==== คำถามและคำตอบ ๒ ===
'''คำถาม ๒.๓''' – การกำหนดรู้ปฏิจจสมุปบาทวิธีที่ ๑ และวิธีที่ ๕ { หน้า ๑๔๕ }

วันหนึ่ง ท่านพระอานนท์ได้ปฏิบัติปฏิจจสมุปบาทโดยวิธี ๔
ในตอนเย็น ท่านเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าแล้วทูลว่า

อย่างทั้งหมด

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏปฏิจจสมุปบาทนี้ เป็นธรรมที่ลึกซึ้ง สุดจะคาดคะเนได้ แต่ถึงกระนั้น ก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์ เหมือนกับว่าเป็นธรรมง่ายๆ พระพุทธเจ้าข้า

พระพุทธเจ้าตรัสว่า
อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ อย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ เป็นธรรมที่ลึกซึ้ง สุดจะคาดคะเนได้ ก็เพราะไม่รู้ไม่เข้าใจปฏิจจสมุปบาทนี้ หมู่สัตว์จึงยุ่งเหมือนขดด้ายของช่างหูก เป็นปมด้ายเหมือนกระจุกด้าย เหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ไม่ข้ามพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต และสังสาร

นี่แสดงว่า ถ้าไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทด้วย'''อนุโพธญาณ'''และ'''ปฏิเวธญาณ''' ก็จะไม่สามารถพ้นจากสังสารและอบายทั้ง ๔ ได้ '''อนุโพธญาณ''' ก็คือนามรูปปริจเฉทญาณ (คือความเข้าใจความแตกต่างกันของนามรูป) และปัจจยปริคคหญาณ (คือความเข้าใจเหตุของนามรูป) ส่วน'''ปฏิเวธญาณ'''ก็คือวิปัสสนาญาณทั้งหมด ดังนั้น ถ้าไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทด้วยญาณทั้ง ๒ ก็บรรลุพระนิพพานไม่ได้

อนึ่ง วิธีทั้ง ๔ ที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสสอน
ที.ม.๙๕ (มหานิทานสูตร)