ต่อไป มาสรุปเรื่องการกำหนดรู้รูป คือ รูปกรรมฐาน กัน

• เพื่อให้เห็น รูปกลาป จะต้องเจริญสมาธิจนถึง อุปจารสมาธิ โดยตั้งสมาธิให้อยู่กับ ธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ไฟ และลม
• เมื่อเห็น รูปกลาป ได้แล้ว ก็จะต้องแยกแยะ รูปกลาป เพื่อให้เห็นรูปประเภทต่าง ๆ ใน รูปกลาป หนึ่ง ๆ เช่น ใน จักขุทสกกลาป จะต้องเห็นธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม สี กลิ่น รส โอชา ชีวิตินทรีย์ และ จักขุปสาท
• ด้วยวิธีปฏิบัติแบบย่อ จะต้องกำหนดรู้รูปประเภทต่าง ๆ ในอวัยวะสำหรับ การรับรู้ หนึ่ง ๆ แล้วทำอย่างเดียวกันกับอวัยวะสำหรับ การรับรู้ ๕ ที่เหลือ
• ด้วยวิธีปฏิบัติแบบพิสดาร จะต้องกำหนดรู้รูปทุกประเภทใน อาการ ๔๒ ของร่างกายทั้งหมด

เมื่อได้กำหนดรูป (รูปกรรมฐาน) เสร็จแล้ว ก็จะชำนาญพอให้เห็นธาตุทั้งหมดของอวัยวะสำหรับ การรับรู้ ทั้งสิ้นในทีเดียว และเห็นอาการ ๔๒ ของกายทั้งปวงในทีเดียว นี่คือสิ่งที่มุ่งหมายในการเจริญกรรมฐาน จากธาตุหนึ่งไปยังอีกธาตุหนึ่ง จากอวัยวะสำหรับ การรับรู้ หนึ่งไปยังอีกอวัยวะหนึ่ง จากง่ายไปสู่ยาก

เปรียบเสมือนการดูเสาของราวบันได ๑๐ เสา เราอาจจะดูเสาทีละต้นจาก หนึ่ง สอง สาม สี่ เป็นต้นไปจนถึงสิบ แล้วอาจจะดูเสาทั้ง ๑๐ ต้นเลยทีเดียว เมื่อสามารถเห็นธาตุทุกประเภทโดยทีเดียว ธาตุเหล่านั้นก็จะเป็นอารมณ์แห่งวิปัสสนา คือเห็นธาตุทั้งหมดโดยความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ และความเป็นอนัตตา (ดูรายละเอียดในหัวข้อ “วิธีเจริญสัมมสนญาณ” หน้า ๓๕๙)