซึ่งอนุโลมิกขันติด้วยอาการสี่สิบ ย่อมก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอาการสี่สิบ’’ เป็นต้น

• อฏฺฐ.: ปฏฺฐาเน เจตํ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อนุโลมํ โคตฺรภุสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยฯ อนุโลมํ โวทานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. 1.1.417)ฯ

• อฏฺฐ.แปล: และในปัฏฐานนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้วว่า ‘‘อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภูโดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โวทานโดยอนันตรปัจจัย’’ เป็นต้น

• อฏฺฐ.: ตสฺส หิ ตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อาเสวนฺตสฺส ภาเวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส อธิโมกฺขสทฺธา พลวตรา โหติ, วีริยํ สุปคฺคหิตํ, สติ สูปฏฺฐิตา, จิตฺตํ สุสมาหิตํ, สงฺขารุเปกฺขาญาณํ ติกฺขตรํ ปวตฺตติฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ เมื่อเขานั้นเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งสังขารุเปกขาญาณนั้น อธิโมกขสัทธาย่อมมีกำลังมากกว่า วิริยะย่อมถูกประคองดี สติย่อมตั้งมั่นดี จิตย่อมตั้งมั่นดี สังขารุเปกขาญาณย่อมเป็นไปอย่างคมยิ่ง

• อฏฺฐ.: ตสฺส อิทานิ มคฺโค อุปฺปชฺชิสฺสตีติ สงฺขารุเปกฺขาย สงฺขาเร ‘‘อนิจฺจา’’ติ วา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา สมฺมสิตฺวา ภวงฺคํ โอตรติฯ
• อฏฺฐ.แปล: เมื่อเขาคิดว่า บัดนี้มรรคจักเกิดขึ้น จึงกำหนดสังขารด้วยสังขารุเปกขาว่า ‘‘อนิจจา’’ หรือว่า ‘‘ทุกขา’’ หรือว่า ‘‘อนัตตา’’ แล้วลงสู่ภวังค์

• อฏฺฐ.: ภวงฺคานนฺตรํ สงฺขารุเปกฺขาย กตนเยเนว สงฺขาเร ‘‘อนิจฺจา’’ติ วา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา อารมฺมณํ กุรุมานํ อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาราวชฺชนํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ต่อจากภวังค์ มโนทวาราวัชชนะย่อมเกิดขึ้น โดยทำสังขารให้เป็นอารมณ์ว่า ‘‘อนิจจา’’ หรือว่า ‘‘ทุกขา’’ หรือว่า ‘‘อนัตตา’’ ด้วยนัยที่สังขารุเปกขาทำไว้นั่นแล

• อฏฺฐ.: ตทนนฺตรํ ตเถว สงฺขาเร อารมฺมณํ กตฺวา ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ วา ชวนจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ต่อจากนั้น ชวนจิตสอง สาม หรือสี่ดวง ย่อมเกิดขึ้น โดยทำสังขารให้เป็นอารมณ์อย่างเดียวกัน

• อฏฺฐ.: ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํ อนุโลมญาณํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ญาณที่ประกอบด้วยชวนจิตนั้น ชื่อว่าอนุโลมญาณ

• อฏฺฐ.: ตญฺหิ ปุริมานญฺจ อฏฺฐนฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ ตถกิจฺจตาย อนุโลเมติ, อุปริ จ ปตฺตพฺพานํ สตฺตติํสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อนุโลเมติฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมอนุโลมต่อวิปัสสนาญาณทั้งแปดอันก่อน เพราะทำกิจเช่นเดียวกัน และย่อมอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรมทั้งสามสิบเจ็ดอันพึงบรรลุในเบื้องบน

