====== วิธีเจริญอัปปนาสมาธิในกรรมฐานอื่น – วิธีเจริญกสิณ ๑๐ ======

เมื่อ'''สำเร็จ'''ได้อย่างนี้ โยคีย่อมสามารถเจริญวัณณกสิณโดยใช้สีของดอกไม้ หรือโดยใช้วัตถุอื่น ๆ ที่อยู่ภายนอก ดอกไม้สี'''น้ำ'''เงินหรือสี'''น้ำ'''ตาลย่อมเชื้อเชิญโยคีให้เจริญ'''นีลกสิณ''' ดอกไม้สีเหลืองย่อมเชื้อเชิญให้เจริญกสิณสีเหลือง ดอกไม้สีแดงย่อมเชื้อเชิญให้เจริญกสิณสีแดง ดอกไม้สีขาวย่อมเชื้อเชิญให้เจริญกสิณสีขาว

ดังนั้น โยคีผู้ชำนาญจะสามารถใช้สิ่งใดก็ได้ที่เห็นเพื่อเจริญสมาธิในกสิณและเพื่อเจริญวิปัสสนา ไม่ว่าวัตถุนั้นจะมีชีวิตหรือไม่ ไม่ว่าจะเป็นภายในหรือภายนอก

ตามพระไตรปิฎก พระพุทธองค์ทรงสอนกสิณทั้งสิบ ซึ่งก็คือวัณณกสิณสี่ อย่างที่กล่าวแล้ว บวกกับกสิณอีกหก คือ '''ปฐวีกสิณ''' '''อาโปกสิณ''' '''เตโชกสิณ''' '''วาโยกสิณ''' '''อากาสกสิณ''' และ'''อาโลกกสิณ''' (กสิณแสงสว่าง) ต่อไปนี้ เราจะมาสนทนากันเรื่องการเจริญกสิณที่เหลือทั้งหก

====== วิธีเจริญปฐวีกสิณ ======

เพื่อเจริญปฐวีกสิณ พึงหาดินเปล่าที่มีสี'''น้ำ'''ตาลแดงเหมือนกับท้องฟ้ารุ่งสาง ที่ไม่มีเศษไม้ เศษหิน หรือเศษหญ้า หลังจากนั้น ให้ใช้ท่อนไม้หรือเครื่องมืออย่างอื่นวาดวงกลมขนาดประมาณฟุตหนึ่ง นั่นจะเป็นอารมณ์กรรมฐานของโยคี คือ วงกสิณดิน

พึงตั้งสมาธิอยู่กับวงกสิณนั้นแล้วบริกรรมว่า “'''ดิน ดิน'''” ให้ตั้งสมาธิอยู่กับกสิณโดยลืมตาดูเป็นเวลาครู่หนึ่ง แล้วหลับตานึกให้เห็นภาพกสิณดินนั้น ถ้าไม่สามารถนึกเห็นภาพด้วยวิธีนี้ พึงเข้าจตุตถฌานโดยอานาปานสติหรือโดยโอทาตกสิณ แล้วใช้แสงจากสมาธิดูกสิณดิน เมื่อเห็นนิมิตของดินเสมือนกับเปิดตาดู นั่น (ม.มัช.๒๓๗ (มหาสกุลทายิสูตร) และ อภิ.ส.๒๐๓ (จาแนกกสิณ ๘ เป็นอย่างละ ๑๖))