| การแก้ไขก่อนหน้าทั้งสองฝั่งการแก้ไขก่อนหน้าการแก้ไขถัดไป | การแก้ไขก่อนหน้า |
| ลักขณาทิจตุกกะบาลี [2025/12/28 15:49] – dhamma | ลักขณาทิจตุกกะบาลี [2026/01/01 14:21] (ฉบับปัจจุบัน) – dhamma |
|---|
| <html> | <blockquote>อรรถกถาถูกเรียบเรียงโดยผู้ทรงจำพระไตรปิฎกบาลี ที่ทำฌานและวิปัสสนามาอย่างชำนาญ, ผู้ที่ไม่ได้มีปกติคบหากัลยาณมิตรที่ชอบให้ทาน รักษาศีล ทำสมาธิ ท่องจำพระธรรม เจริญวิปัสสนา จึงไม่อาจเข้าใจได้ง่าย</blockquote> |
| <div id="show" class="Result"><p align="right" class="td"><a href="./TipitakaSearch.html?cmd=%E0%B8%A5%E0%B8%81%E0%B8%BA%E0%B8%82.%2B%E0%B8%93%2C150%2C151&sbf=366%2C393&BeginBook=366&FinishBook=393&paraMode=on">[ที่มา]</a></p><br><div align="left" class="BookHead"> <b>วิสุทฺธิมคฺค-๑,อฏฺฐกถา</b></div><li> | |
| |
| --- | '''ลักขณาทิจตุกกะบาลี ที่เกี่ยวข้อง''' |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.4)">[w]</a> | * [[ลักขณาทิจตุกกะจากอัฏฐสาลินี]] |
| | * [[ลักขณาทิจตุกกะจากสัมโมหวิโนทนี]] |
| | * [[ลักขณาทิจตุกกะจากวิสุทธิมรรค]] |
| |
| เสยฺยถาปิ นาม ปุริโส ปถวิยํ ปติฏฺฐาย สุนิสิตํ สตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา มหนฺตํ เวฬุคุมฺพํ วิชเฏยฺย, เอวเมว สีลปถวิยํ ปติฏฺฐาย สมาธิสิลายํ สุนิสิตํ วิปสฺสนาปญฺญาสตฺถํ วีริยพลปคฺคหิเตน ปาริหาริกปญฺญาหตฺเถน อุกฺขิปิตฺวา สพฺพมฺปิ ตํ อตฺตโน สนฺตาเน ปติตํ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาชฏํ วิชเฏยฺย สญฺฉินฺเทยฺย สมฺปทาเลยฺยฯ มคฺคกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ปเนส ตํ ชฏํ วิชเฏติ นามฯ ผ<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b> วิชฏิตชโฏ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเ<b><u>ณ</u></b>ยฺโย โหติฯ เตนาห ภควา –‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติฯ (สํ. นิ. 1.23);[5] ตตฺรายํ ยาย ปญฺญาย สปญฺโญติ วุตฺโต, ตตฺราสฺส กร<b><u>ณ</u></b>ียํ นตฺถิฯ ปุริมกมฺมานุภาเวเนว หิสฺส สา สิทฺธาฯ อาตาปี นิปโกติ เอตฺถ วุตฺตวีริยวเสน ปน เตน สาตจฺจการินา ปญฺญาวเสน จ สมฺปชานการินา หุตฺวา สีเล ปติฏฺฐาย จิตฺตปญฺญาวเสน วุตฺตา สมถวิปสฺสนา ภาเวตพฺพาติ อิมมตฺร ภควา สีลสมาธิปญฺญามุเขน วิสุทฺธิมคฺคํ ทสฺเสติฯเอตฺตาวตา หิ ติสฺโส สิกฺขา, ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ สาสนํ, เตวิชฺชตาทีนํ อุปนิสฺสโย, อนฺตทฺวยวชฺชนมชฺฌิมปฏิปตฺติเสวนานิ, อปายาทิสมติกฺกมนุปาโย, ตีหากาเรหิ กิเลสปฺปหานํ, วีติกฺกมาทีนํ ปฏิปกฺโข, สํกิเลสตฺตยวิโสธนํ, โสตาปนฺนาทิภาวสฺส จ การ<b><u>ณ</u></b>ํ ปกาสิตํ โหติฯกถํ? เอตฺถ หิ สีเลน อธิสีลสิกฺขา ปกาสิตา โหติ, สมาธินา อธิจิตฺตสิกฺขา, ปญฺญาย อธิปญฺญาสิกฺขาฯสีเลน จ สาสนสฺส อาทิกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ตา ปกาสิตา โหติฯ ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธ’’นฺติ (สํ. นิ. 5.369) หิ วจนโต, ‘‘สพฺพปาปสฺส อกร<b><u>ณ</u></b>’’นฺติ (ที. นิ. 2.90) อาทิวจนโต จ สีลํ สาสนสฺส อาทิ, ตญฺจ กลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ, อวิปฺปฏิสาราทิคุ<b><u>ณ</u></b>าวหตฺตาฯ สมาธินา มชฺเฌกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ตา ปกาสิตา โหติฯ ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ที. นิ. 2.90) อาทิวจนโต หิ สมาธิ สาสนสฺส มชฺเฌ, โส จ กลฺยาโ<b><u>ณ</u></b>, อิทฺธิวิธาทิคุ<b><u>ณ</u></b>าวหตฺตาฯ ปญฺญาย สาสนสฺส ปริโยสานกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ตา ปกาสิตา โหติฯ | ถ้าอ่านทั้งหมดนี้ไม่เข้าใจ แสดงว่าโมหะมีกำลังมาก วิสุทธิมรรคและมหาสติปัฏฐานสูตร แนะนำโมหจริตบุคคลให้เจริญอานาปานัสสติให้ต่อเนื่องก่อนจะทำกรรมฐานอื่นๆ. ที่ท่านพระอาจารย์ใหญ่พะอ็อคตอยะชอบยกมาสอนสำหรับผู้ใหม่ ก็น่าจะเพราะเคร่งครัดในพระสูตรนี้. |
| |
| --- | พื้นฐานของการสละกิเลสในบ้านเรือนและทรัพย์สิน คือ อโลภะเจตสิกในโสภณจิตุปบาททุกดวง. มนุษย์ทุกคนล้วนเป็นผลของอโลภะเจตสิก จึงห้อมล้อมด้วยคนที่มีมนุษยธรรม ไม่ได้ออกล่ากันทุกผู้ทุกคนดุจสัตว์ป่า. หมายความว่า มนุษย์ทุกคนมีบุพเพกตปุญญตา ปฏิรูปเทสวาโสแล้ว มีพื้นฐานแล้วสำหรับโยนิโสมนสิการทำอัตตสัมมาปนิธิสัปปุริสูปนิสสย สปฺปุริสสํเสว กลฺลยาณมิตฺตตา เพื่อทำอเสวนา จ พาลานํ, ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา, ปูชา จ ปูชนียานํ. อโลภะเจตสิกในชาติปัจจุบันฝึกฝนได้ด้วยการให้ การบอกบุญ การอนุโมทนาบุญ ความอ่อนน้อม การช่วยเหลือผู้อื่น ไม่มีใจอยากได้ของผู้อื่น การไม่ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งที่ไม่ตรงกับที่เกิดดับจริงๆ. ถามว่า ถ้าไม่ห้อมล้อมด้วยกัลยาณมิตร แล้วใครจะมาชักชวนอโลภะเจตสิกที่เป็นสสังขาริกให้เกิดขึ้นได้เล่า? คนจิตอ่อนแอจะทำอโลภะเจตสิกให้เกิดเองได้อย่างไร ถ้าไม่ขวนขวายหาเพื่อน จะมีบุญเกิดได้อย่างไรถ้าไม่มีเพื่อนชวนไปวัด ไม่มีเพื่อนชวนใส่ซอง ไม่มีเพื่อนชวนสวดมนต์ ไม่มีเพื่อนชวนรักษาศีล ไม่มีเพื่อนชวนนั่งสมาธิ? แค่เพื่อน รอบข้างยังมีอุปการะขนาดนี้ แล้วอาจารย์กรรมฐานดีๆ สักองค์ จะมีอุปการะขนาดไหน? |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.7)">[w]</a> | พื้นฐานของพระวินัยปิฎก คือ การสละกิเลสในบ้านเรือนและทรัพย์สิน ((วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ)). แต่เพราะคนใหม่ๆ มักจะมีสมาทานเจตนา กำลังอ่อน เป็นสสังขาริก พื้นฐานของการสละกิเลสในบ้านเรือนและทรัพย์สิน จึงได้แก่ ความสามัคคีของหมู่สหธรรมิก 8 ((สมานสงฺวาโส, ปาราชิโก โหติ อสงฺวาโส, สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี)) เพราะการห้อมล้อมชักชวนของพระอริยเจ้า ทำให้กัลยาณปุถุชนมีกำลังใจจะปฏิบัติ, เพราะการห้อมล้อมชักชวนของอุคฆฏิตัญญูทำให้สุขาปฏิปทาทันธาภิญญามีกำลังใจฝึกอภิญญาด้วยสัมมัปปธาน 4 (ทิฏฐิจริต), เพราะการห้อมล้อมชักชวนของทิฏฐิจริตทำให้ตัณหาจริตมีกำลังใจฝึกสมถะคู่วิปัสสนาด้วยฌาน 4 และสติปัฏฐาน 4, เหมาะสมกับที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า "กัลยาณมิตรเป็นทั้งหมดของพรหมจรรย์". ภิกษุสามารถห้อมล้อมด้วยพระอริยเจ้าเป็นกัลยาณมิตร โดยอาศัยพระปาติโมกข์ 227 เพื่อฝึกตามโอวาทปาติโมกข์. และภิกษุนั้นสามารถหากัลยาณมิตรในระดับนิสสยาจารย์ได้ด้วยอาจาริยวัตร อันเตวาสิกวัตร ท่านจึงเลือกสองวัตรนี้ให้เป็นขันธกะแรกของวัตรทั้งปวง ซึ่งอยู่ต่อจากพระปาติโมกข์อีกทีหนึ่ง, วัตรทั้งสองนี้ เป็นบาทฐานของกัมมัฏฐานุคคหณนิทเทส ในวิสุทธิมรรคอีกที. ทั้งหมดนี้ ท่านย่นย่อลำดับไว้ให้ทั้งพระและฆราวาสใน ม.ม. [[http://www.84000.org/tipitaka/pitaka_item/m_read.php?B=13&A=5931&w=%E0%B8%A2%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%A1%E0%B8%97%E0%B8%A3%E0%B8%87%E0%B8%88%E0%B8%B3%E0%B9%84%E0%B8%A7%E0%B9%89&option=2|กีฏาคิริสูตร]]. |
| |
| 1. สีลนิทฺเทโสสีลสรูปาทิกถา[6] เอวํ อเนกคุ<b><u>ณ</u></b>สงฺคาหเกน สีลสมาธิปญฺญามุเขน เทสิโตปิ ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค อติสงฺเขปเทสิโตเยว โหติฯ ตสฺมา นาลํ สพฺเพสํ อุปการายาติ วิตฺถารมสฺส ทสฺเสตุํ สีลํ ตาว อารพฺภ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติฯกิํ สีลํ, เกนฏฺเฐน สีลํ, กานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ, กิมานิสํสํ สีลํ, กติวิธํ เจตํ สีลํ, โก จสฺส สํกิเลโส, กิํ โวทานนฺติฯตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํฯ กิํ สีลนฺติ ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺติํ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนาทโย ธมฺมาฯ วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘กิํ สีลนฺติ เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. 1.39)ฯ ตตฺถ เจตนา สีลํ นาม ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทีหิ วา วิรมนฺตสฺส วตฺตปฏิปตฺติํ วา ปูเรนฺตสฺส เจตนาฯ เจตสิกํ สีลํ นาม ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทีหิ วิรมนฺตสฺส วิรติฯ อปิจ เจตนา สีลํ นาม ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทีนิ ปชหนฺตสฺส สตฺต กมฺมปถเจตนาฯ เจตสิกํ สีลํ นาม ‘‘อภิชฺฌํ ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรตี’’ติ (ที. นิ. 1.217) อาทินา นเยน วุตฺตา อนภิชฺฌาพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมาฯ สํวโร สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจวิเธน สํวโร เวทิตพฺโพ ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญา<b><u>ณ</u></b>สํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติฯ ตตฺถ อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโตติ (วิภ. 511) อยํ ปาติโมกฺขสํวโรฯ รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตีติ (ที. นิ. 1.213) อยํ สติสํวโรฯยานิ โสตานิ โลกสฺมิํ, (อชิตาติ ภควา;)สติ เตสํ นิวาร<b><u>ณ</u></b>ํ;โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเรติฯ (สุ. นิ. 1041); | พื้นฐานของ ที.สี. '''สุภสูตร''' อันเป็นพระสุตตันตปิฎก คือ พระวินัยปิฎกอันได้แก่การสละกิเลสในบ้านเรือนและทรัพย์สิน เพื่อมางดเว้นกิเลสและฝึกฝนศีลสมาธิปัญญาแทนที่กิเลส ตามที.สี. '''สุภสูตร''' บทว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ (ออกจากกามคุณ 5 คือ สีเสียงกลิ่นรสโผฏฐัพพะ). ในฆราวาสก็เหมือนกัน เพียงลดลงมาที่ศีล 5 และศีล 8 เพื่อมางดเว้นกิเลสและฝึกฝนศีล สมาธิปัญญาแทนที่กิเลส ตามที.สี. '''สุภสูตร''' บทว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. |
