วิธีเจริญอานาปานสติจนถึงอัปปนา – วิธีเจริญอานาปานสติ { หน้า ๗๗ }
วิสุทธิมรรคได้ระบุองค์ ๔ ที่ทำให้ลมหายใจสงบ คือ
องค์เหล่านี้ได้อธิบายก่อนอื่นด้วยอุปมา คือ เหมือนลมหายใจเข้าและออกของคนที่วิ่งลงมาจากภูเขา หรือปลงของหนักมากลงจากศีรษะแล้วยืนอยู่ ย่อมเป็นลมหยาบ หายใจทางจมูกอย่างเดียวไม่พอ ยืนหายใจทั้งเข้าทั้งออกทางปากอยู่ ต่อเมื่อใดเขาบรรเทาความเหนื่อยนั้นแล้ว ได้อาบและดื่มน้ำแล้ว เอาผ้าเปียกวางไว้ตรงที่หัวใจ นอนพักในที่อันร่มเย็น ทีนี้ ลมหายใจเข้าออกของเขานั้นก็ละเอียดลง จนกระทั่งต้องตรวจสอบว่า “ลมหายใจมีอยู่หรือไม่มีหนอ”
วิสุทธิมรรคกล่าวต่อไปว่า อุปมาฉันใด อุปไมยก็ฉันนั้น ลมหายใจเข้าออกของภิกษุย่อมหยาบในตอนแรก แล้วละเอียดขึ้นเรื่อย ๆ จนกระทั่งต้องตรวจสอบว่า “ลมหายใจมีอยู่หรือไม่มีหนอ”
เพื่ออธิบายเพิ่มเติมว่า ทำไมภิกษุจึงต้องตรวจสอบความมีอยู่ของลมหายใจเข้าออก วิสุทธิมรรคจึงกล่าวว่า
วิสุทธิมรรค กถาว่าด้วยอานาปานสติ ข้อ ๒๒๐.