== อารัมภบท – ทุกขสัจและทุกขสมุทัย อริยสัจ == '''ภิกษุทั้งหลาย''' ความเกิดแห่งโลกเป็นอย่างไร คือ * (๑) เพราะอาศัย'''จักขุ'''และ'''รูป''' *จักขุวิญญาณ* จึงเกิด * ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็น '''ผัสสะ''' เพราะผัสสะเป็นปัจจัย '''เวทนา''' จึงเกิด * เพราะเวทนาเป็นปัจจัย '''ตัณหา''' จึงเกิด * เพราะตัณหาเป็นปัจจัย '''อุปาทาน''' จึงเกิด * เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย '''ภพ''' จึงเกิด * เพราะภพเป็นปัจจัย '''ชาติ''' จึงเกิด * เพราะชาติเป็นปัจจัย '''ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส''' และ '''อุปายาส''' จึงเกิด * (๒) เพราะอาศัย'''โสตะ'''และ'''เสียง''' *โสตวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ * (๓) เพราะอาศัย'''ฆานะ'''และ'''กลิ่น''' *ฆานวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ * (๔) เพราะอาศัย'''ชิวหา'''และ'''รส''' *ชิวหาวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ * (๕) เพราะอาศัย'''กาย'''และ'''โผฏฐัพพะ''' *กายวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ * (๖) เพราะอาศัย'''มโน'''และ'''ธรรมารมณ์''' *มโนวิญญาณ* จึงเกิด ฯลฯ ==== '''อารมณ์''' '''พจนานุกรม''' ได้ให้ความหมายของคำว่า “อารมณ์” ว่าเป็นสิ่งที่ยึดหน่วงจิต โดยผ่านทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เช่น รูปเป็นอารมณ์ของตา เสียงเป็นอารมณ์ของหู ในที่นี้ คำว่า '''รูป''' หมายถึงสีที่ปรากฏทางตา ซึ่งถ้าไม่มีแล้ว ก็ไม่สามารถเห็นสิ่งนั้นได้ ในที่นี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากล่าวถึงธาตุ ๑๘ อย่างของโลก คำว่า '''ธรรมะ''' หมายถึงรูปละเอียด ๑๖ อย่างและเจตสิกทั้งหมด แต่เมื่อกล่าวถึงธรรมะในที่อื่น ๆ พระพุทธเจ้าหมายถึง (ดูหน้าต่อไป)