• อฏฺฐ.: ยถา หิ ธมฺมิโก ราชา วินิจฺฉยฏฺฐาเน นิสินฺโน อฏฺฐนฺนํ โวหาริกมหามตฺตานํ วินิจฺฉยํ สุตฺวา อคติคมนํ ปหาย มชฺฌตฺโต หุตฺวา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทมาโน เตสญฺจ วินิจฺฉยสฺส อนุโลเมติ, โปราณสฺส จ ราชธมฺมสฺสฯ
• อฏฺฐ.แปล: เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงธรรม ประทับนั่งในที่วินิจฉัย เมื่อทรงฟังคำวินิจฉัยของมหาอำมาตย์ผู้ชำนาญโวหารทั้งแปด ทรงละอคติ ทรงเป็นผู้เป็นกลาง ทรงอนุโมทนาว่า ‘‘จงเป็นอย่างนั้นเถิด’’ ย่อมอนุโลมทั้งต่อคำวินิจฉัยของพวกเขานั้น และต่อราชธรรมอันเก่าแก่

• อฏฺฐ.: ตตฺถ ราชา วิย อนุโลมญาณํ, อฏฺฐ โวหาริกมหามตฺตา วิย อฏฺฐ วิปสฺสนาญาณานิ, โปราณราชธมฺโม วิย สตฺตติํส โพธิปกฺขิยธมฺมา, ยถา ราชา ‘‘เอวํ โหตู’’ติ อนุโมทมาโน โวหาริกานญฺจ วินิจฺฉยสฺส ราชธมฺมสฺส จ อนุโลเมติ, เอวมิทํ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขาเร อารพฺภ อุปฺปชฺชมานานํ อฏฺฐนฺนญฺจ วิปสฺสนาญาณานํ ตถกิจฺจตาย อนุโลเมติ, อุปริ จ ปตฺตพฺพานํ สตฺตติํสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ในอุปมานั้น พระราชาเปรียบเหมือนอนุโลมญาณ มหาอำมาตย์ผู้ชำนาญโวหารทั้งแปดเปรียบเหมือนวิปัสสนาญาณทั้งแปด ราชธรรมอันเก่าแก่เปรียบเหมือนโพธิปักขิยธรรมทั้งสามสิบเจ็ด ฉันใด พระราชาทรงอนุโมทนาว่า ‘‘จงเป็นอย่างนั้นเถิด’’ ย่อมอนุโลมทั้งต่อคำวินิจฉัยของพวกโวหาริก และต่อราชธรรม ฉันใด ญาณนี้ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสังขารด้วยอาการอนิจจาทิ ก็ย่อมอนุโลมต่อวิปัสสนาญาณทั้งแปด เพราะทำกิจเช่นเดียวกัน และย่อมอนุโลมต่อโพธิปักขิยธรรมทั้งสามสิบเจ็ดอันพึงบรรลุในเบื้องบน ฉันนั้น

• อฏฺฐ.: ตสฺมา อนุโลมญาณนฺติ วุจฺจติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ฉะนั้นจึงเรียกว่าอนุโลมญาณ

• ปิฏก.: พหิทฺธา วุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา โคตฺรภุญาณํฯ
• ปิฏก.แปล: ปัญญาในอาการออกและหันกลับจากภายนอก ชื่อว่าโคตรภูญาณ

• อฏฺฐ.: ตญฺหิ อชฺฌตฺตจิตฺตสนฺตาเน อกุสลกฺขนฺเธ อุปาทาย พหิทฺธาติ วุตฺตํฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ สังขารนิมิตนั้นได้ชื่อว่าภายนอก เพราะอาศัยอกุศลขันธ์ในกระแสจิตภายใน

• อฏฺฐ.: ตสฺมา พหิทฺธา สงฺขารนิมิตฺตมฺหา วุฏฺฐาติ วิคตํ หุตฺวา อุทฺธํ ติฏฺฐตีติ วุฏฺฐานํ, วิวฏฺฏติ ปราวฏฺฏติ ปรมฺมุขํ โหตีติ วิวฏฺฏนํ, วุฏฺฐานญฺจ ตํ วิวฏฺฏนญฺจาติ วุฏฺฐานวิวฏฺฏนํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ฉะนั้น การออกจากสังขารนิมิตภายนอก โดยเป็นผู้ปราศแล้วตั้งอยู่ข้างบน ชื่อว่า วุฏฺฐาน การหันกลับ การหันไปข้างอื่น การเป็นผู้หันหน้าไปข้างอื่น ชื่อว่า วิวฏฺฏน ทั้งวุฏฐานและวิวัฏฏนนั้นรวมกันชื่อว่า วุฏฺฐานวิวฏฺฏน

