====== อารัมภบท – ทุกขอริยสัจและทุกขสมุทัย อริยสัจ ======

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงสอน'''ทุกขอริยสัจ''' ซึ่งเป็นการสอนเรื่องปัญจขันธ์ ก็ทรงสอนให้รู้และเห็นปัญจขันธ์ โดยโลกมนุษย์เป็นภพที่มี ๕ ขันธ์ (ปัญจโวการภพ) (คือเป็นโลกของปัญจขันธ์) และถ้าเราไม่รู้และไม่เห็นปัญจขันธ์ ก็จะไม่สามารถเห็นแจ้งคำสอนของพระพุทธเจ้า

นี่เป็นสิ่งที่พระองค์ทรงอธิบายในปุปผสูตร (พระสูตรว่าด้วยดอกไม้) ว่า:

ก็อะไรเล่าชื่อว่าโลกธรรมในโลก (โลเก โลกธมฺโม) ที่ตถาคตตรัสรู้ รู้แจ้งแล้ว จึงบอกแสดงบัญญัติ กาหนด เปิดเผย จาแนก ทำให้ง่าย คือรูปจัดเป็นโลกธรรมในโลก ที่ตถาคตตรัสรู้ ฯลฯ ทำให้ง่าย

บุคคลใด เมื่อตถาคตบอกแสดงบัญญัติ กาหนด เปิดเผย จาแนกทำให้ง่ายอยู่ย่างนี้ ยังไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอะไรกับบุคคลผู้โง่เขลา เป็นปุถุชน คนบอด ไม่มีดวงตา ไม่รู้ ไม่เห็นนั้นได้

'''เวทนา'''
'''สัญญา'''
'''สังขาร'''

====== ส. ขันธวารวรรค ข้อ ๙๔ ======

ความหมายของบทว่า “สังขาร” นี้เป็นไปตามเนื้อหาดังนี้:

๑. ถ้ากล่าวหมายถึงเหตุของวิญญาณ (ในการสืบต่อของปฏิจจสมุปบาท) ก็จะหมายถึงการปรุงแต่งของกรรม คือการปรุงแต่งของเจตนาทางกาย วาจา และใจ
๒. ถ้ากล่าวหมายถึงอุปาทานขันธ์ที่ ๔ (เช่นในที่นี้) ก็จะหมายถึงเจตสิกทั้งหมดที่เกิดร่วมกับจิตแต่ละชนิด (รวมจิตที่เป็นวิบาก กิริยา) (ดูหน้าต่อไป)