รูปร่าง ตำแหน่ง และขอบเขตของอาการหนึ่ง ๆ เป็นการเห็นอุคคหนิมิต การเห็น และการกำหนดรู้ความปฏิกูลของอาการนั้น ๆ เป็นการเห็นปฏิภาคนิมิต

โดยตั้งสมาธิอยู่กับปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก โยคีกย่อมสามารถบรรลุปฐมฌาน เมื่อนั้นย่อมมีองค์ฌาน ๕ ประการ คือ

๑. วิตก คือ การยกจิตขึ้นสู่ปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก ๒. วิจาร คือ การรักษาใจไว้ที่ปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก ๓. ปีติ คือ ความเอิบอิ่มในปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก ๔. สุข คือ ความสุขในปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก ๕. เอกัคคตา คือ ความมีจิตเป็นหนึ่งในปฏิภาคนิมิต คือความปฏิกูลของกระดูก

โดยนัยเดียวกัน โยคีก็ย่อมสามารถบรรลุปฐมฌานโดยความเป็นปฏิกูลของอาการอื่น ๆ อย่างใดอย่างหนึ่งในร่างกายเช่นกัน

มีคำถามว่า “ปีติและสุขจะสามารถเกิดขึ้นจากการมีความเป็นปฏิกูลของโครงกระดูกเป็นอารมณ์ได้อย่างไร”

คำตอบก็คือ แม้โยคีจะตั้งสมาธิอยู่กับความปฏิกูลของโครงกระดูกและรู้สึกว่าโครงกระดูกนั้นเป็นปฏิกูลจริง ๆ แต่ก็ยังมีปีติ เพราะได้ปฏิบัติกรรมฐานนี้และเพราะเข้าใจในประโยชน์ กล่าวคือ จะช่วยให้พ้นจากความแก่ ความเจ็บ และความตายที่สุด อนึ่ง ปีติและสุขสามารถเกิดขึ้นเพราะโยคีได้กำจัดมลทินของนิวรณ์ทั้ง ๕ อันทำให้ใจเร่าร้อนและอ่อนล้า

วิ.อนุสสติกัมมัฏฐาน.๒๑๔ (กถาว่าด้วยการกำหนดโกฏฐาส)