• อฏฺฐ.: เตเนวาห –

‘‘โคตฺรภุญาณํ สมุทยสฺส อสมุจฺฉินฺทนโต ปวตฺตา น วุฏฺฐาติ, นิพฺพานารมฺมณโต ปน นิมิตฺตา วุฏฺฐาตีติ เอกโต วุฏฺฐานํ โหตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๒๗)ฯ

• อฏฺฐ.แปล: ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘‘โคตรภูญาณย่อมไม่ออกจากปวัตติ เพราะยังไม่ตัดสมุทัย แต่ย่อมออกจากนิมิตเพราะมีนิพพานเป็นอารมณ์ ดังนี้จึงเป็นวุฏฐานด้านเดียว’’

• อฏฺฐ.: ปุถุชฺชนโคตฺตาภิภวนโต อริยโคตฺตภาวนโต โคตฺรภุฯ
• อฏฺฐ.แปล: เพราะครอบงำปุถุชนโคตร เพราะยังอริยโคตรให้เจริญ จึงชื่อว่า โคตฺรภุ

• อฏฺฐ.: อิทญฺหิ อนุโลมญาเณหิ ปทุมปลาสโต อุทกมิว สพฺพสงฺขารโต ปติลียมานจิตฺตสฺส อนุโลมญาณสฺส อาเสวนนฺเต อนิมิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กุรุมานํ ปุถุชฺชนโคตฺตํ ปุถุชฺชนสงฺขํ ปุถุชฺชนภูมิํ อติกฺกมมานํ อริยโคตฺตํ อริยสงฺขํ อริยภูมิํ โอกฺกมมานํ นิพฺพานารมฺมเณ ปฐมาวตฺตนปฐมาโภคปฐมสมนฺนาหารภูตํ มคฺคสฺส อนนฺตรสมนนฺตราเสวนอุปนิสฺสยนตฺถิวิคตวเสน ฉหิ อากาเรหิ ปจฺจยภาวํ สาธยมานํ สิขาปฺปตฺตํ วิปสฺสนาย มุทฺธภูตํ อปุนราวตฺตกํ อุปฺปชฺชติฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ ญาณนี้ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการเสพอนุโลมญาณของจิตที่กำลังถอยกลับจากสังขารทั้งปวง เหมือนน้ำที่ถอยกลับจากใบบัว ด้วยอนุโลมญาณทั้งหลาย โดยทำนิพพานอันไม่มีนิมิตให้เป็นอารมณ์ กำลังก้าวล่วงปุถุชนโคตร ปุถุชนสังขยะ ปุถุชนภูมิ กำลังก้าวลงสู่อริยโคตร อริยสังขยะ อริยภูมิ เป็นปฐมาวัตตนะ ปฐมาโภค ปฐมสมันนาหารในนิพพานอารมณ์ กำลังยังปัจจัยภาพให้สำเร็จด้วยอาการหก คือ อนันตะ สมันนันตะ อาเสวนะ อุปนิสสยะ นัตถิ วิคตะ เป็นที่สุดแห่งวิปัสสนา เป็นยอดแห่งวิปัสสนา ไม่กลับมาอีก

• ปิฏก.: ทุภโต วุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญา มคฺเค ญาณํฯ
• ปิฏก.แปล: ปัญญาในอาการออกและหันกลับจากทั้งสองด้าน ชื่อว่าญาณในมรรค