| |
| --- | ที.สี. '''สุภสูตร''' (คล้าย ที.สี. สามัญญผลสูตร((ความเห็นผู้เขียน: พระสูตรใน ที.สี. มีความสำคัญมากต่อทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาในหัวข้อ'''สัมมาทิฏฐิ'''แห่งอาสวักขยญาณวิชชา คือ การปริยัติและปฏิบัติ ท่านจึงให้เป็นสูตรที่ 2 ของพระสูตรทั้งปวง โดยที่สูตรแรกสุดพรหมชาลสูตรได้แสดงทุกขสมุทัยปฏิจจสมุปบาทไว้ ในหัวข้อ'''มิจฉาทิฏฐิ''' 62))) คือ '''พื้นฐาน'''ก่อนฝึกวิปัสสนาญาณวิชชาที่ใช้ในการแทงตลอกลักขณาทิจจตุกบาลี. |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.8)">[w]</a> | ที.สี. '''สุภสูตร''' ถูกขยายความแล้วด้วยนิทเทสในตัวสูตรนั้นๆ และถูกขยายซ้ำด้วยมหาวรรคและปาถิกวรรค. ทีฆนิกาย ยังถูกท่านพระสารีบุตรและลูกศิษย์ขยายความไว้เพิ่มทั้งโดยพุทธพจน์และตัวท่านเองในมัชฌิมนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค และอภิธรรมปิฎก. |
| |
| อยํ ญา<b><u>ณ</u></b>สํวโรฯ ปจฺจยปฏิเสวนมฺปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติฯ โย ปนายํ ขโม โหติ สีตสฺส อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหสฺสาติอาทินา (ม. นิ. 1.24; อ. นิ. 6.58) นเยน อาคโต, อยํ ขนฺติสํวโร นามฯ โย จายํ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตีติอาทินา (ม. นิ. 1.26; อ. นิ. 6.58) นเยน อาคโต, อยํ วีริยสํวโร นามฯ อาชีวปาริสุทฺธิปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติฯ อิติ อยํ ปญฺจวิโธปิ สํวโร, ยา จ ปาปภีรุกานํ กุลปุตฺตานํ สมฺปตฺตวตฺถุโต วิรติ, สพฺพมฺเปตํ สํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํฯ อวีติกฺกโม สีลนฺติ สมาทินฺนสีลสฺส กายิกวาจสิโก อนติกฺกโมฯ อิทํ ตาว กิํ สีลนฺติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนํฯ[7] อวเสเสสุ เกนฏฺเฐน สีลนฺติ สีลนฏฺเฐน สีลํฯ กิมิทํ สีลนํ นามฯ สมาธานํ วา, กายกมฺมาทีนํ สุสีลฺยวเสน อวิปฺปกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตาติ อตฺโถฯ อุปธาร<b><u>ณ</u></b>ํ วา, กุสลานํ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน อาธารภาโวติ อตฺโถฯ เอตเทว เหตฺถ อตฺถทฺวยํ สทฺท<b><u>ลกฺขณ</u></b>วิทู อนุชานนฺติฯ อญฺเญ ปน สิรฏฺโฐ สีลตฺโถ, สีตลฏฺโฐ สีลตฺโถติ เอวมาทินาปิ นเยเนตฺถ อตฺถํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ยนฺติฯ[8] อิทานิ กานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ –สีลนํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ตสฺส, ภินฺนสฺสาปิ อเนกธา;สนิทสฺสนตฺตํ รูปสฺส, ยถา ภินฺนสฺสเนกธาฯยถา หิ นีลปีตาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ รูปายตนสฺส สนิทสฺสนตฺตํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, นีลาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สนิทสฺสน ภาวานติกฺกมนโตฯ ตถา สีลสฺส เจตนาทิเภเทน อเนกธา ภินฺนสฺสาปิ ยเทตํ กายกมฺมาทีนํ สมาธานวเสน กุสลานญฺจ ธมฺมานํ ปติฏฺฐานวเสน วุตฺตํ สีลนํ, ตเทว <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, เจตนาทิเภเทน ภินฺนสฺสาปิ สมาธานปติฏฺฐานภาวานติกฺกมนโตฯ เอวํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>สฺส ปนสฺส –ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนตา , อนวชฺชคุโ<b><u>ณ</u></b> ตถา;กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน, รโส นาม ปวุจฺจติฯ | [[ลักขณาทิจตุกกะจากอัฏฐสาลินี]] |
| |
| --- | [[ลักขณาทิจตุกกะจากสัมโมหวิโนทนี]] |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.9)">[w]</a> | เมื่อมีพื้นฐานลกฺขณาทิจตุกกะจากเล่มที่แล้ว จะอ่านเล่มต่อไปนี้ไม่ยาก |
| |
| ตสฺมา อิทํ สีลํ นาม กิจฺจฏฺเฐน รเสน ทุสฺสีลฺยวิทฺธํสนรสํ, สมฺปตฺติอตฺเถน รเสน อนวชฺชรสนฺติ เวทิตพฺพํฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีสุ หิ กิจฺจเมว สมฺปตฺติ วา รโสติ วุจฺจติฯโสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, ตยิทํ ตสฺส วิญฺญุหิ;โอตฺตปฺปญฺจ หิรี เจว, ปทฏฺฐานนฺติ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ิตํฯตยิทํ สีลํ กายโสเจยฺยํ วจีโสเจยฺยํ มโนโสเจยฺยนฺติ (อ. นิ. 3.121) เอวํ วุตฺตโสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, โสเจยฺยภาเวน ปจฺจุปฏฺฐาติ คห<b><u>ณ</u></b>ภาวํ คจฺฉติฯ หิโรตฺตปฺปญฺจ ปนสฺส วิญฺญูหิ ปทฏฺฐานนฺติ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ิตํ, อาสนฺนการ<b><u>ณ</u></b>นฺติ อตฺโถฯ หิโรตฺตปฺเป หิ สติ สีลํ อุปฺปชฺชติ เจว ติฏฺฐติ จฯ อสติ เนว อุปฺปชฺชติ, น ติฏฺฐตีติฯ เอวํ สีลสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ เวทิตพฺพานิฯสีลานิสํสกถา[9] กิมานิสํสํ สีลนฺติ อวิปฺปฏิสาราทิอเนกคุ<b><u>ณ</u></b>ปฏิลาภานิสํสํฯ วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถานิ โข, อานนฺท, กุสลานิ สีลานิ อวิปฺปฏิสารานิสํสานี’’ติ (อ. นิ. 11.1)ฯอปรมฺปิ วุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม คหปตโย อานิสํสา สีลวโต สีลสมฺปทายฯ กตเม ปญฺจ? อิธ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อปฺปมาทาธิกร<b><u>ณ</u></b>ํ มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อธิคจฺฉติ, อยํ ปฐโม อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายฯ ปุน จปรํ คหปตโย สีลวโต สีลสมฺปนฺนสฺส กลฺยาโ<b><u>ณ</u></b> กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, อยํ ทุติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายฯ ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน ยญฺญเทว ปริสํ อุปสงฺกมติ ยทิ ขตฺติยปริสํ ยทิ พฺราหฺม<b><u>ณ</u></b>ปริสํ ยทิ คหปติปริสํ ยทิ สม<b><u>ณ</u></b>ปริสํ, วิสารโท อุปสงฺกมติ อมงฺกุภูโต, อยํ ตติโย อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายฯ ปุน จปรํ คหปตโย สีลวา สีลสมฺปนฺโน อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, อยํ จตุตฺโถ อานิสํโส สีลวโต สีลสมฺปทายฯ | [[ลักขณาทิจตุกกะจากวิสุทธิมรรค]] เป็นลักขณาทิจตุกะเพื่อการปฏิบัติ((มคฺค คือ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ 8 ใน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ ที่มาในชื่อเล่มของวิสุทฺธิมคฺค))ฝึกฝน((มคฺคในชื่อตำรานั่นแหละ ย่อเป็น สิกฺขา 3))ปัญญาให้ชำนาญ((ขุ.ปฏิ. ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา ญาตฏฺเฐน ญาณํ))และบริสุทธิ์ ((ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ : ญาณทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ อโหสิ)) คือ ฝึกฝนสีลมยปัญญาให้เป็นญาณชื่อสีลวิสุทธิ ฝึกฝนสมาทหนปัญญาให้เป็นสมาธิภาวนามยญาณชื่อว่าจิตตวิสุทธิ ฝึกฝนพลววิปัสสนาปัญญาให้เป็นญาณชื่อว่าญาณทัสสนวิสุทธิ ((เพราะเป็นเรื่องลกฺขณาทิจตุกฺกที่ต้องเริ่มเห็นด้วยญาตปริญฺญากิจในทุกขสัจ จกฺขุํ อุทปาทิ ญาณํ อุทปาทิ วิชฺชา อุทปาทิ อาโลโก อุทปาทิ จนกว่าปัญญาจะกลายเป็นญาณชื่อว่า ญาณทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ อโหสิ ดังนั้น แม้ในธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํปญฺญากับญาณจะเป็นเววจนะกัน แต่ในพระบาลีที่เกี่ยวกับขั้นปฏิบัติปญฺญาจะใช้ในอรรถปชานนา (สภาวะที่กำลังฝึกแทงตลอดให้ชำนาญ) แต่ญาณํจะใช้ในอรรถญาตํ อภิญฺญาตํ (สภาวะที่ฝึกแทงตลอดมาชำนาญแล้วรู้ดีแล้ว) เช่น ในมหาสติปัฏฐานสูตร และ มาติกาปฏิสัมภิทามรรค, สามารถนำหลักนี้ไปใช้กับ ปสฺสนา, ทสฺสนา, อนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิ, ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ เป็นต้น ได้ตามสมควรต่อบาลีนั้นๆ)) |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.11)">[w]</a> | |
| |
