====== อารัมภบท – วิธีรู้และเห็นทุกข์โดยริยสัจและสมุทัยอริยสัจ { หน้า ๔๓ } ======

๒. พุทธานุสสติ เพื่อป้องกันโยคีจากความกลัว และอันตรายจากสัตว์อื่น

๓. อสุภกรรมฐาน (อสุภภาวนา) เพื่อป้องกันโยคีจากราคะ

๔. มรณานุสสติ เพื่อป้องกันโยคีจากความเกียจคร้านในภาวนา เพื่อกระตุ้นโยคี ให้เกิดความสังเวช (สงฺเวค) ด้วยฌานสมาธิหรืออุปจารสมาธิที่โยคีได้เจริญมาก่อนแล้ว กรรมฐานเหล่านี้ ก็จะ'''ฝึกสำเร็จ'''ได้โดยไม่ช้านาน

'''แทงตลอดปรมัตถสัจจะ แทงตลอดรูปปรมัตถ์'''

ถ้าเป็นโยคีผู้เจริญสมถะ มีสมาธิมั่นคงและมีกาลังอันรักษาไว้ดีแล้ว ต่อจากนี้ เราจึงสอนเพื่อให้รู้และเห็นรูปตามความเป็นจริงโดยการฝึกจตุธาตุววัฏฐาน หากโยคีไม่ประสงค์จะเจริญสมถะ และประสงค์เจริญเพียงแค่อุปจารสมาธิ ก็สามารถเริ่มฝึกจตุธาตุววัฏฐานได้เลย

ดูประโยชน์ของเมตตากรรมฐาน ในอังคุตตรนิกาย เอกาทสกนิบาต เมตตาสูตร ข้อ ๑๕ ตามที่อ้างอิงในหน้า 159 '''สำหรับ'''ตัวอย่างอานิสงส์อย่างหนึ่งของกรรมฐานนี้ ให้ดูใน คาถามและคาตอบ ๒.๒ ที่หน้า 139

*   ดู ส. สคาถวรรค ธชัคคสูตร
*   ดูหัวข้อ “วิธีเจริญอสุภกรรมฐาน” หน้า 166
*   ดู อ. ฉักกนิบาต. ปฐมมรณัสสติสูตร และทุติยมรณัสสติสูตร ข้อ ๑๙ และ ๒๐
*   ดูบทเรื่อง “วิธีเจริญพรหมวิหาร ๔ และอารักขกรรมฐาน” หน้า 148
*   ดูหัวข้อ “วิธีเจริญจตุธาตุววัฏฐาน” หน้า 206