ตาราง ๑๑ – ปฏิจจสมุปบาทจากชาติสู่ชาติ

**

พระพุทธเจ้าทรงสอนด้วยวิธี ๒ อย่าง คือด้วยโวหารเทศนา และด้วยปรมัตถเทศนา ในองค์ ๑๒ ของปฏิจจสมุปบาท ชาติและชรามรณะ เป็นโวหารเทศนา ซึ่งจริงๆ แล้วก็คือองค์ ๕ คือ วิญญาณ นาม รูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ซึ่งเป็นปรมัตถเทศนา

พระพุทธเจ้าทรงอธิบายความเป็นไปจากชาติสู่ชาติในพระสูตรต่างๆ เช่นใน อัง.ติก. ๗๗ (ปฐมภวสูตร) ว่า “อานนท์ ถ้ากรรมที่อานวยผลให้ในกามธาตุ จักไม่มีแล้ว กามภพจักพึงปรากฏได้บ้างไหม… ถ้ากรรมที่อานวยผลให้ในรูปธาตุ จักไม่มีแล้ว รูปภพจักพึงปรากฏได้บ้างไหม… ถ้ากรรมที่อานวยผลให้ในอรูปธาตุ จักไม่มีแล้ว อรูปภพจักพึงปรากฏได้บ้างไหม พระอานนท์กราบทูลว่า ไม่พึงปรากฏเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อานนท์ เพราะเหตุนี้แล กรรมจึงชื่อว่าเป็นไร่นา วิญญาณจึงชื่อว่าเป็นพืช ตัณหาจึงชื่อว่าเป็นยางเหนียว วิญญาณดำรงมั่นอยู่ได้ (วิญฺญาน ปติฏฺฐิต) เพราะธาตุอย่างหยาบ (คือรูปธาตุ)… เพราะธาตุอย่างกลาง (คือรูปธาตุ)… เพราะธาตุอย่างประณีต (คืออรูปธาตุ) ของสัตว์ที่มีอวิชชาเป็นเครื่องปิดกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกใจ การเกิดในภพใหม่จึงมีต่อไปอีกด้วยประการฉะนี้”

ผลในชาติทั้งที่ไม่เป็นพระอรหันต์และทั้งที่เป็นพระอรหันต์ คือสังขารในอดีตชาติก่อปฏิสนธิจิตและจิตต่อๆ ไปในชาตินั้น พร้อมกับนามรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกัน พร้อมกับสฬายตนะ ผัสสะ และเวทนา ใน ที.ม. ๑๑๖ (มหานิทานสูตร) พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่า ในชาติหนึ่ง เราสามารถย้อนกลับไปรู้ถึงเพียงแค่ความเกิดขึ้นของรูป นาม และจิตในขณะที่เกิด คือ “เอตฺตาวตา วฏฺฏ วตฺตติ อิตฺถตฺต ปญฺญาปนาย ยทิท นามรูปํ สห วิญฺญาเณน [อญฺญมญฺญปจฺจยตา ปวตฺตติ]. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ วัฏฏะจึงเป็นไปเท่าที่จะกำหนดรู้ได้ในภพนี้ คือ นามรูปพร้อมกับวิญญาณ” (ผู้แปล – แปลตามคาเดิมในภาษาอังกฤษฉบับมหาจุฬา มหาเถรและสยามรัฐไม่ได้แปลแบบนี้)

เหตุในชาติที่ไม่ใช่พระอรหันต์ – เพราะผู้ไม่ใช่พระอรหันต์ยังมีอวิชชา ดังนั้น เมื่อมีเวทนา จึงมีตัณหา และอุปาทาน จึงยังมีศักยภาพแห่งกรรมอยู่ ซึ่งหมายความว่าเมื่อตาย ปฏิสนธิจิตก็จะเกิดขึ้น