| คุ<b><u>ณ</u></b>านํ มูลภูตสฺส, โทสานํ พลฆาติโน;อิติ สีลสฺส วิญฺเญยฺยํ, อานิสํสกถามุขนฺติฯสีลปฺปเภทกถา[10] อิทานิ ยํ วุตฺตํ กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ, ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํฯ สพฺพเมว ตาว อิทํ สีลํ อตฺตโน สีลน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น เอกวิธํฯจาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํฯ ตถา อาภิสมาจาริกอาทิพฺรหฺมจริยกวเสน, วิรติอวิรติวเสน, นิสฺสิตานิสฺสิตวเสน, กาลปริยนฺตอาปา<b><u>ณ</u></b>โกฏิกวเสน, สปริยนฺตาปริยนฺตวเสน, โลกิยโลกุตฺตรวเสน จฯติวิธํ หีนมชฺฌิมป<b><u>ณ</u></b>ีตวเสนฯ ตถา อตฺตาธิปเตยฺยโลกาธิปเตยฺยธมฺมาธิปเตยฺยวเสน, ปรามฏฺฐาปรามฏฺฐปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน, วิสุทฺธาวิสุทฺธเวมติกวเสน, เสกฺขาเสกฺขเนวเสกฺขนาเสกฺขวเสน จฯจตุพฺพิธํ หานภาคิยฐิติภาคิยวิเสสภาคิยนิพฺเพธภาคิยวเสนฯ ตถา ภิกฺขุภิกฺขุนีอนุปสมฺปนฺนคหฏฺฐสีลวเสน, ปกติอาจารธมฺมตาปุพฺพเหตุกสีลวเสน, ปาติโมกฺขสํวรอินฺทฺริยสํวรอาชีวปาริสุทฺธิปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลวเสน จฯปญฺจวิธํ ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลาทิวเสนฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘ปญฺจ สีลานิ – ปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, อปริยนฺตปาริสุทฺธิสีลํ, ปริปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ปาริสุทฺธิสีลํ, อปรามฏฺฐปาริสุทฺธิสีลํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปาริสุทฺธิสีล’’นฺติ (ปฏิ. ม. 1.37)ฯ ตถา ปหานเวรม<b><u>ณ</u></b>ีเจตนาสํวราวีติกฺกมวเสนฯ[11] ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาเส อตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพฯ ทุวิธโกฏฺฐาเส ยํ ภควตา ‘‘อิทํ กตฺตพฺพ’’นฺติ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทปูร<b><u>ณ</u></b>ํ, ตํ จาริตฺตํฯ ยํ ‘‘อิทํ น กตฺตพฺพ’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตสฺส อกร<b><u>ณ</u></b>ํ, ตํ วาริตฺตํฯ ตตฺรายํ วจนตฺโถฯ จรนฺติ ตสฺมิํ สีเลสุ ปริปูรการิตาย ปวตฺตนฺตีติ จาริตฺตํฯ วาริตํ ตายนฺติ รกฺขนฺติ เตนาติ วาริตฺตํฯ ตตฺถ สทฺธาวีริยสาธนํ จาริตฺตํ, สทฺธาสาธนํ วาริตฺตํฯ เอวํ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.14)">[w]</a> | |
| |
| ทุติยตฺติเก อตฺตโน อนนุรูปํ ปชหิตุกาเมน อตฺตครุนา อตฺตนิคารเวน ปวตฺติตํ อตฺตาธิปเตยฺยํฯ โลกาปวาทํ ปริหริตุกาเมน โลกครุนา โลเก คารเวน ปวตฺติตํ โลกาธิปเตยฺยํฯ ธมฺมมหตฺตํ ปูเชตุกาเมน ธมฺมครุนา ธมฺมคารเวน ปวตฺติตํ ธมฺมาธิปเตยฺยนฺติ เอวํ อตฺตาธิปเตยฺยาทิวเสน ติวิธํฯตติยตฺติเก ยํ ทุเกสุ นิสฺสิตนฺติ วุตฺตํ, ตํ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาทิฏฺฐีหิ ปรามฏฺฐตฺตา ปรามฏฺฐํฯ ปุถุชฺชนกลฺยา<b><u>ณ</u></b>กสฺส มคฺคสมฺภารภูตํ เสกฺขานญฺจ มคฺคสมฺปยุตฺตํ อปรามฏฺฐํฯ เสกฺขาเสกฺขานํ ผลสมฺปยุตฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺติ เอวํ ปรามฏฺฐาทิวเสน ติวิธํฯจตุตฺถตฺติเก ยํ อาปตฺติํ อนาปชฺชนฺเตน ปูริตํ, อาปชฺชิตฺวา วา ปุน กตปฏิกมฺมํ, ตํ วิสุทฺธํฯ อาปตฺติํ อาปนฺนสฺส อกตปฏิกมฺมํ อวิสุทฺธํฯ วตฺถุมฺหิ วา อาปตฺติยา วา อชฺฌาจาเร วา เวมติกสฺส สีลํ เวมติกสีลํ นามฯ ตตฺถ โยคินา อวิสุทฺธสีลํ วิโสเธตพฺพํ, เวมติเก วตฺถุชฺฌาจารํ อกตฺวา วิมติ ปฏิวิเนตพฺพา ‘‘อิจฺจสฺส ผาสุ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ วิสุทฺธาทิวเสน ติวิธํฯปญฺจมตฺติเก จตูหิ อริยมคฺเคหิ ตีหิ จ สามญฺญผเลหิ สมฺปยุตฺตํ สีลํ เสกฺขํฯ อรหตฺตผลสมฺปยุตฺตํ อเสกฺขํฯ เสสํ เนวเสกฺขนาเสกฺขนฺติ เอวํ เสกฺขาทิวเสน ติวิธํฯปฏิสมฺภิทายํ ปน ยสฺมา โลเก เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปกติปิ สีลนฺติ วุจฺจติ, ยํ สนฺธาย ‘‘อยํ สุขสีโล, อยํ ทุกฺขสีโล, อยํ กลหสีโล, อยํ ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑนสีโล’’ติ ภ<b><u>ณ</u></b>นฺติ, ตสฺมา เตน ปริยาเยน ‘‘ตี<b><u>ณ</u></b>ิ สีลานิ, กุสลสีลํ อกุสลสีลํ อพฺยากตสีลนฺติ (ปฏิ. ม. 1.39)ฯ เอวํ กุสลาทิวเสนปิ ติวิธนฺติ วุตฺตํฯ ตตฺถ อกุสลํ อิมสฺมิํ อตฺเถ อธิปฺเปตสฺส สีลสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีสุ เอเกนปิ น สเมตีติ อิธ น อุปนีตํ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนวสฺส ติวิธตา เวทิตพฺพาฯ[13] จตุกฺเกสุ ปฐมจตุกฺเก –โยธ เสวติ ทุสฺสีเล, สีลวนฺเต น เสวติ;วตฺถุวีติกฺกเม โทสํ, น ปสฺสติ อวิทฺทสุฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.22)">[w]</a> | |
| |
| ตสฺมิํ ปน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ ยถา กิํ? ยถา นครทฺวาเรสุ สํวุเตสุ กิญฺจาปิ อนฺโตฆราทโย อสํวุตา โหนฺติ, ตถาปิ อนฺโตนคเร สพฺพํ ภ<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ สุรกฺขิตํ สุโคปิตเมว โหติฯ นครทฺวาเรสุ หิ ปิหิเตสุ โจรานํ ปเวโส นตฺถิ, เอวเมว ชวเน สีลาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ทฺวารมฺปิ คุตฺตํ โหติ, ภวงฺคมฺปิ อาวชฺชนาทีนิปิ วีถิจิตฺตานิฯ ตสฺมา ชวนกฺขเ<b><u>ณ</u></b> อุปฺปชฺชมาโนปิ จกฺขุนฺทฺริเย สํวโรติ วุตฺโตฯโสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอวมิทํ สงฺเขปโต รูปาทีสุ กิเลสานุพนฺธนิมิตฺตาทิคฺคาหปริวชฺชน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ เวทิตพฺพํฯอาชีวปาริสุทฺธิสีลํ[16] อิทานิ อินฺทฺริยสํวรสีลานนฺตรํ วุตฺเต อาชีวปาริสุทฺธิสีเล อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานนฺติ ยานิ ตานิ ‘‘อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต อสนฺตํ อภูตํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อุลฺลปติ, อาปตฺติ ปาราชิกสฺสฯ อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า สญฺจริตฺตํ สมาปชฺชติ, อาปตฺติ สงฺฆาทิเสสสฺสฯ อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า ‘โย เต วิหาเร วสติ โส ภิกฺขุ อรหา’ติ ภ<b><u>ณ</u></b>ติ, ปฏิวิชานนฺตสฺส อาปตฺติ ถุลฺลจฺจยสฺสฯ อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า ภิกฺขุ ป<b><u>ณ</u></b>ีตโภชนานิ อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาจิตฺติยสฺสฯ อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า ภิกฺขุนี ป<b><u>ณ</u></b>ีตโภชนานิ อคิลานา อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, อาปตฺติ ปาฏิเทสนียสฺสฯ อาชีวเหตุ อาชีวการ<b><u>ณ</u></b>า สูปํ วา โอทนํ วา อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ , อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ (ปริ. 287) เอวํ ปญฺญตฺตานิ ฉ สิกฺขาปทานิ, อิเมสํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํฯกุหนาติอาทีสุ อยํ ปาฬิ, ‘‘ตตฺถ กตมา กุหนา? ลาภสกฺการสิโลกสนฺนิสฺสิตสฺส ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส ยา ปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน วา สามนฺตชปฺปิเตน วา อิริยาปถสฺส วา อฏฺฐปนา ฐปนา ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐปนา ภากุฏิกา ภากุฏิยํ กุหนา กุหายนา กุหิตตฺตํ, อยํ วุจฺจติ กุหนาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.29)">[w]</a> | |
| |
| เอสา หิ อภิมุขํ โอโลเกตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ปรมฺมุขานํ ปิฏฺฐิมํสํ ขาทนมิว โหติ, ตสฺมา ปรปิฏฺฐิมํสิกตาติ วุตฺตาฯ อยํ วุจฺจติ นิปฺเปสิกตาติ อยํ ยสฺมา เวฬุเปสิกาย วิย อพฺภงฺคํ ปรสฺส คุ<b><u>ณ</u></b>ํ นิปฺเปเสติ นิปุญฺฉติ, ยสฺมา วา คนฺธชาตํ นิปิสิตฺวา คนฺธมคฺคนา วิย ปรคุเ<b><u>ณ</u></b> นิปิสิตฺวา วิจุ<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b>ตฺวา เอสา ลาภมคฺคนา โหติ, ตสฺมา นิปฺเปสิกตาติ วุจฺจตีติฯลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตานิทฺเทเส นิชิคีสนตาติ มคฺคนาฯ อิโต ลทฺธนฺติ อิมมฺหา เคหา ลทฺธํฯ อมุตฺราติ อมุกมฺหิ เคเหฯ เอฏฺฐีติ อิจฺฉนาฯ คเวฏฺฐีติ มคฺคนาฯ ปริเยฏฺฐีติ ปุนปฺปุนํ มคฺคนาฯ อาทิโต ปฏฺฐาย ลทฺธํ ลทฺธํ ภิกฺขํ ตตฺร ตตฺร กุลทารกานํ ทตฺวา อนฺเต ขีรยาคุํ ลภิตฺวา คตภิกฺขุวตฺถุ เจตฺถ กเถตพฺพํฯ เอสนาติอาทีนิ เอฏฺฐิอาทีนเมว เววจนานิ, ตสฺมา เอฏฺฐีติ เอสนาฯ คเวฏฺฐีติ คเวสนา, ปริเยฏฺฐีติ ปริเยสนาฯ อิจฺเจวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพาฯ อยํ กุหนาทีนํ อตฺโถฯอิทานิ เอวมาทีนญฺจ ปาปธมฺมานนฺติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สม<b><u>ณ</u></b>พฺราหฺม<b><u>ณ</u></b>า สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติฯ เสยฺยถิทํ, องฺคํ, นิมิตฺตํ, อุปฺปาตํ, สุปินํ, <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, มูสิกจฺฉินฺนํ, อคฺคิโหมํ, ทพฺพิโหม’’นฺติ (ที. นิ. 1.21) อาทินา นเยน พฺรหฺมชาเล วุตฺตานํ อเนเกสํ ปาปธมฺมานํ คห<b><u>ณ</u></b>ํ เวทิตพฺพํฯ อิติ ยฺวายํ อิเมสํ อาชีวเหตุ ปญฺญตฺตานํ ฉนฺนํ สิกฺขาปทานํ วีติกฺกมวเสน, อิเมสญฺจ ‘‘กุหนา ลปนา เนมิตฺติกตา นิปฺเปสิกตา ลาเภน ลาภํ นิชิคีสนตา’’ติ เอวมาทีนํ ปาปธมฺมานํ วเสน ปวตฺโต มิจฺฉาชีโว, ยา ตสฺมา สพฺพปฺปการาปิ มิจฺฉาชีวา วิรติ, อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํฯ ตตฺรายํ วจนตฺโถฯ เอตํ อาคมฺม ชีวนฺตีติ อาชีโวฯ โก โส, ปจฺจยปริเยสนวายาโมฯ ปาริสุทฺธีติ ปริสุทฺธตาฯ อาชีวสฺส ปาริสุทฺธิ อาชีวปาริสุทฺธิฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.34)">[w]</a> | |
| |