• อฏฺฐ.: กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต กิเลเสหิ จ ตทนุวตฺตกกฺขนฺเธหิ จ นิพฺพานารมฺมณกรณโต พหิทฺธา สพฺพสงฺขารนิมิตฺเตหิ จ วุฏฺฐาติ วิวฏฺฏตีติ ทุภโต วุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ปัญญาที่ออกและหันกลับจากทั้งสองด้าน เพราะตัดกิเลส เพราะทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ จึงออกจากกิเลสและขันธ์อันเป็นไปตามกิเลสนั้น และจากสังขารนิมิตภายนอกทั้งปวง

• อฏฺฐ.: เตเนวาห –

‘‘จตฺตาริปิ มคฺคญาณานิ อนิมิตฺตารมฺมณตฺตา นิมิตฺตโต วุฏฺฐหนฺติ, สมุทยสฺส สมุจฺฉินฺทนโต ปวตฺตา วุฏฺฐหนฺตีติ ทุภโต วุฏฺฐานานิ โหนฺตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๒๗)ฯ

• อฏฺฐ.แปล: ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘‘มรรคญาณทั้งสี่ ย่อมออกจากนิมิต เพราะมีอนิมิตเป็นอารมณ์ ย่อมออกจากปวัตติ เพราะตัดสมุทัย ดังนี้จึงเป็นวุฏฐานทั้งสองด้าน’’

• อฏฺฐ.: มคฺเค ญาณนฺติ นิพฺพานํ มคฺคติ เปกฺขติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ อนฺเวสียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉติ ปวตฺตตีติ มคฺโค, ตสฺมิํ มคฺเค ญาณํฯ
• อฏฺฐ.แปล: คำว่า มคฺเค ญาณํ ความว่า ย่อมแสวงหา ย่อมเพ่งดูนิพพาน หรือว่าถูกแสวงหา ถูกค้นหาโดยผู้ต้องการนิพพาน หรือว่าเป็นไปโดยฆ่ากิเลส จึงชื่อว่ามรรค ญาณในมรรคนั้น

• อฏฺฐ.: ชาติคฺคหเณน เอกวจนํ กตํฯ
• อฏฺฐ.แปล: กระทำเอกวจนะโดยการถือเอาชาติ

• อฏฺฐ.: ตญฺหิ โคตฺรภุญาณสฺส อนนฺตรํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กุรุมานํ สยํวชฺเฌ กิเลเส นิรวเสสํ สมุจฺฉินฺทมานํ อนมตคฺคสํสารวฏฺฏทุกฺขสมุทฺทํ โสสยมานํ สพฺพาปายทฺวารานิ ปิทหมานํ สตฺตอริยธนสมฺมุขีภาวํ กุรุมานํ อฏฺฐงฺคิกํ มิจฺฉามคฺคํ ปชหมานํ สพฺพเวรภยานิ วูปสมยมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โอรสปุตฺตภาวมุปนยมานํ อญฺญานิ จ อเนกานิ อานิสํสสตานิ ปฏิลาภยมานํ มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ มรรคญาณนั้นย่อมเกิดขึ้นต่อจากโคตรภูญาณ โดยทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ กำลังตัดกิเลสอันควรฆ่าเองให้หมดสิ้น กำลังทำให้มหาสมุทรแห่งทุกข์ในสังสารวัฏอันไม่มีเบื้องต้นแห้งลง กำลังปิดประตูอบายทั้งปวง กำลังทำให้ถึงพร้อมซึ่งอริยทรัพย์ทั้งเจ็ด กำลังละมิจฉามรรคอันประกอบด้วยองค์แปด กำลังระงับเวรและภัยทั้งปวง กำลังนำไปสู่ความเป็นบุตรโดยชอบของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และกำลังให้ได้ซึ่งอานิสงส์อื่นอีกหลายร้อยประการ

• อฏฺฐ.: ฐาตุํ อิจฺฉํ ปุริโส, ลงฺฆิตฺวา มาติกาย ปรตีเร;

