สารบัญ

อารัมภบท – ทาอย่างไรจึงจะรู้และเห็นนิโรธอริยสัจ (หน้า ๖๓)

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ ไกล หรือ ใกล้ก็ตาม เวทนาทั้งหมดนั้น ฯลฯ

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ ไกล หรือ ใกล้ก็ตาม สัญญาทั้งหมดนั้น ฯลฯ

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ ไกล หรือ ใกล้ก็ตาม สังขารทั้งหมดนั้น ฯลฯ

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายใน หรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา

กล่าวโดยอีกนัยหนึ่ง สังขารธรรม ซึ่งก็คือนามรูปและเหตุของนามรูป เพราะดับไปทันทีที่เกิด จึงเป็นของไม่เที่ยง (อนิจฺจ) เพราะเกิดแล้วดับอยู่ตลอด (ทุกฺข) จึงเป็นทุกข์ เพราะไร้อัตตาหรือสาระที่มั่นคงอันทำลายไม่ได้ จึงเป็นอนัตตา

อรรถกถาของฉันโนวาทสูตร (ม. อุ. สฬายตนวรรค) อธิบาย “นั่นไม่ใช่ของเรา” ว่าเป็นการพิจารณาถึงความไม่เที่ยง “เราไม่เป็นนั่น” ว่าเป็นการพิจารณาถึงความเป็นทุกข์ “นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา” ว่าเป็นการพิจารณาถึงความเป็นอนัตตา

อารัมภบท – ทาอย่างไรจึงจะรู้และเห็นนิโรธอริยสัจ