| อุปฺปนฺนานนฺติ ชาตานํ ภูตานํ นิพฺพตฺตานํฯ เวยฺยาพาธิกานนฺติ เอตฺถ พฺยาพาโธติ ธาตุกฺโขโภ, ตํสมุฏฺฐานา จ กุฏฺฐค<b><u>ณ</u></b>ฺฑปีฬกาทโยฯ พฺยาพาธโต อุปฺปนฺนตฺตา เวยฺยาพาธิกาฯ เวทนานนฺติ ทุกฺขเวทนา อกุสลวิปากเวทนาฯ ตาสํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํฯ อพฺยาพชฺฌปรมตายาติ นิทฺทุกฺขปรมตายฯ ยาว ตํ ทุกฺขํ สพฺพํ ปหีนํ โหติ ตาวาติ อตฺโถฯเอวมิทํ สงฺเขปโต ปฏิสงฺขา โยนิโส ปจฺจยปริโภค<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ เวทิตพฺพํฯ วจนตฺโถ ปเนตฺถ – จีวราทโย หิ ยสฺมา เต ปฏิจฺจ นิสฺสาย ปริภุญฺชมานา ปา<b><u>ณ</u></b>ิโน อยนฺติ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปจฺจยาติ วุจฺจนฺติฯ เต ปจฺจเย สนฺนิสฺสิตนฺติ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํฯจตุปาริสุทฺธิสมฺปาทนวิธิ[19] เอวเมตสฺมิํ จตุพฺพิเธ สีเล สทฺธาย ปาติโมกฺขสํวโร สมฺปาเทตพฺโพฯ สทฺธาสาธโน หิ โส, สาวกวิสยาตีตตฺตา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยาฯ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยาจนปฏิกฺเขโป เจตฺถ นิทสฺสนํฯ ตสฺมา ยถา ปญฺญตฺตํ สิกฺขาปทํ อนวเสสํ สทฺธาย สมาทิยิตฺวา ชีวิเตปิ อเปกฺขํ อกโรนฺเตน สาธุกํ สมฺปาเทตพฺพํฯ วุตฺตมฺปิ เหตํ –‘‘กิกีว อ<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ จมรีว วาลธิํ,ปิยํว ปุตฺตํ นยนํว เอกกํ;ตเถว สีลํ อนุรกฺขมานกา,สุเปสลา โหถ สทา สคารวา’’ติฯอปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘เอวเมว โข ปหาราท ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ, ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ (อ. นิ. 8.19)ฯ อิมสฺมิํ จ ปนตฺเถ อฏวิยํ โจเรหิ พทฺธเถรานํ วตฺถูนิ เวทิตพฺพานิฯมหาวตฺตนิอฏวิยํ กิร เถรํ โจรา กาฬวลฺลีหิ พนฺธิตฺวา นิปชฺชาเปสุํฯ เถโร ยถานิปนฺโนว สตฺตทิวสานิ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผลํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>ิตฺวา ตตฺเถว กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.48)">[w]</a> | |
| |
| อทินฺนาทานสฺส, กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส, มุสาวาทสฺส, ปิสุ<b><u>ณ</u></b>าย วาจาย, ผรุสาย วาจาย, สมฺผปฺปลาปสฺส, อภิชฺฌาย, พฺยาปาทสฺส, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทสฺส, อพฺยาปาเทน พฺยาปาทสฺส, อาโลกสญฺญาย ถินมิทฺธสฺส, อวิกฺเขเปน อุทฺธจฺจสฺส, ธมฺมววตฺถาเนน วิจิกิจฺฉาย, ญาเ<b><u>ณ</u></b>น อวิชฺชาย, ปาโมชฺเชน อรติยา, ปฐเมน ฌาเนน นีวร<b><u>ณ</u></b>านํ, ทุติเยน ฌาเนน วิตกฺกวิจารานํ, ตติเยน ฌาเนน ปีติยา, จตุตฺเถน ฌาเนน สุขทุกฺขานํ, อากาสานญฺจายตนสมาปตฺติยา รูปสญฺญาย ปฏิฆสญฺญาย นานตฺตสญฺญาย, วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ญฺจายตนสมาปตฺติยา อากาสานญฺจายตนสญฺญาย, อากิญฺจญฺญายตนสมาปตฺติยา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ญฺจายตนสญฺญาย, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาย, อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาย, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาย, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิยา, วิราคานุปสฺสนาย ราคสฺส, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยสฺส, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานสฺส, ขยานุปสฺสนาย ฆนสญฺญาย, วยานุปสฺสนาย อายูหนสฺส, วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามานุปสฺสนาย ธุวสญฺญาย, อนิมิตฺตานุปสฺสนาย นิมิตฺตสฺส, อปฺป<b><u>ณ</u></b>ิหิตานุปสฺสนาย ป<b><u>ณ</u></b>ิธิยา, สุญฺญตานุปสฺสนาย อภินิเวสสฺส, อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย สาราทานาภินิเวสสฺส, ยถาภูตญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสเนน สมฺโมหาภินิเวสสฺส, อาทีนวานุปสฺสนาย อาลยาภินิเวสสฺส, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย อปฺปฏิสงฺขาย, วิวฏฺฏนานุปสฺสนาย สญฺโญคาภินิเวสสฺส, โสตาปตฺติมคฺเคน ทิฏฺเฐกฏฺฐานํ กิเลสานํ, สกทาคามิมคฺเคน โอฬาริกานํ กิเลสานํ, อนาคามิมคฺเคน อ<b><u>ณ</u></b>ุสหคตานํ กิเลสานํ, อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ ปหานํ สีลํ, เวรม<b><u>ณ</u></b>ี, เจตนา, สํวโร, อวีติกฺกโม สีลํฯ เอวรูปานิ สีลานิ จิตฺตสฺส อวิปฺปฏิสาราย สํวตฺตนฺติ, ปาโมชฺชาย สํวตฺตนฺติ, ปีติยา สํวตฺตนฺติ, ปสฺสทฺธิยา สํวตฺตนฺติ, โสมนสฺสาย สํวตฺตนฺติ, อาเสวนาย สํวตฺตนฺติ, ภาวนาย สํวตฺตนฺติ, พหุลีกมฺมาย สํวตฺตนฺติ, อลงฺการาย สํวตฺตนฺติ, ปริกฺขาราย สํวตฺตนฺติ, ปริวาราย สํวตฺตนฺติ, ปาริปูริยา สํวตฺตนฺติ, เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (ปฏิ. ม. 1.41)ฯเอตฺถ จ ปหานนฺติ โกจิ ธมฺโม นาม นตฺถิ อญฺญตฺร วุตฺตปฺปการานํ ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทีนํ อนุปฺปาทมตฺตโตฯ ยสฺมา ปน ตํ ตํ ปหานํ ตสฺส ตสฺส กุสลธมฺมสฺส ปติฏฺฐานฏฺเฐน อุปธาร<b><u>ณ</u></b>ํ โหติ, วิกมฺปาภาวกรเ<b><u>ณ</u></b>น จ สมาทานํฯ ตสฺมา ปุพฺเพ วุตฺเตเนว อุปธาร<b><u>ณ</u></b>สมาธานสงฺขาเตน สีลนฏฺเฐน สีลนฺติ วุตฺตํฯ อิตเร จตฺตาโร ธมฺมา ตโต ตโต เวรม<b><u>ณ</u></b>ิวเสน, ตสฺส ตสฺส สํวรวเสน, ตทุภยสมฺปยุตฺตเจตนาวเสน, ตํ ตํ อวีติกฺกมนฺตสฺส อวีติกฺกมนวเสน จ เจตโส ปวตฺติสพฺภาวํ สนฺธาย วุตฺตาฯ สีลฏฺโฐ ปน เตสํ ปุพฺเพ ปกาสิโตเยวาติฯ เอวํ ปหานสีลาทิวเสน ปญฺจวิธํฯเอตฺตาวตา จ กิํ สีลํ? เกนฏฺเฐน สีลํ? กานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กิมานิสํสํ สีลํ? กติวิธํ เจตํ สีลนฺติ? อิเมสํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนํ นิฏฺฐิตํฯสีลสํกิเลสโวทานํ[21] ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘โก จสฺส สํกิเลโส, กิํ โวทาน’’นฺติฯ ตตฺร วทาม – ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑาทิภาโว สีลสฺส สํกิเลโส, อข<b><u>ณ</u></b>ฺฑาทิภาโว โวทานํฯ โส ปน ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑาทิภาโว ลาภยสาทิเหตุเกน เภเทน จ สตฺตวิธเมถุนสํโยเคน จ สงฺคหิโตฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.57)">[w]</a> | |
| |
| 2. ธุตงฺคนิทฺเทโส[22] อิทานิ เยหิ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทีหิ คุเ<b><u>ณ</u></b>หิ วุตฺตปฺปการสฺส สีลสฺส โวทานํ โหติ, เต คุเ<b><u>ณ</u></b> สมฺปาเทตุํ ยสฺมา สมาทินฺนสีเลน โยคินา ธุตงฺคสมาทานํ กาตพฺพํฯ เอวญฺหิสฺส อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาสลฺเลขปวิเวกาปจยวีริยารมฺภสุภรตาทิคุ<b><u>ณ</u></b>สลิลวิกฺขาลิตมลํ สีลญฺเจว สุปริสุทฺธํ ภวิสฺสติ, วตานิ จ สมฺปชฺชิสฺสนฺติฯ อิติ อนวชฺชสีลพฺพตคุ<b><u>ณ</u></b>ปริสุทฺธสพฺพสมาจาโร โปราเ<b><u>ณ</u></b> อริยวํสตฺตเย ปติฏฺฐาย จตุตฺถสฺส ภาวนารามตาสงฺขาตสฺส อริยวํสสฺส อธิคมารโห ภวิสฺสติฯ ตสฺมา ธุตงฺคกถํ อารภิสฺสามฯภควตา หิ ปริจฺจตฺตโลกามิสานํ กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขานํ อนุโลมปฏิปทํเยว อาราเธตุกามานํ กุลปุตฺตานํ เตรสธุตงฺคานิ อนุญฺญาตานิฯ เสยฺยถิทํ – ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, ปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาติกงฺคํ, สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, ปตฺตปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิกงฺคํ, ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ, อารญฺญิกงฺคํ, รุกฺขมูลิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคํ, โสสานิกงฺคํ, ยถาสนฺถติกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคนฺติฯ ตตฺถ –อตฺถโต <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหิ, สมาทานวิธานโต;ปเภทโต เภทโต จ, ตสฺส ตสฺสานิสํสโตฯกุสลตฺติกโต เจว, ธุตาทีนํ วิภาคโต;สมาสพฺยาสโต จาปิ, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[23] ตตฺถ อตฺถโตติ ตาว รถิกสุสานสงฺการกูฏาทีนํ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตฏฺเฐน เตสุ เตสุ ปํสุกูลมิวาติ ปํสุกูลํ, อถ วา ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลตีติ ปํสุกูลํ, กุจฺฉิตภาวํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติฯ เอวํ ลทฺธนิพฺพจนสฺส ปํสุกูลสฺส ธาร<b><u>ณ</u></b>ํ ปํสุกูลํ , ตํ สีลมสฺสาติ ปํสุกูลิโกฯ ปํสุกูลิกสฺส องฺคํ ปํสุกูลิกงฺคํฯ องฺคนฺติ การ<b><u>ณ</u></b>ํ วุจฺจติฯ ตสฺมา เยน สมาทาเนน โส ปํสุกูลิโก โหติ, ตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํฯเอเตเนว นเยน สงฺฆาฏิอุตฺตราสงฺคอนฺตรวาสกสงฺขาตํ ติจีวรํ สีลมสฺสาติ เตจีวริโกฯ เตจีวริกสฺส องฺคํ เตจีวริกงฺคํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.59)">[w]</a> | |
| |