เวเคนาคมฺม ยถา, คณฺหิตฺวา โอริมติรตรุพทฺธํฯ รชฺชุํ วา ทณฺฑํ วา, อุลฺลงฺฆิตฺวาน ปารนินฺนตนุ; ปาราปนฺโน ปน ตํ, มุญฺจิย เวธํ ปติฏฺฐหติ ปาเรฯ

• อฏฺฐ.แปล: บุรุษผู้ปรารถนาจะยืนอยู่ เมื่อข้ามแม่น้ำใหญ่ไปสู่ฝั่งโน้น ด้วยกำลังอันมาถึง ย่อมจับเชือกหรือไม้ที่ผูกไว้ที่ต้นไม้ฝั่งนี้ แล้วกระโดดข้ามไป ร่างกายโน้มไปสู่ฝั่งโน้น เมื่อถึงฝั่งโน้นแล้ว จึงปล่อยเชือกหรือไม้นั้น แล้วตั้งมั่นอยู่ที่ฝั่งโน้นด้วยความสั่นสะท้าน

• อฏฺฐ.: เอวํ โยคาวจโร, สกฺกายมยมฺหิ โอริเม ตีเร;

ทิฏฺฐภโย อภเย ปน, ฐาตุํ อิจฺฉํ อมตปาเรฯ

• อฏฺฐ.แปล: ฉันใด โยคาวจรผู้เห็นภัยในฝั่งนี้คือสักกายะ ปรารถนาจะยืนอยู่ในฝั่งโน้นคืออมตะอันไม่มีภัย

• อฏฺฐ.: อุทยพฺพยานุปสฺส , ปภุติกเวเคน อาคโต รชฺชุํ;

รูปาวฺหํ ทณฺฑํ วา, ตทิตรขนฺธาวฺหยํ สมฺมาฯ

• อฏฺฐ.แปล: เมื่อมาถึงด้วยกำลังอันเริ่มต้นจากอุทยัพพยานุปัสสนา ย่อมจับเชือกอันมีชื่อว่ารูป หรือไม้อันมีชื่อว่าขันธ์อื่นอย่างถูกต้อง

• อฏฺฐ.: คณฺหิตฺวา อาวชฺชน, จิตฺเตน หิ ปุพฺพวุตฺตนยโตว;

อนุโลเมหุลฺลงฺฆิย, นิพฺพุตินินฺโน ตทาสโนปคโตฯ

• อฏฺฐ.แปล: เมื่อจับด้วยจิตคืออาวัชชนะ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อนนั่นแล กระโดดข้ามด้วยอนุโลมทั้งหลาย โน้มไปสู่นิพพาน เข้าถึงอาสนะนั้น

• อฏฺฐ.: ตํ มุญฺจิย โคตฺรภุนา, อลทฺธอาเสวเนน ตุ ปเวธํ;

ปติโต สงฺขตปาเร, ตโต ปติฏฺฐาติ มคฺคญาเณนฯ

• อฏฺฐ.แปล: แล้วปล่อยเชือกหรือไม้นั้นด้วยโคตรภู ยังไม่ได้อาเสวนะ จึงสั่นสะท้าน ตกลงที่ฝั่งแห่งสังขตะ ต่อจากนั้นจึงตั้งมั่นด้วยมรรคญาณ

• อฏฺฐ.: ปสฺสิตุกาโม จนฺทํ, จนฺเท ฉนฺนมฺหิ อพฺภปฏเลหิ;

ถุลกสุขุมสุขุเมสุ, อพฺเภสุ หเฏสุ วายุนา กมโตฯ

• อฏฺฐ.แปล: บุรุษผู้ปรารถนาจะเห็นจันทร์ เมื่อจันทร์ถูกบังด้วยชั้นเมฆ ก้อนเมฆหยาบ ละเอียด และละเอียดยิ่ง ถูกพัดไปตามลำดับด้วยลม

• อฏฺฐ.: จนฺทํ ปสฺเสยฺย นโร, ยถา ตเถวานุโลมญาเณหิ กมา;

