=== วิธีกาหนดรูป – วิธีเจริญจตุธาตุววัฏฐาน ===

'''ธาตุดิน''' คือ สภาวะแข็งและความหยาบ
'''ธาตุน้ำ''' คือ สภาวะไหลและความเกาะกุม
'''ธาตุไฟ''' คือ สภาวะความร้อนและความเย็น
'''ธาตุลม''' คือ สภาวะพยุง (หรือขับเคลื่อน)

เมื่อถึงจุดนี้ โยคีจะเห็นเพียงแต่ธาตุ ไม่เห็นเป็นสัตว์บุคคลหรืออัตตา

มหาฎีกายังแนะนาต่อไปว่า พึงเจริญสมาธิตามพระสูตร ๓ สูตร คือ

*   '''๘. อธิจิตตสูตร''' (พระสูตรว่าด้วยจิตที่ยิ่งกว่า)
*   '''๙. สีตภิาวสูตร''' (พระสูตรว่าด้วยการถึงภาวะเย็น)
*   '''๑๐. โพชฌงคสูตร''' (พระสูตรว่าด้วยองค์แห่งการตรัสรู้)

***

(๗) ความเหลว ความไหล, การเพิ่มพูน ขยาย, ความซึม
(๘) การยึด การเกาะกุม (ลักษณะและอาการปรากฏของน้ำ บางครั้งจะเห็นด้วยกัน)
(๙) ไฟ: ความร้อน, ความเย็น, ทำให้'''อุ่น''' ทาให้แก่ ทาให้อ่อน (เช่น ในการหุงย่อยสลาย เผาผลาญ อาหารที่ดิบให้เป็นของที่รับประทานได้)
(๑๐) ลม: การพยุง, ทำให้เคลื่อน ยักย้าย นาไป ผลักดัน

*(ดูรายละเอียดเพิ่มใน มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ ข้อ ๓๔๖ มหาโคปาลสูตร และวิสุทธิมรรค สมาธินิเทศ ข้อ ๓๕๐ การเจริญจตุธาตุววัฏฐาน)*

(๘) อ.ติก.๑๐๓ (เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า นิมิตตสูตร)
(๙) อ.ฉัก.๘๕
(๑๐) อ.มหา.๒๓๔ (เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า อัคคิสูตร)