| ยเทว สนฺถตํ ยถาสนฺถตํ, อิทํ ตุยฺหํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าตีติ เอวํ ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐเสนาสนสฺเสตํ อธิวจนํฯ ตสฺมิํ ยถาสนฺถเต วิหริตุํ สีลมสฺสาติ ยถาสนฺถติโกฯ ตสฺส องฺคํ ยถาสนฺถติกงฺคํฯสยนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา นิสชฺชาย วิหริตุํ สีลมสฺสาติ เนสชฺชิโกฯ ตสฺส องฺคํ เนสชฺชิกงฺคํฯสพฺพาเนว ปเนตานิ เตน เตน สมาทาเนน ธุตกิเลสตฺตา ธุตสฺส ภิกฺขุโน องฺคานิ, กิเลสธุนนโต วา ธุตนฺติ ลทฺธโวหารํ ญา<b><u>ณ</u></b>ํ องฺคํ เอเตสนฺติ ธุตงฺคานิฯ อถ วา ธุตานิ จ ตานิ ปฏิปกฺขนิทฺธุนนโต องฺคานิ จ ปฏิปตฺติยาติปิ ธุตงฺคานิฯ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯสพฺพาเนว ปเนตานิ สมาทานเจตนา<b><u>ลกฺขณ</u></b>านิฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘โย สมาทิยติ, โส ปุคฺคโลฯ เยน สมาทิยติ, จิตฺตเจตสิกา เอเต ธมฺมาฯ ยา สมาทานเจตนา, ตํ ธุตงฺคํฯ ยํ ปฏิกฺขิปติ, ตํ วตฺถู’’ติฯ สพฺพาเนว จ โลลุปฺปวิทฺธํสนรสานิ, นิลฺโลลุปฺปภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ อปฺปิจฺฉตาทิอริยธมฺมปทฏฺฐานานิฯ เอวเมตฺถ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหิ เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยฯสมาทานวิธานโตติอาทีสุ ปน ปญฺจสุ สพฺพาเนว ธุตงฺคานิ ธรมาเน ภควติ ภควโตว สนฺติเก สมาทาตพฺพานิฯ ปรินิพฺพุเต มหาสาวกสฺส สนฺติเกฯ ตสฺมิํ อสติ ขี<b><u>ณ</u></b>าสวสฺส, อนาคามิสฺส, สกทาคามิสฺส, โสตาปนฺนสฺส, ติปิฏกสฺส, ทฺวิปิฏกสฺส, เอกปิฏกสฺส, เอกสงฺคีติกสฺส, อฏฺฐกถาจริยสฺสฯ ตสฺมิํ อสติ ธุตงฺคธรสฺส, ตสฺมิมฺปิ อสติ เจติยงฺค<b><u>ณ</u></b>ํ สมฺมชฺชิตฺวา อุกฺกุฏิกํ นิสีทิตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติเก วทนฺเตน วิย สมาทาตพฺพานิ, อปิจ สยมฺปิ สมาทาตุํ วฏฺฏติ เอวฯ เอตฺถ จ เจติยปพฺพเต ทฺเว ภาติกตฺเถรานํ เชฏฺฐกภาตุ ธุตงฺคปฺปิจฺฉตาย วตฺถุ กเถตพฺพํฯ อยํ ตาว สาธาร<b><u>ณ</u></b>กถาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.69)">[w]</a> | |
| |
| อยํ ปนานิสํโส, อนติริตฺตโภชนาปตฺติยา ทูรภาโว, โอทริกตฺตาภาโว, นิรามิสสนฺนิธิตา, ปุน ปริเยสนาย อภาโว, อปฺปิจฺฉตาทีนํ อนุโลมวุตฺติตาติฯปริเยสนาย เขทํ, น ยาติ น กโรติ สนฺนิธิํ ธีโร;โอทริกตฺตํ ปชหติ, ขลุปจฺฉาภตฺติโก โยคีฯตสฺมา สุคตปสตฺถํ, สนฺโตสคุ<b><u>ณ</u></b>าทิวุฑฺฒิสญฺชนนํ;โทเส วิธุนิตุกาโม, ภเชยฺย โยคี ธุตงฺคมิทนฺติฯอยํ ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺเค สมาทานวิธานปฺปเภทเภทานิสํสว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นาฯ8. อารญฺญิกงฺคกถา[31] อารญฺญิกงฺคมฺปิ ‘‘คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปามิ, อารญฺญิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติฯเตน ปน อารญฺญิเกน คามนฺตเสนาสนํ ปหาย อรญฺเญ อรุ<b><u>ณ</u></b>ํ อุฏฺฐาเปตพฺพํฯ ตตฺถ สทฺธิํ อุปจาเรน คาโมเยว คามนฺตเสนาสนํฯคาโม นาม โย โกจิ เอกกุฏิโก วา อเนกกุฏิโก วา ปริกฺขิตฺโต วา อปริกฺขิตฺโต วา สมนุสฺโส วา อมนุสฺโส วา อนฺตมโส อติเรกจาตุมาสนิวิฏฺโฐ โย โกจิ สตฺโถปิฯคามูปจาโร นาม ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส สเจ อนุราธปุรสฺเสว ทฺเว อินฺทขีลา โหนฺติ, อพฺภนฺตริเม อินฺทขีเล ฐิตสฺส ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส เลฑฺฑุปาโตฯ ตสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ยถา ตรุ<b><u>ณ</u></b>มนุสฺสา อตฺตโน พลํ ทสฺเสนฺตา พาหํ ปสาเรตฺวา เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ, เอวํ ขิตฺตสฺส เลฑฺฑุสฺส ปตนฏฺฐานพฺภนฺตรนฺติ วินยธราฯ สุตฺตนฺติกา ปน กากนิวาร<b><u>ณ</u></b>นิยเมน ขิตฺตสฺสาติ วทนฺติฯ อปริกฺขิตฺตคาเม ยํ สพฺพปจฺจนฺติมสฺส ฆรสฺส ทฺวาเร ฐิโต มาตุคาโม ภาชเนน อุทกํ ฉฑฺเฑติ, ตสฺส ปตนฏฺฐานํ ฆรูปจาโรฯ ตโต วุตฺตนเยน เอโก เลฑฺฑุปาโต คาโม, ทุติโย คามูปจาโรฯอรญฺญํ ปน วินยปริยาเย ตาว ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (ปารา. 92) วุตฺตํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.70)">[w]</a> | |
| |
| อภิธมฺมปริยาเย ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. 529) วุตฺตํฯ อิมสฺมิํ ปน สุตฺตนฺติกปริยาเย ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ อิทํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ ตํ อาโรปิเตน อาจริยธนุนา ปริกฺขิตฺตสฺส คามสฺส อินฺทขีลโต อปริกฺขิตฺตสฺส ปฐมเลฑฺฑุปาตโต ปฏฺฐาย ยาว วิหารปริกฺเขปา มินิตฺวา ววตฺถเปตพฺพํฯสเจ ปน วิหาโร อปริกฺขิตฺโต โหติ, ยํ สพฺพปฐมํ เสนาสนํ วา ภตฺตสาลา วา ธุวสนฺนิปาตฏฺฐานํ วา โพธิ วา เจติยํ วา ทูเร เจปิ เสนาสนโต โหติ, ตํ ปริจฺเฉทํ กตฺวา มินิตพฺพนฺติ วินยฏฺฐกถาสุ วุตฺตํฯ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน วิหารสฺสปิ คามสฺเสว อุปจารํ นีหริตฺวา อุภินฺนํ เลฑฺฑุปาตานํ อนฺตรา มินิตพฺพนฺติ วุตฺตํฯ อิทเมตฺถ ปมา<b><u>ณ</u></b>ํฯสเจปิ อาสนฺเน คาโม โหติ, วิหาเร ฐิเตหิ มานุสกานํ สทฺโท สุยฺยติ, ปพฺพตนทีอาทีหิ ปน อนฺตริตตฺตา น สกฺกา อุชุํ คนฺตุํฯ โย ตสฺส ปกติมคฺโค โหติ, สเจปิ นาวาย สญฺจริตพฺโพ, เตน มคฺเคน ปญฺจธนุสติกํ คเหตพฺพํฯ โย ปน อาสนฺนคามสฺส องฺคสมฺปาทนตฺถํ ตโต ตโต มคฺคํ ปิทหติ, อยํ ธุตงฺคโจโร โหติฯสเจ ปน อารญฺญิกสฺส ภิกฺขุโน อุปชฺฌาโย วา อาจริโย วา คิลาโน โหติ, เตน อรญฺเญ สปฺปายํ อลภนฺเตน คามนฺตเสนาสนํ เนตฺวา อุปฏฺฐาตพฺโพฯ กาลสฺเสว ปน นิกฺขมิตฺวา องฺคยุตฺตฏฺฐาเน อรุ<b><u>ณ</u></b>ํ อุฏฺฐาเปตพฺพํฯ สเจ อรุ<b><u>ณ</u></b>ุฏฺฐานเวลายํ เตสํ อาพาโธ วฑฺฒติ, เตสํเยว กิจฺจํ กาตพฺพํฯ น ธุตงฺคสุทฺธิเกน ภวิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํฯปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติฯ ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน สพฺพกาลํ อรญฺเญ อรุ<b><u>ณ</u></b>ํ อุฏฺฐาเปตพฺพํฯ มชฺฌิโม จตฺตาโร วสฺสิเก มาเส คามนฺเต วสิตุํ ลภติฯ มุทุโก เหมนฺติเกปิฯอิเมสํ ปน ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>มฺปิ ยถา ปริจฺฉินฺเน กาเล อรญฺญโต อาคนฺตฺวา คามนฺตเสนาสเน ธมฺมสฺสวนํ สุ<b><u>ณ</u></b>นฺตานํ อรุเ<b><u>ณ</u></b> อุฏฺฐิเตปิ ธุตงฺคํ น ภิชฺชติฯ สุตฺวา คจฺฉนฺตานํ อนฺตรามคฺเค อุฏฺฐิเตปิ น ภิชฺชติฯ สเจ ปน อุฏฺฐิเตปิ ธมฺมกถิเก มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา คมิสฺสามาติ นิทฺทายนฺตานํ อรุ<b><u>ณ</u></b>ํ อุฏฺฐหติ, อตฺตโน วา รุจิยา คามนฺตเสนาสเน อรุ<b><u>ณ</u></b>ํ อุฏฺฐเปนฺติ, ธุตงฺคํ ภิชฺชตีติ อยเมตฺถ เภโทฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.74)">[w]</a> | |
| |
| 11. โสสานิกงฺคกถา[34] โสสานิกงฺคมฺปิ ‘‘น สุสานํ ปฏิกฺขิปามิ, โสสานิกงฺคํ สมาทิยามี’’ติ อิเมสํ อญฺญตรวจเนน สมาทินฺนํ โหติฯเตน ปน โสสานิเกน ยํ มนุสฺสา คามํ นิเวสนฺตา ‘‘อิทํ สุสาน’’นฺติ ววตฺถเปนฺติ, น ตตฺถ วสิตพฺพํฯ น หิ มตสรีเร อชฺฌาปิเต ตํ สุสานํ นาม โหติ, ฌาปิตกาลโต ปน ปฏฺฐาย สเจปิ ทฺวาทสวสฺสานิ ฉฑฺฑิตํ, ตํ สุสานเมวฯตสฺมิํ ปน วสนฺเตน จงฺกมม<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาทีนิ กาเรตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปตฺวา ปานียปริโภชนียํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ธมฺมํ วาเจนฺเตน น วสิตพฺพํฯ ครุกํ หิ อิทํ ธุตงฺคํ, ตสฺมา อุปฺปนฺนปริสฺสยวิฆาตตฺถาย สงฺฆตฺเถรํ วา ราชยุตฺตกํ วา ชานาเปตฺวา อปฺปมตฺเตน วสิตพฺพํฯ จงฺกมนฺเตน อทฺธกฺขิเกน อาฬาหนํ โอโลเกนฺเตน จงฺกมิตพฺพํฯสุสานํ คจฺฉนฺเตนาปิ มหาปถา อุกฺกมฺม อุปฺปถมคฺเคน คนฺตพฺพํฯ ทิวาเยว อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ ววตฺถเปตพฺพํฯ เอวญฺหิสฺส ตํ รตฺติํ ภยานกํ น ภวิสฺสติ, อมนุสฺสา รตฺติํ วิรวิตฺวา วิรวิตฺวา อาหิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑนฺตาปิ น เกนจิ ปหริตพฺพาฯ เอกทิวสมฺปิ สุสานํ อคนฺตุํ น วฏฺฏติฯ มชฺฌิมยามํ สุสาเน เขเปตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิกฺกมิตุํ วฏฺฏตีติ องฺคุตฺตรภา<b><u>ณ</u></b>กาฯ อมนุสฺสานํ ปิยํ ติลปิฏฺฐมาสภตฺตมจฺฉมํสขีรเตลคุฬาทิขชฺชโภชฺชํ น เสวิตพฺพํฯ กุลเคหํ น ปวิสิตพฺพนฺติ อิทมสฺส วิธานํฯปเภทโต ปน อยมฺปิ ติวิโธ โหติฯ ตตฺถ อุกฺกฏฺเฐน ยตฺถ ธุวฑาหธุวกุ<b><u>ณ</u></b>ปธุวโรทนานิ อตฺถิ, ตตฺเถว วสิตพฺพํฯ มชฺฌิมสฺส ตีสุ เอกสฺมิมฺปิ สติ วฏฺฏติฯ มุทุกสฺส วุตฺตนเยน สุสาน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปตฺตมตฺเต วฏฺฏติฯอิเมสํ ปน ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>มฺปิ น สุสานมฺหิ วาสํ กปฺปเนน ธุตงฺคํ ภิชฺชติฯ สุสานํ อคตทิวเสติ องฺคุตฺตรภา<b><u>ณ</u></b>กาฯ อยเมตฺถ เภโทฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.79)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ จ อโลเภน ปฏิกฺเขปวตฺถูสุ โลภํ, อโมเหน เตสฺเวว อาทีนวปฏิจฺฉาทกํ โมหํ ธุนาติฯ อโลเภน จ อนุญฺญาตานํ ปฏิเสวนมุเขน ปวตฺตํ กามสุขานุโยคํ, อโมเหน ธุตงฺเคสุ อติสลฺเลขมุเขน ปวตฺตํ อตฺตกิลมถานุโยคํ ธุนาติฯ ตสฺมา อิเม ธมฺมา ธุตธมฺมาติ เวทิตพฺพาฯธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานีติ เตรส ธุตงฺคานิ เวทิตพฺพานิ ปํสุกูลิกงฺคํ…เป.