(๒) เพื่อประโยชน์แก่วิปัสสนา (วิปสฺสนานิสงฺส) ฌานสมาธิเป็นเครื่องสนับสนุนวิปัสสนาญาณ เพราะว่าด้วยฌาน โยคีจึงจะเห็นนามรูปปรมัตถ์และเหตุของนามรูปได้อย่างชัดเจน และสามารถกำหนดรู้ภาวะของนามรูปว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา

เมื่อได้ปฏิบัติวิปัสสนาจนตลอดรอดฝั่งแล้ว โดยเฉพาะจนถึงมรรคญาณและผลญาณ หรือถึงสังขารุเบกขาญาณ ฌานโดยปกติก็จะมั่นคง ฌานย่อมทำให้วิปัสสนาญาณผ่องใส สุกสว่าง เข้มแข็ง และมีกำลัง ในทางกลับกัน วิปัสสนาญาณที่เข้มแข็งและมีกำลังก็จะช่วยรักษาฌานไม่ให้เสื่อมลง

บางครั้งบางคราว เมื่อโยคีได้ปฏิบัติวิปัสสนาเป็นเวลานาน ก็อาจรู้สึกเหนื่อยล้า เมื่อนั้น ก็พึงเข้าฌานยาว ๆ เพื่อพักจิต เมื่อสดชื่นแล้ว ก็สามารถกลับไปเจริญวิปัสสนาอีก ถ้าเกิดล้าอีก ก็ให้กลับไปพักผ่อนในฌานอีก

ดังนั้น เพราะเหตุแห่งสมาธิ วิปัสสนาจึงชัดเจน สุกใส เข้มแข็ง มีกำลัง และรักษาไว้ได้เป็นอย่างดี ในทางกลับกัน วิปัสสนาก็จะทำลายกิเลสที่ขัดขวางสมาธิและสมาธิให้มั่นคง เช่นนี้ สมถะและวิปัสสนาจึงรักษากันและกัน นี้เรียกว่า ฌานอันเป็นบาทของวิปัสสนา (วิปสฺสนาปาทกฌาน) *วิสุทธิ.สมาธินิเทศ.๓๖๒*

(กถาว่าด้วยอานิสงส์ของสมาธิ) อธิบายว่า “ทั้งการเจริญอัปปนาสมาธิ ทั้งการเจริญอุปจารสมาธิ โดยนัยแห่งการได้โอกาสในที่คับแคบ แห่งพระเสขะและปุถุชนทั้งหลาย ด้วยคิดว่า ‘เราจักออกจากสมาบัติแล้วเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น เห็นแจ้งสังขารทั้งหลาย’ แล้วเจริญอยู่ ชื่อว่ามีวิปัสสนาเป็นอานิสงส์ เพราะสมาธินั้นเป็นปฏิฐานแห่งวิปัสสนา” อนึ่ง ดู ส.ข.๕ (สมาธิสูตร) ในหน้า ๕๙ และหัวข้อ “เจริญสมาธิ” หน้า ๓๘ ดูรายละเอียดในหัวข้อ “อานิสงส์ของสมาธิ” หน้า ๒๑๙