สจฺจจฺฉาทกโมเห, วินาสิเต เปกฺขเต หิ โคตฺรภุ อมตํฯ

• อฏฺฐ.แปล: ย่อมเห็นจันทร์ ฉันใด เมื่อโมหะอันปกปิดสัจจะถูกทำลายด้วยอนุโลมญาณตามลำดับ โคตรภูก็ย่อมเพ่งดูอมตะ ฉันนั้น

• อฏฺฐ.: วาตา วิย เต จนฺทํ, อมตํ น หิ เปกฺขเรนุโลมานิ;

ปุริโส อพฺภานิ ยถา, โคตฺรภุ น ตมํ วิโนเทติฯ

• อฏฺฐ.แปล: ลมทั้งหลายไม่เห็นจันทร์ ฉันใด อนุโลมทั้งหลายก็ไม่เพ่งดูอมตะ ฉันนั้น บุรุษไม่พัดเมฆให้หายไป ฉันใด โคตรภูก็ไม่กำจัดความมืด ฉันนั้น

• อฏฺฐ.: ภมิตมฺหิ จกฺกยนฺเต, ฐิโต นโร อญฺญทินฺนสญฺญาย;

อุสุปาเต ผลกสตํ, อเปกฺขมาโน ยถา วิชฺเฌฯ

• อฏฺฐ.แปล: บุรุษผู้ยืนอยู่ที่ล้อเกวียนที่กำลังหมุน ด้วยสัญญาที่ผู้อื่นให้ไว้ เมื่อลูกศรตกลง ย่อมเพ่งดูแผ่นไม้ร้อยแผ่น แล้วยิงถูก ฉันใด

• อฏฺฐ.: เอวมิธ มคฺคญาณํ, โคตฺรภุนา ทินฺนสญฺญมวิหาย;

นิพฺพาเน วตฺตนฺตํ, โลภกฺขนฺธาทิเก ปทาเลติฯ

• อฏฺฐ.แปล: ในที่นี้มรรคญาณก็ฉันนั้น เมื่อไม่ละสัญญาที่โคตรภุให้ไว้ กำลังเป็นไปในนิพพาน ย่อมทำลายโลภขันธ์เป็นต้น

• อฏฺฐ.: สํสารทุกฺขชลธิํ , โสสยติ ปิทหติ ทุคฺคติทฺวารํ;

กุรุเต จ อริยธนินํ, มิจฺฉามคฺคญฺจ ปชหาติฯ

• อฏฺฐ.แปล: ย่อมทำให้มหาสมุทรแห่งทุกข์ในสังสารแห้งลง ย่อมปิดประตูทุคติ ย่อมทำให้ถึงพร้อมซึ่งอริยทรัพย์ ย่อมละมิจฉามรรค

• อฏฺฐ.: เวรภยานิ สมยเต, กโรติ นาถสฺส โอรสสุตตฺตํ;

อญฺเญ จ อเนกสเต, อานีสํเส ททาติ ญาณมิทนฺติฯ

• อฏฺฐ.แปล: ย่อมระงับเวรและภัยทั้งหลาย ย่อมกระทำให้เป็นบุตรโดยชอบของพระนาถะ และย่อมให้อานิสงส์อื่นอีกหลายร้อยประการ ญาณนี้

• ปิฏก.: ปโยคปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิ ปญฺญา ผเล ญาณํ ฯ
• ปิฏก.แปล: ปัญญาในอาการระงับแห่งความเพียร ชื่อว่าญาณในผล

• อฏฺฐ.: กิํ ตํ? จตุมคฺคกิจฺจปริโยสานํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ความเพียรนั้นคืออะไร คือที่สุดแห่งกิจแห่งมรรคทั้งสี่

