รู้ลักษณะ ๑๒ อย่างโดยลำดับอื่น และวิธีแก้ปัญหาเมื่อธาตุไม่สมดุล

เมื่อสามารถกำหนดรู้ลักษณะทั้ง ๑๒ อย่างอย่างชัดเจนทั่วร่างกายจากศีรษะจรดเท้าแล้ว พึงกำหนดรู้ซ้ำแล้วซ้ำอีกไปตามลำดับ เมื่อมั่นใจแล้ว ให้เปลี่ยนลำดับการกำหนดรู้เป็นลำดับซึ่งกล่าวไว้ในตอนต้น คือความแข็ง ความหยาบ ความหนัก ความอ่อน ความเรียบ ความเบา สภาวะไหล ความเกาะกุม ความร้อน ความเย็น สภาวะพยุง และสภาวะดัน ตามลำดับนั้น ให้พยายามกำหนดรู้ลักษณะทีละอย่างจากศีรษะจรดเท้า ให้ปฏิบัติต่อไปอยู่อย่างนี้จนทำได้เร็วอย่างน้อย ๓ รอบต่อนาที

เมื่อปฏิบัติอย่างนี้ บางคนธาตุจะเริ่มไม่สมดุล คือธาตุบางอย่างอาจมากเกินไปจนทนไม่ได้ โดยเฉพาะความแข็ง ความร้อน และสภาวะดันอาจเกิน ถ้าเป็นเช่นนี้ พึงตั้งสมาธิอยู่กับสภาวะตรงกันข้ามมากขึ้น แล้วเจริญสมาธิต่อไป เช่น ถ้าสภาวะไหลมากเกินไป ก็ให้มีสมาธิอยู่กับความเกาะกุม หรือถ้าสภาวะพยุงมากเกิน ก็ให้ตั้งสมาธิอยู่กับสภาวะดัน

ธาตุที่ตรงข้ามกันก็คือ (๑) ความแข็งกับความอ่อน (๒) ความหยาบกับความเรียบ (๓) สภาวะพยุงกับสภาวะดัน

ก็เพื่อประโยชน์แก่การทำให้ธาตุให้สมดุล จึงสอนสภาวะ ๑๒ อย่างเป็นเบื้องต้น เมื่อธาตุสมดุลแล้ว การได้สมาธิก็จะง่ายขึ้น

เมื่อชำนาญในการกำหนดรู้ลักษณะ ๑๒ อย่างทั่วร่างกายแล้ว โดยที่ลักษณะทั้ง ๑๒ นั้นปรากฏอย่างชัดเจน พึงกำหนดรู้ลักษณะ ๖ อย่างแรกในคราวเดียวกันว่าเป็นธาตุดิน ลักษณะ ๒ อย่างต่อมาในคราวเดียวกันว่าเป็นธาตุน้ำ ลักษณะ ๒ อย่างต่อมาว่าเป็นธาตุไฟ และลักษณะ ๒ อย่างสุดท้ายว่าเป็นธาตุลม นั่นก็คือพึง