… เนสชฺชิกงฺคนฺติฯ ตานิ อตฺถโต <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหิ จ วุตฺตาเนวฯกสฺส ธุตงฺคเสวนา สปฺปายาติ ราคจริตสฺส เจว โมหจริตสฺส จฯ กสฺมา? ธุตงฺคเสวนา หิ ทุกฺขาปฏิปทา เจว สลฺเลขวิหาโร จฯ ทุกฺขาปฏิปทญฺจ นิสฺสาย ราโค วูปสมฺมติฯ สลฺเลขํ นิสฺสาย อปฺปมตฺตสฺส โมโห ปหียติฯ อารญฺญิกงฺครุกฺขมูลิกงฺคปฏิเสวนา วา เอตฺถ โทสจริตสฺสาปิ สปฺปายาฯ ตตฺถ หิสฺส อสงฺฆฏฺฏิยมานสฺส วิหรโต โทโสปิ วูปสมฺมตีติ อยํ ธุตาทีนํ วิภาคโต ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นาฯสมาสพฺยาสโตติ อิมานิ ปน ธุตงฺคานิ สมาสโต ตี<b><u>ณ</u></b>ิ สีสงฺคานิ, ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานีติ อฏฺเฐว โหนฺติฯ ตตฺถ สปทานจาริกงฺคํ, เอกาสนิกงฺคํ, อพฺโภกาสิกงฺคนฺติ อิมานิ ตี<b><u>ณ</u></b>ิ สีสงฺคานิฯ สปทานจาริกงฺคญฺหิ รกฺขนฺโต ปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาติกงฺคมฺปิ รกฺขิสฺสติฯ เอกาสนิกงฺคญฺจ รกฺขโต ปตฺตปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิกงฺคขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคานิปิ สุรกฺขนียานิ ภวิสฺสนฺติฯ อพฺโภกาสิกงฺคํ รกฺขนฺตสฺส กิํ อตฺถิ รุกฺขมูลิกงฺคยถาสนฺถติกงฺเคสุ รกฺขิตพฺพํ นามฯ อิติ อิมานิ ตี<b><u>ณ</u></b>ิ สีสงฺคานิ, อารญฺญิกงฺคํ, ปํสุกูลิกงฺคํ, เตจีวริกงฺคํ, เนสชฺชิกงฺคํ, โสสานิกงฺคนฺติ อิมานิ ปญฺจ อสมฺภินฺนงฺคานิ จาติ อฏฺเฐว โหนฺติฯปุน ทฺเว จีวรปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ ปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาตปฏิสํยุตฺตานิ, ปญฺจ เสนาสนปฏิสํยุตฺตานิ, เอกํ วีริยปฏิสํยุตฺตนฺติ เอวํ จตฺตาโรว โหนฺติฯ ตตฺถ เนสชฺชิกงฺคํ วีริยปฏิสํยุตฺตํฯ อิตรานิ ปากฏาเนวฯปุน สพฺพาเนว นิสฺสยวเสน ทฺเว โหนฺติ ปจฺจยนิสฺสิตานิ ทฺวาทส, วีริยนิสฺสิตํ เอกนฺติฯ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพวเสนปิ ทฺเวเยว โหนฺติฯ ยสฺส หิ ธุตงฺคํ เสวนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ วฑฺฒติ, เตน เสวิตพฺพานิฯ ยสฺส เสวโต หายติ, เตน น เสวิตพฺพานิฯ ยสฺส ปน เสวโตปิ อเสวโตปิ วฑฺฒเตว, น หายติ, เตนาปิ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปนฺเตน เสวิตพฺพานิฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.81)">[w]</a> | |
| |
| 3. กมฺมฏฺฐานคฺคห<b><u>ณ</u></b>นิทฺเทโส[38] อิทานิ ยสฺมา เอวํ ธุตงฺคปริหร<b><u>ณ</u></b>สมฺปาทิเตหิ อปฺปิจฺฉตาทีหิ คุเ<b><u>ณ</u></b>หิ ปริโยทาเต อิมสฺมิํ สีเล ปติฏฺฐิเตน ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ วจนโต จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ สมาธิ ภาเวตพฺโพฯ โส จ อติสงฺเขปเทสิตตฺตา วิญฺญาตุมฺปิ ตาว น สุกโร, ปเคว ภาเวตุํ, ตสฺมา ตสฺส วิตฺถารญฺจ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติฯโก สมาธิ? เกนฏฺเฐน สมาธิ? กานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ? กติวิโธ สมาธิ? โก จสฺส สํกิเลโส? กิํ โวทานํ? กถํ ภาเวตพฺโพ? สมาธิภาวนาย โก อานิสํโสติ?ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํฯ โก สมาธีติ สมาธิ พหุวิโธ นานปฺปการโกฯ ตํ สพฺพํ วิภาวยิตุํ อารพฺภมานํ วิสฺสชฺชนํ อธิปฺเปตญฺเจว อตฺถํ น สาเธยฺย, อุตฺตริ จ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺย, ตสฺมา อิธาธิปฺเปตเมว สนฺธาย วทาม, กุสลจิตฺเตกคฺคตา สมาธิฯเกนฏฺเฐน สมาธีติ สมาธานฏฺเฐน สมาธิฯ กิมิทํ สมาธานํ นาม? เอการมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตเจตสิกานํ สมํ สมฺมา จ อาธานํ, ฐปนนฺติ วุตฺตํ โหติฯ ตสฺมา ยสฺส ธมฺมสฺสานุภาเวน เอการมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตเจตสิกา สมํ สมฺมา จ อวิกฺขิปมานา อวิปฺปกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>า จ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, อิทํ สมาธานนฺติ เวทิตพฺพํฯกานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ ปน อวิกฺเขป<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> สมาธิ, วิกฺเขปวิทฺธํสนรโส, อวิกมฺปนปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ วจนโต ปน สุขมสฺส ปทฏฺฐานํฯ[39] กติวิโธ สมาธีติ อวิกฺเขป<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น ตาว เอกวิโธฯ อุปจารอปฺปนาวเสน ทุวิโธ, ตถา โลกิยโลกุตฺตรวเสน สปฺปีติกนิปฺปีติกวเสน สุขสหคตอุเปกฺขาสหคตวเสน จฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.84)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ ยานิ ปรโต สปฺปายาสปฺปายานิ จ ปลิโพธุปจฺเฉทาทีนิ ปุพฺพกิจฺจานิ จ อปฺปนาโกสลฺลานิ จ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ยิสฺสาม, เตสุ โย อสปฺปายเสวี โหติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธา จ อภิญฺญา โหติฯ สปฺปายเสวิโน สุขา ปฏิปทา ขิปฺปา จ อภิญฺญาฯ โย ปน ปุพฺพภาเค อสปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค สปฺปายเสวี โหติ, ปุพฺพภาเค วา สปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค อสปฺปายเสวี, ตสฺส โวมิสฺสกตา เวทิตพฺพาฯ ตถา ปลิโพธุปจฺเฉทาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ อสมฺปาเทตฺวา ภาวนมนุยุตฺตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติฯ วิปริยาเยน สุขาฯ อปฺปนาโกสลฺลานิ ปน อสมฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติฯ สมฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปาฯอปิจ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาอวิชฺชาวเสน สมถวิปสฺสนาธิการวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพฯ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาภิภูตสฺส หิ ทุกฺขา ปฏิปทา โหติฯ อนภิภูตสฺส สุขาฯ อวิชฺชาภิภูตสฺส จ ทนฺธา อภิญฺญา โหติฯ อนภิภูตสฺส ขิปฺปาฯ โย จ สมเถ อกตาธิกาโร, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติฯ กตาธิการสฺส สุขาฯ โย ปน วิปสฺสนาย อกตาธิกาโร โหติ, ตสฺส ทนฺธา อภิญฺญา โหติ, กตาธิการสฺส ขิปฺปาฯ กิเลสินฺทฺริยวเสน จาปิ เอตาสํ ปเภโท เวทิตพฺโพฯ ติพฺพกิเลสสฺส หิ มุทินฺทฺริยสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญา, ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญาฯ มนฺทกิเลสสฺส จ มุทินฺทฺริยสฺส สุขา ปฏิปทา โหติ ทนฺธา จ อภิญฺญาฯ ติกฺขินฺทฺริยสฺส ปน ขิปฺปา อภิญฺญาติฯอิติ อิมาสุ ปฏิปทาอภิญฺญาสุ โย ปุคฺคโล ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาย จ อภิญฺญาย สมาธิํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติ, ตสฺส โส สมาธิ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญติ วุจฺจติฯ เอส นโย เสสตฺตเยปีติ เอวํ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวเสน จตุพฺพิโธฯทุติยจตุกฺเก อตฺถิ สมาธิ ปริตฺโต ปริตฺตารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>, อตฺถิ ปริตฺโต อปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>, อตฺถิ อปฺปมาโ<b><u>ณ</u></b> ปริตฺตารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>, อตฺถิ อปฺปมาโ<b><u>ณ</u></b> อปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>ติฯ ตตฺถ โย สมาธิ อปฺปคุโ<b><u>ณ</u></b> อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อยํ ปริตฺโตฯ โย ปน อวฑฺฒิเต อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺโต, อยํ ปริตฺตารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>ฯ โย ปคุโ<b><u>ณ</u></b> สุภาวิโต, อุปริฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ, อยํ อปฺปมาโ<b><u>ณ</u></b>ฯ โย จ วฑฺฒิเต อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺโต, อยํ อปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ารมฺมโ<b><u>ณ</u></b>ฯ วุตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>โวมิสฺสตาย ปน โวมิสฺสกนโย เวทิตพฺโพฯ เอวํ ปริตฺตปริตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>าทิวเสน จตุพฺพิโธฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.98)">[w]</a> | |
| |
| จริยาว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นา[43] อิทานิ อตฺตโน จริยานุกูลนฺติ เอตฺถ จริยาติ ฉ จริยา ราคจริยา, โทสจริยา, โมหจริยา, สทฺธาจริยา, พุทฺธิจริยา, วิตกฺกจริยาติฯ เกจิ ปน ราคาทีนํ สํสคฺคสนฺนิปาตวเสน อปราปิ จตสฺโส, ตถา สทฺธาทีนนฺติ อิมาหิ อฏฺฐหิ สทฺธิํ จุทฺทส อิจฺฉนฺติฯ เอวํ ปน เภเท วุจฺจมาเน ราคาทีนํ สทฺธาทีหิปิ สํสคฺคํ กตฺวา อเนกา จริยา โหนฺติ, ตสฺมา สงฺเขเปน ฉเฬว จริยา เวทิตพฺพาฯ จริยา, ปกติ, อุสฺสนฺนตาติ อตฺถโต เอกํฯ ตาสํ วเสน ฉเฬว ปุคฺคลา โหนฺติ ราคจริโต, โทสจริโต, โมหจริโต, สทฺธาจริโต, พุทฺธิจริโต, วิตกฺกจริโตติฯตตฺถ ยสฺมา ราคจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย สทฺธา พลวตี โหติ, ราคสฺส อาสนฺนคุ<b><u>ณ</u></b>ตฺตาฯ ยถา หิ อกุสลปกฺเข ราโค สินิทฺโธ นาติลูโข, เอวํ กุสลปกฺเข สทฺธาฯ ยถา ราโค วตฺถุกาเม ปริเยสติ, เอวํ สทฺธา สีลาทิคุเ<b><u>ณ</u></b>ฯ ยถา ราโค อหิตํ น ปริจฺจชติ, เอวํ สทฺธา หิตํ น ปริจฺจชติ, ตสฺมา ราคจริตสฺส สทฺธาจริโต สภาโคฯยสฺมา ปน โทสจริตสฺส กุสลปฺปวตฺติสมเย ปญฺญา พลวตี โหติ, โทสสฺส อาสนฺนคุ<b><u>ณ</u></b>ตฺตาฯ ยถา หิ อกุสลปกฺเข โทโส นิสฺสิเนโห น อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อลฺลียติ, เอวํ กุสลปกฺเข ปญฺญาฯ ยถา จ โทโส อภูตมฺปิ โทสเมว ปริเยสติ, เอวํ ปญฺญา ภูตํ โทสเมวฯ ยถา โทโส สตฺตปริวชฺชนากาเรน ปวตฺตติ, เอวํ ปญฺญา สงฺขารปริวชฺชนากาเรน, ตสฺมา โทสจริตสฺส พุทฺธิจริโต สภาโคฯยสฺมา ปน โมหจริตสฺส อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย วายมมานสฺส เยภุยฺเยน อนฺตรายกรา วิตกฺกา อุปฺปชฺชนฺติ, โมหสฺส อาสนฺน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ตฺตาฯ ยถา หิ โมโห ปริพฺยากุลตาย อนวฏฺฐิโต, เอวํ วิตกฺโก นานปฺปการวิตกฺกนตายฯ ยถา จ โมโห อปริโยคาห<b><u>ณ</u></b>ตาย จญฺจโลฯ ตถา วิตกฺโก ลหุปริกปฺปนตาย, ตสฺมา โมหจริตสฺส วิตกฺกจริโต สภาโคติฯอปเร ต<b><u>ณ</u></b>ฺหามานทิฏฺฐิวเสน อปราปิ ติสฺโส จริยา วทนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.104)">[w]</a> | |