• อฏฺฐ.: ตสฺสา ปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธิยา เหตุภูตาย ปวตฺตา ผเล ปญฺญา ปโยคปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิปญฺญาฯ
• อฏฺฐ.แปล: ปัญญาที่เป็นไปในผล เพราะมีปโยคปฏิปัสสัทธิเป็นเหตุ ชื่อว่า ปโยคปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิปญฺญา

• อฏฺฐ.: ผลติ วิปจฺจตีติ ผลํ, ตสฺมิํ ผเล ตํสมฺปยุตฺตํ ญาณํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ย่อมให้ผล ย่อมสุกงอม จึงชื่อว่าผล ญาณที่ประกอบด้วยผลนั้นในผลนั้น

• อฏฺฐ.: เอเกกสฺส หิ มคฺคญาณสฺส อนนฺตรา ตสฺส ตสฺเสว วิปากภูตานิ นิพฺพานารมฺมณานิ ตีณิ วา ทฺเว วา เอกํ วา ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: จริงอยู่ ต่อจากมรรคญาณแต่ละอย่าง ผลจิตสามดวง หรือสองดวง หรือหนึ่งดวง อันเป็นวิบากแห่งมรรคนั้น ๆ มีนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมเกิดขึ้น

• อฏฺฐ.: อนนฺตรวิปากตฺตาเยว โลกุตฺตรกุสลานํ ‘‘สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหู’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๕; สุ. นิ. ๒๒๘) จ, ‘‘ทนฺธํ อานนฺตริกํ ปาปุณาติ อาสวานํ ขยายา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๖๒) จ อาทิ วุตฺตํฯ
• อฏฺฐ.แปล: เพราะเป็นวิบากอันมีอนันตรภาพนั่นแล จึงได้ตรัสไว้ว่า ‘‘เขากล่าวว่าสมาธิมีอนันตริกะ’’ และว่า ‘‘ย่อมถึงซึ่งอนันตริกะช้าเพื่อความสิ้นอาสวะ’’ เป็นต้น แก่โลกุตตรกุศลทั้งหลาย

• อฏฺฐ.: ยสฺส ทฺเว อนุโลมานิ, ตสฺส ตติยํ โคตฺรภุ, จตุตฺถํ มคฺคจิตฺตํ, ตีณิ ผลจิตฺตานิ โหนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ผู้ใดมีอนุโลมสองดวง ผู้นั้นมีโคตรภูเป็นดวงที่สาม มรรคจิตเป็นดวงที่สี่ ผลจิตสามดวง

• อฏฺฐ.: ยสฺส ตีณิ อนุโลมานิ, ตสฺส จตุตฺถํ โคตฺรภุ, ปญฺจมํ มคฺคจิตฺตํ, ทฺเว ผลจิตฺตานิ โหนฺติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ผู้ใดมีอนุโลมสามดวง ผู้นั้นมีโคตรภูเป็นดวงที่สี่ มรรคจิตเป็นดวงที่ห้า ผลจิตสองดวง

• อฏฺฐ.: ยสฺส จตฺตาริ อนุโลมานิ, ตสฺส ปญฺจมํ โคตฺรภุ, ฉฏฺฐํ มคฺคจิตฺตํ, เอกํ ผลจิตฺตํ โหติฯ
• อฏฺฐ.แปล: ผู้ใดมีอนุโลมสี่ดวง ผู้นั้นมีโคตรภูเป็นดวงที่ห้า มรรคจิตเป็นดวงที่หก ผลจิตหนึ่งดวง

• อฏฺฐ.: อิทํ มคฺควีถิยํ ผลํฯ
• อฏฺฐ.แปล: นี่คือผลในมรรควิถี

• อฏฺฐ.: กาลนฺตรผลํ ปน สมาปตฺติวเสน อุปฺปชฺชมานํ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส อุปฺปชฺชมานญฺจ เอเตเนว สงฺคหิตํฯ
• อฏฺฐ.แปล: ส่วนผลในกาลอื่นที่เกิดขึ้นโดยสมาบัติ และที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่ออกจากนิโรธ ก็สงเคราะห์เข้าในผลนี้เอง