====== คำถามและคำตอบ ๕ ======
'''คำถาม ๕.๕''' – ข้อปฏิบัติเพื่อหลุดพ้นและเป็นพระโพธิสัตว์ { หน้า ๓๑๔ }

====== คำถาม ๕.๖ – ปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นหรือเพื่อเป็นพระโพธิสัตว์ ======
'''คำถาม'''
วิธีปฏิบัตินี้เป็นไปเพื่อความหลุดพ้นโดยส่วนเดียว หรือว่าเป็นทางของพระโพธิสัตว์ด้วย

'''คำตอบ'''
เพื่อความเป็นไปทั้งสอง ในการสนทนาครั้งก่อนๆ เราได้กล่าวว่า พระศากยมุนีพุทธเจ้านั้นได้เป็นพระภิกษุในอดีตชาติ ๙ ชาติที่พระองค์เป็นพระโพธิสัตว์ ถ้าดูข้อปฏิบัติใน ๙ ชาตินั้น ก็จะเห็นสิกขา ๓ ซึ่งได้แก่ศีล สมาธิ และปัญญา พระโพธิสัตว์ย่อมปฏิบัติจนได้สมาบัติ ๘ อภิญญา ๕ และวิปัสสนาญาณจนถึงขั้นสังขารุเบกขาญาณ ในขณะนี้ โยคีก็กำลังเจริญสมถวิปัสสนาโดยมีฐานเป็นศีล เมื่อปฏิบัติสิกขา ๓ จนถึงขั้นสังขารุเบกขาญาณ ก็จะเลือกได้ว่าต้องการอะไร ถ้าปรารถนาความหลุดพ้น ก็เลือกที่จะมุ่งสู่พระนิพพานได้ ถ้าปรารถนาเป็นพระโพธิสัตว์ ก็เลือกทางของพระโพธิสัตว์ได้ ไม่มีปัญหาอะไร

====== คำถาม ๕.๗ – กรรมทั้งหมดต้องให้ผลก่อนปรินิพพานหรือไม่ ======
'''คำถาม'''
กุศลและอกุศลกรรมของพระอรหันต์ทั้งหมดต้องสุกงอม (และให้ผล) ก่อนปรินิพพานหรือไม่

'''คำตอบ'''
ไม่ทั้งหมด
กุศลและอกุศลกรรมบางส่วนอาจสุกงอมแล้วให้ผล แต่ถ้าไม่สุกงอมก็จะไม่ให้ผล เป็นอโหสิกรรม คือกรรมที่ไม่ให้ผลอีกต่อไป
ยกตัวอย่างเช่น อกุศลกรรมในอดีตชาติอย่างหนึ่งของพระมหาโมคคัลลานะให้ผล ดูคำถามและคำตอบ ๔.๓ หน้า ๒๕๗