| |
| วิตกฺกจริตสฺส ภสฺสพหุลตา, ค<b><u>ณ</u></b>ารามตา, กุสลานุโยเค อรติ, อนวฏฺฐิตกิจฺจตา, รตฺติํ ธูมายนา , ทิวา ปชฺชลนา, หุราหุรํ ธาวนาติ เอวมาทโย ธมฺมา พหุลํ ปวตฺตนฺตีติฯ เอวํ ธมฺมปฺปวตฺติโต จริยาโย วิภาวเยฯยสฺมา ปน อิทํ จริยาวิภาวนวิธานํ สพฺพากาเรน เนว ปาฬิยํ น อฏฺฐกถายํ อาคตํ, เกวลํ อาจริยมตานุสาเรน วุตฺตํ, ตสฺมา น สารโต ปจฺเจตพฺพํฯ ราคจริตสฺส หิ วุตฺตานิ อิริยาปถาทีนิ โทสจริตาทโยปิ อปฺปมาทวิหาริโน กาตุํ สกฺโกนฺติฯ สํสฏฺฐจริตสฺส จ ปุคฺคลสฺส เอกสฺเสว ภินฺน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อิริยาปถาทโย น อุปปชฺชนฺติฯ ยํ ปเนตํ อฏฺฐกถาสุ จริยาวิภาวนวิธานํ วุตฺตํ, ตเทว สารโต ปจฺเจตพฺพํฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เจโตปริยญา<b><u>ณ</u></b>สฺส ลาภี อาจริโย จริยํ ญตฺวา กมฺมฏฺฐานํ กเถสฺสติ, อิตเรน อนฺเตวาสิโก ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติฯ ตสฺมา เจโตปริยญาเ<b><u>ณ</u></b>น วา ตํ วา ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพํฯ อยํ ปุคฺคโล ราคจริโต, อยํ โทสาทีสุ อญฺญตรจริโตติฯ[46] กิํ จริตสฺส ปุคฺคลสฺส กิํ สปฺปายนฺติ เอตฺถ ปน เสนาสนํ ตาว ราคจริตสฺส อโธตเวทิกํ ภูมฏฺฐกํ อกตปพฺภารกํ ติ<b><u>ณ</u></b>กุฏิกํ ป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สาลาทีนํ อญฺญตรํ รโชกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ ชตุกาภริตํ โอลุคฺควิลุคฺคํ อติอุจฺจํ วา อตินีจํ วา อุชฺชงฺคลํ สาสงฺกํ อสุจิวิสมมคฺคํ, ยตฺถ มญฺจปีฐมฺปิ มงฺกุ<b><u>ณ</u></b>ภริตํ ทุรูปํ ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ, ยํ โอโลเกนฺตสฺเสว ชิคุจฺฉา อุปฺปชฺชติ, ตาทิสํ สปฺปายํฯ นิวาสนปารุปนํ อนฺตจฺฉินฺนํ โอลมฺพวิลมฺพสุตฺตกากิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ ชาลปูวสทิสํ สา<b><u>ณ</u></b>ิ วิย ขรสมฺผสฺสํ กิลิฏฺฐํ ภาริกํ กิจฺฉปริหร<b><u>ณ</u></b>ํ สปฺปายํฯ ปตฺโตปิ ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> มตฺติกาปตฺโต วา อา<b><u>ณ</u></b>ิค<b><u>ณ</u></b>ฺฐิกาหโต อโยปตฺโต วา ครุโก ทุสฺส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาโน สีสกปาลมิว เชคุจฺโฉ วฏฺฏติฯ ภิกฺขาจารมคฺโคปิ อมนาโป อนาสนฺนคาโม วิสโม วฏฺฏติฯ ภิกฺขาจารคาโมปิ ยตฺถ มนุสฺสา อปสฺสนฺตา วิย จรนฺติ, ยตฺถ เอกกุเลปิ ภิกฺขํ อลภิตฺวา นิกฺขมนฺตํ ‘‘เอหิ, ภนฺเต’’ติ อาสนสาลํ ปเวเสตฺวา ยาคุภตฺตํ ทตฺวา คจฺฉนฺตา คาวี วิย วเช ปเวเสตฺวา อนปโลเกนฺตา คจฺฉนฺติ, ตาทิโส วฏฺฏติ ฯ ปริวิสกมนุสฺสาปิ ทาสา วา กมฺมกรา วา ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>า ทุทฺทสิกา กิลิฏฺฐวสนา ทุคฺคนฺธา เชคุจฺฉา, เย อจิตฺตีกาเรน ยาคุภตฺตํ ฉฑฺเฑนฺตา วิย ปริวิสนฺติ, ตาทิสา สปฺปายาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.121)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺร สํหาริมํ จตูสุ ท<b><u>ณ</u></b>ฺฑเกสุ ปิโลติกํ วา จมฺมํ วา กฏสารกํ วา พนฺธิตฺวา ตตฺถ อปนีตติ<b><u>ณ</u></b>มูลสกฺขรกถลิกาย สุมทฺทิตาย มตฺติกาย วุตฺตปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ํ วฏฺฏํ ลิมฺเปตฺวา กาตพฺพํฯ ตํ ปริกมฺมกาเล ภูมิยํ อตฺถริตฺวา โอโลเกตพฺพํฯ ตตฺรฏฺฐกํ ภูมิยํ ปทุมก<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ิกากาเรน ขา<b><u>ณ</u></b>ุเก อาโกเฏตฺวา วลฺลีหิ วินนฺธิตฺวา กาตพฺพํฯ ยทิ สา มตฺติกา นปฺปโหติ, อโธ อญฺญํ ปกฺขิปิตฺวา อุปริภาเค สุปริโสธิตาย อรุ<b><u>ณ</u></b>ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าย มตฺติกาย วิทตฺถิจตุรงฺคุลวิตฺถารํ วฏฺฏํ กาตพฺพํฯ เอตเทว หิ ปมา<b><u>ณ</u></b>ํ สนฺธาย ‘‘สุปฺปมตฺตํ วา สราวมตฺตํ วา’’ติ วุตฺตํฯ ‘‘สานฺตเก โน อนนฺตเก’’ติอาทิ ปนสฺส ปริจฺเฉทตฺถาย วุตฺตํฯ[56] ตสฺมา เอวํ วุตฺตปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ปริจฺเฉทํ กตฺวา รุกฺขปา<b><u>ณ</u></b>ิกา วิสภาคว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ สมุฏฺฐเปติฯ ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ปาสา<b><u>ณ</u></b>ปา<b><u>ณ</u></b>ิกาย ฆํเสตฺวา สมํ เภรีตลสทิสํ กตฺวา ตํ ฐานํ สมฺมชฺชิตฺวา นฺหตฺวา อาคนฺตฺวา กสิ<b><u>ณ</u></b>ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลโต อฑฺฒเตยฺยหตฺถนฺตเร ปเทเส ปญฺญตฺเต วิทตฺถิจตุรงฺคุลปาทเก สุอตฺถเต ปีเฐ นิสีทิตพฺพํฯ ตโต ทูรตเร นิสินฺนสฺส หิ กสิ<b><u>ณ</u></b>ํ น อุปฏฺฐาติ, อาสนฺนตเร กสิ<b><u>ณ</u></b>โทสา ปญฺญายนฺติฯ อุจฺจตเร นิสินฺเนน คีวํ โอนมิตฺวา โอโลเกตพฺพํ โหติ, นีจตเร ช<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ุกานิ รุชนฺติฯ ตสฺมา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา’’ติอาทินา นเยน กาเมสุ อาทีนวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา กามนิสฺสรเ<b><u>ณ</u></b> สพฺพทุกฺขสมติกฺกมุปายภูเต เนกฺขมฺเม ชาตาภิลาเสน พุทฺธธมฺมสงฺฆคุ<b><u>ณ</u></b>านุสฺสรเ<b><u>ณ</u></b>น ปีติปาโมชฺชํ ชนยิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ สา สพฺพพุทฺธ ปจฺเจกพุทฺธ อริยสาวเกหิ ปฏิปนฺนา เนกฺขมฺมปฏิปทา’’ติ ปฏิปตฺติยา สญฺชาตคารเวน ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ปวิเวกสุขรสสฺส ภาคี ภวิสฺสามี’’ติ อุสฺสาหํ ชนยิตฺวา สเมน อากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํฯอติอุมฺมีลยโต หิ จกฺขุ กิลมติ, ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลญฺจ อติวิภูตํ โหติ, เตนสฺส นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติฯ อติมนฺทํ อุมฺมีลยโต ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลมวิภูตํ โหติ, จิตฺตญฺจ ลีนํ โหติ, เอวมฺปิ นิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติฯ ตสฺมา อาทาสตเล มุขนิมิตฺตทสฺสินา วิย สเมนากาเรน จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺเตน ภาเวตพฺพํ, น ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, น <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ มนสิกาตพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.122)">[w]</a> | |
| |
| อปิจ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ อมุญฺจิตฺวา นิสฺสยสว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา อุสฺสทวเสน ป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตฺติธมฺเม จิตฺตํ ปฏฺฐเปตฺวา มนสิ กาตพฺพํฯ ปถวี มหี, เมทินี, ภูมิ, วสุธา, วสุนฺธราติอาทีสุ ปถวีนาเมสุ ยมิจฺฉติ, ยทสฺส สญฺญานุกูลํ โหติ, ตํ วตฺตพฺพํฯ อปิจ ปถวีติ เอตเทว นามํ ปากฏํ, ตสฺมา ปากฏวเสเนว ปถวี ปถวีติ ภาเวตพฺพํฯ กาเลน อุมฺมีเลตฺวา กาเลน นิมีเลตฺวา อาวชฺชิตพฺพํฯ ยาว อุคฺคหนิมิตฺตํ นุปฺปชฺชติ, ตาว กาลสตมฺปิ กาลสหสฺสมฺปิ ตโต ภิยฺโยปิ เอเตเนว นเยน ภาเวตพฺพํฯ[57] ตสฺเสวํ ภาวยโต ยทา นิมีเลตฺวา อาวชฺชนฺตสฺส อุมฺมีลิตกาเล วิย อาปาถมาคจฺฉติ, ตทา อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาตํ นาม โหติฯ ตสฺส ชาตกาลโต ปฏฺฐาย น ตสฺมิํ ฐาเน นิสีทิตพฺพํฯ อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ตตฺถ นิสินฺเนน ภาเวตพฺพํฯ ปาทโธวนปปญฺจปริหารตฺถํ ปนสฺส เอกปฏลิกุปาหนา จ กตฺตรท<b><u>ณ</u></b>ฺโฑ จ อิจฺฉิตพฺโพฯ อถาเนน สเจ ตรุโ<b><u>ณ</u></b> สมาธิ เกนจิเทว อสปฺปายการเ<b><u>ณ</u></b>น นสฺสติ, อุปาหนา อารุยฺห กตฺตรท<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ คเหตฺวา ตํ ฐานํ คนฺตฺวา นิมิตฺตํ อาทาย อาคนฺตฺวา สุขนิสินฺเนน ภาเวตพฺพํ, ปุนปฺปุนํ สมนฺนาหริตพฺพํ, ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กาตพฺพํฯ ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ วิกฺขมฺภนฺติ, กิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติฯตตฺรายํ ปุริมสฺส จ อุคฺคหนิมิตฺตสฺส อิมสฺส จ วิเสโส, อุคฺคหนิมิตฺเต กสิ<b><u>ณ</u></b>โทโส ปญฺญายติ, ปฏิภาคนิมิตฺตํ ถวิกโต นิหตาทาสม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลํ วิย สุโธตสงฺขถาลํ วิย วลาหกนฺตรา นิกฺขนฺตจนฺทม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลํ วิย เมฆมุเข พลากา วิย อุคฺคหนิมิตฺตํ ปทาเลตฺวา นิกฺขนฺตมิว ตโต สตคุ<b><u>ณ</u></b>ํ สหสฺสคุ<b><u>ณ</u></b>ํ สุปริสุทฺธํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติฯ ตญฺจ โข เนว ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วนฺตํ, น ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานวนฺตํฯ ยทิ หิ ตํ อีทิสํ ภเวยฺย, จกฺขุวิญฺเญยฺยํ สิยา โอฬาริกํ สมฺมสนุปคํ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>พฺภาหตํ, น ปเนตํ ตาทิสํฯ เกวลญฺหิ สมาธิลาภิโน อุปฏฺฐานาการมตฺตํ สญฺญชเมตนฺติฯ[58] อุปฺปนฺนกาลโต จ ปนสฺส ปฏฺฐาย นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาหิตเมวาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.126)">[w]</a> | |
