(หน้า ๒๙๐)

พึงกาหนดรู้มโนทวารวิถีที่เกิดขึ้น เมื่อดูรูปแต่ละประเภทเหมือนที่ได้กาหนดมาแล้วในรูปกรรมฐาน

เมื่อเสร็จสิ้นการกาหนดรู้มโนทวารวิถี พึงกาหนดรู้ปัญจทวารวิถีต่อไปโดยเริ่มที่จักขุทวารวิถี เพื่อกาหนดรู้เจตสิกในจิตแต่ละดวงทางจักขุทวารวิถี โยคีต้องยังจักขุทวารวิถีให้เกิด ก่อนอื่นให้กาหนดรู้จักรูปสาท (คือจักขุทวาร) แล้วกาหนดรู้มโนวังค์ (คือมโนทวาร) แล้วกาหนดรู้ทวารทั้ง ๒ ด้วยกัน ต่อจากนั้นให้ตั้งสมาธิอยู่กับสีของรูปกลุ่มที่อยู่ใกล้ ๆ เมื่อสีปรากฏทางทวารทั้ง ๒ แล้วจึงใส่ใจอย่างแยบคาย (คือโยนิโสมนสิการ) ว่า “นี่คือสี” เป็นต้น และเมื่อนั้น จักขุทวารวิถีก็จะเกิดก่อน แล้วมโนทวารวิถีมากมายก็จะเกิด (ตามจิตตนิยาม) โดยทั้งหมดจะมีอารมณ์เดียวกัน

จักขุทวารวิถีประกอบด้วยกระแสจิต ๗ ประเภท คือ

• ๑. ปัญจทวาราวัชชนจิต มีเจตสิก ๑๑ อย่าง
• ๒. จักขุวิญญาณ มีเจตสิก ๘ อย่าง
• ๓. สัมปฏิจฉันนจิต มีเจตสิก ๑๑ อย่าง
• ๔. สันตีรณจิต มีเจตสิก ๑๑/๑๒ อย่าง

เมื่อกาหนดรู้รูป จำเป็นต้องกาหนดรู้รูปทุกประเภท แต่เมื่อเจริญวิปัสสนา (คือกาหนดรู้สภาวะไม่เที่ยง สภาวะเป็นทุกข์ และสภาวะอนัตตา) จำเป็นต้องกาหนดรู้เพียงรูปนิพพาน ใน “ตาราง ๓ – รูป ๒๘ อย่าง” หน้า 244 มีการแสดงรูปประเภทต่าง ๆ ทั้งหมด และในเรื่อง “วิธีกาหนดรูป” หน้า 191 ได้อธิบายวิธีการกาหนดรู้รูปเหล่านั้น