วิสุทธิมรรคกล่าวว่านั่นเป็นเพียงโวหาร ไม่ใช่อุปจารสมาธิแท้ เพราะว่าอุปจารสมาธิแท้นั้นใกล้เคียงต่อฌานสมาธิ
แต่โยคีไม่สามารถบรรลุฌานด้วยจตุธาตุววัฏฐาน เมื่อเห็นธาตุ ๔ ในแต่ละกลาป ก็จะมีสมาธิที่ลึก มีแสงอันสว่าง สุกใส มีรัศมี ถึงกระนั้นก็บรรลุฌานโดยมีธาตุเหล่านั้นเป็นอารมณ์ไม่ได้ มีเหตุผลสองอย่างคือ:
๑) การเห็นธาตุ ๔ ในแต่ละกลาปเป็นการเห็นรูปปรมัตถ์ และการเห็นรูปปรมัตถ์นั้นลึกซึ้ง บุคคลจึงบรรลุฌานโดยมีรูปปรมัตถ์เป็นอารมณ์ไม่ได้
๒) แม้สมาธิที่แยกแยะรูปกลาปนั้นจะลึก แต่ก็ยังไม่ลึกเท่ากับฌานสมาธิ เพราะอะไร? เพราะรูปกลาปดับไปทันทีที่เกิด ซึ่งหมายความว่า อารมณ์นั้นเปลี่ยนไปอยู่ตลอดเวลา
ดังนั้น บุคคลจึงบรรลุฌานด้วยอารมณ์ที่เปลี่ยนอยู่ตลอดเวลาไม่ได้
อุปจารสมาธิ คือช่วงจิต ๓ ดวง หลังจากมโนทวาราวัชชนจิตและก่อนโคตรภูจิตของฌาน
วิ.สมาธินิเทศ ข้อ ๓๐๘ (การเจริญจตุธาตุววัฏฐาน) อธิบายว่า เพราะว่าจตุธาตุววัฏฐานมีอารมณ์เป็นสภาวธรรม บุคคลย่อมถึงเพียงแค่อุปจารสมาธิ ไม่ถึงอัปปนา (คือฌาน)
วิสุทธิมรรคมหาฎีกา อธิบายว่า นี่เรียกว่าอุปจาระโดยเป็นเพียงแค่โวหาร (คือคำพูดที่ติดปาก)
วิสุทธิมรรค <br>