เมื่อได้กำหนดรู้โชฏฐมกกลาปทุกประเภทในตา ว่ากลาปเหล่านั้นก่อรูปกลาปต่อ ๆ ไปได้อย่างไร และว่ารูปกลาปที่เกิดขึ้นต่อ ๆ ไปเหล่านั้นก่อรูปกลาปต่อ ๆ ไปอีกได้อย่างไร ดังนี้แล้ว โยคีก็ได้กำหนดรู้รูป ๕๔ อย่างทั้งหมดในตาแล้ว

ต่อจากนั้น พึงทำอย่างเดียวกันในรูปทุกประเภทที่อวัยวะสำหรับการรับรู้ทั้ง ๕ ที่เหลือ คือ หู จมูก ลิ้น กาย และหัวใจ

วันนี้ เราได้สนทนากันอย่างย่อ ๆ ถึงวิธีการแยกแยะรูปกลาป แต่ในการปฏิบัติจริง ๆ นั้นมีรายละเอียดยิ่งกว่านี้ ยกตัวอย่างเช่น มีวิธีการปฏิบัติแบบพิสดาร ซึ่งแยกแยะอาการ ๔๒ ในร่างกาย ดังที่กล่าวไว้ในธาตุวิภังคสูตรในมัชฌิมนิกาย รวมทั้งอาการแห่งธาตุดิน ๒๐ ธาตุน้ำ ๑๒ ธาตุไฟ ๔ และธาตุลม ๖

ถ้าปรารถนาจะรู้การปฏิบัติเช่นนี้ พึงเข้าหาอาจารย์ที่สมควร เพราะเมื่อปฏิบัติอย่างเป็นระบบ โยคีก็จะชำนาญขึ้นเรื่อย ๆ ในการกำหนดรู้รูปกลาปอันเกิดจากเหตุ ๔ คือ กรรม จิต อุตุ และอาหาร

เมื่อกำหนดรูปได้ทั้งหมดแล้ว ปริจเฉทญาณก็เป็นอันสำเร็จแล้ว

ส่วนแรกของวิปัสสนาญาณคือนามรูป-

ม.อุป.ข้อ ๓๔๒ ในธาตุวิภังคสูตร อาการ ๔ ของธาตุไฟคือ (๑) ไฟทำให้ อุ่น (๒) ไฟทำให้ แก่ (๓) ไฟเผาผลาญ (๔) ไฟย่อยอาหาร. อาการ ๖ ของธาตุลมคือ (๑) ลมขึ้นข้างบน (๒) ลมลงข้างล่าง (๓) ลมในช่องท้อง (๔) ลมในทางเดินอาหาร (๕) ลมพัดไปทั่วสารพางค์กาย (๖) ลมหายใจเข้าออก