| |
| สเจ หิสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ อิตรานิ มนฺทานิ, ตโต วีริยินฺทฺริยํ ปคฺคหกิจฺจํ , สตินฺทฺริยํ อุปฏฺฐานกิจฺจํ, สมาธินฺทฺริยํ อวิกฺเขปกิจฺจํ, ปญฺญินฺทฺริยํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเ<b><u>ณ</u></b>น วา ยถา วา มนสิกโรโต พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน หาเปตพฺพํฯ วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสนํฯ สเจ ปน วีริยินฺทฺริยํ พลวํ โหติ, อถ เนว สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺขกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกติ, น อิตรานิ อิตรกิจฺจเภทํ, ตสฺมา ตํ ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพํฯ ตตฺราปิ โส<b><u>ณ</u></b>ตฺเถรวตฺถุ ทสฺเสตพฺพํฯ เอวํ เสเสสุปิ เอกสฺส พลวภาเว สติ อิตเรสํ อตฺตโน กิจฺเจสุ อสมตฺถตา เวทิตพฺพาฯ วิเสสโต ปเนตฺถ สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมตํ ปสํสนฺติฯ พลวสทฺโธ หิ มนฺทปญฺโญ มุทฺธปฺปสนฺโน โหติ, อวตฺถุสฺมิํ ปสีทติฯ พลวปญฺโญ มนฺทสทฺโธ เกราฏิกปกฺขํ ภชติ, เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหติฯ อุภินฺนํ สมตาย วตฺถุสฺมิํเยว ปสีทติฯ พลวสมาธิํ ปน มนฺทวีริยํ สมาธิสฺส โกสชฺชปกฺขตฺตา โกสชฺชํ อภิภวติฯ พลววีริยํ มนฺทสมาธิํ วีริยสฺส อุทฺธจฺจปกฺขตฺตา อุทฺธจฺจํ อภิภวติฯ สมาธิ ปน วีริเยน สํโยชิโต โกสชฺเช ปติตุํ น ลภติฯ วีริยํ สมาธินา สํโยชิตํ อุทฺธจฺเจ ปติตุํ น ลภติ, ตสฺมา ตทุภยํ สมํ กาตพฺพํฯ อุภยสมตาย หิ อปฺปนา โหติฯ อปิจ สมาธิกมฺมิกสฺส พลวตีปิ สทฺธา วฏฺฏติฯ เอวํ สทฺทหนฺโต โอกปฺเปนฺโต อปฺปนํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>ิสฺสติฯ สมาธิปญฺญาสุ ปน สมาธิกมฺมิกสฺส เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติฯ เอวญฺหิ โส อปฺปนํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ วิปสฺสนากมฺมิกสฺส ปญฺญา พลวตี วฏฺฏติฯ เอวญฺหิ โส <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ อุภินฺนํ ปน สมตายปิ อปฺปนา โหติเยวฯ สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏติฯ สติ หิ จิตฺตํ อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สทฺธาวีริยปญฺญานํ วเสน อุทฺธจฺจปาตโต โกสชฺชปกฺเขน จ สมาธินา โกสชฺชปาตโต รกฺขติ, ตสฺมา สา โล<b><u>ณ</u></b>ธูปนํ วิย สพฺพพฺยญฺชเนสุ, สพฺพกมฺมิกอมจฺโจ วิย จ สพฺพราชกิจฺเจสุ สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพาฯ เตนาห – ‘‘สติ จ ปน สพฺพตฺถิกา วุตฺตา ภควตาฯ กิํ การ<b><u>ณ</u></b>า? จิตฺตญฺหิ สติปฏิสร<b><u>ณ</u></b>ํ, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา จ สติ, น วินา สติยา จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคโห โหตี’’ติฯ[63] นิมิตฺตโกสลฺลํ นาม ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>าทิกสฺส จิตฺเตกคฺคตานิมิตฺตสฺส อกตสฺส กร<b><u>ณ</u></b>โกสลฺลํ, กตสฺส จ ภาวนาโกสลฺลํ, ภาวนาย ลทฺธสฺส รกฺข<b><u>ณ</u></b>โกสลฺลญฺจ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.128)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. 5.232)ฯตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อารมฺภธาตุ นิกฺกมธาตุ ปรกฺกมธาตุฯ ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. 5.232)ฯตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมาฯ ตตฺถ โยนิโส มนสิการพหุลีกาโร, อยมาหาโร อนุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย อุปฺปนฺนสฺส วา ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา สํวตฺตตี’’ติ (สํ. นิ. 5.232)ฯตตฺถ สภาวสามญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธวเสน ปวตฺตมนสิกาโร กุสลาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นามฯ อารมฺภธาตุอาทีนํ อุปฺปาทนวเสน ปวตฺตมนสิกาโร อารมฺภธาตุอาทีสุ โยนิโส มนสิกาโร นามฯ ตตฺถ อารมฺภธาตูติ ปฐมวีริยํ วุจฺจติฯ นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตรํฯ ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตรํฯ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมาติ ปน ปีติยา เอว เอตํ นามํฯ ตสฺสาปิ อุปฺปาทกมนสิกาโรว โยนิโส มนสิกาโร นามฯอปิจ สตฺต ธมฺมา ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตนฺติ ปริปุจฺฉกตา, วตฺถุวิสทกิริยา, อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา, ทุปฺปญฺญปุคฺคลปริวชฺชนา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา, คมฺภีรญา<b><u>ณ</u></b>จริยปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า, ตทธิมุตฺตตาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.132)">[w]</a> | |
| |
| ตทธิมุตฺตตา นาม สมาธิอธิมุตฺตตา สมาธิครุสมาธินินฺนสมาธิโป<b><u>ณ</u></b>สมาธิปพฺภารตาติ อตฺโถฯเอวเมตํ ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํฯ[67] เอวญฺหิ สมฺปาทยโต, อปฺปนาโกสลฺลํ อิมํ;ปฏิลทฺเธ นิมิตฺตสฺมิํ, อปฺปนา สมฺปวตฺตติฯเอวญฺหิ ปฏิปนฺนสฺส, สเจ สา นปฺปวตฺตติ;ตถาปิ น ชเห โยคํ, วายเมเถว ป<b><u>ณ</u></b>ฺฑิโตฯหิตฺวา หิ สมฺมาวายามํ, วิเสสํ นาม มา<b><u>ณ</u></b>โว;อธิคจฺเฉ ปริตฺตมฺปิ, ฐานเมตํ น วิชฺชติฯจิตฺตปฺปวตฺติอาการํ, ตสฺมา สลฺ<b><u>ลกฺขย</u></b>ํ พุโธ;สมตํ วีริยสฺเสว, โยชเยถ ปุนปฺปุนํฯอีสกมฺปิ ลยํ ยนฺตํ, ปคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺเหเถว มานสํ;อจฺจารทฺธํ นิเสเธตฺวา, สมเมว ปวตฺตเยฯเร<b><u>ณ</u></b>ุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา;ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺมว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ิตาฯลีนอุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน สพฺพโส;เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, มานสํ ปฏิปาทเยติฯนิมิตฺตาภิมุขปฏิปาทนํ[68] ตตฺรายมตฺถทีปนา – ยถา หิ อเฉโก มธุกโร อสุกสฺมิํ รุกฺเข ปุปฺผํ ปุปฺผิตนฺติ ญตฺวา ติกฺเขน เวเคน ปกฺขนฺโท ตํ อติกฺกมิตฺวา ปฏินิวตฺเตนฺโต ขีเ<b><u>ณ</u></b> เร<b><u>ณ</u></b>ุมฺหิ สมฺปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ อปโร อเฉโก มนฺเทน ชเวน ปกฺขนฺโท ขีเ<b><u>ณ</u></b>เยว สมฺปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ เฉโก ปน สเมน ชเวน ปกฺขนฺโท สุเขน ปุปฺผราสิํ สมฺปตฺวา ยาวทิจฺฉกํ เร<b><u>ณ</u></b>ุํ อาทาย มธุํ สมฺปาเทตฺวา มธุรสมนุภวติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.135)">[w]</a> | |
| |
| ปรโต ชวนํ ปติตํ นาม โหติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตาติ วุตฺตํ ฯ ตเมว วิจาเรตฺวา วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํฯ ยถา หิ ปุริโส ฉินฺนปปาตาภิมุโข ธาวนฺโต ฐาตุกาโมปิ ปริยนฺเต ปาทํ กตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ ปปาเต เอว ปตติ, เอวํ ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, ภวงฺคสฺส อาสนฺนตฺตาฯ ตสฺมา จตุตฺถปญฺจเมสุเยว อปฺปนา โหตีติ เวทิตพฺพาฯสา จ ปน เอกจิตฺตกฺข<b><u>ณ</u></b>ิกาเยวฯ สตฺตสุ หิ ฐาเนสุ อทฺธานปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ ปฐมปฺปนายํ, โลกิยาภิญฺญาสุ, จตูสุ มคฺเคสุ, มคฺคานนฺตรผเล, รูปารูปภเวสุ ภวงฺคชฺฌาเน, นิโรธสฺส ปจฺจเย เนวสญฺญานาสญฺญายตเน, นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ผลสมาปตฺติยนฺติฯ เอตฺถ มคฺคานนฺตรผลํ ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ อุปริ น โหติฯ นิโรธสฺส ปจฺจโย เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฺวินฺนมุปริ น โหติฯ รูปารูเปสุ ภวงฺคสฺส ปริมา<b><u>ณ</u></b>ํ นตฺถิ, เสสฏฺฐาเนสุ เอกเมว จิตฺตนฺติฯ อิติ เอกจิตฺตกฺข<b><u>ณ</u></b>ิกาเยว อปฺปนาฯ ตโต ภวงฺคปาโตฯ อถ ภวงฺคํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ฌานปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>ตฺถาย อาวชฺชนํ, ตโต ฌานปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>นฺติฯเอตฺตาวตา จ ปเนส วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ธ. ส. 160; ที. นิ. 1.226)ฯ เอวมเนน ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนํ ปฐมํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯ[70] ตตฺถ วิวิจฺเจว กาเมหีติ กาเมหิ วิวิจฺจิตฺวา วินา หุตฺวา อปกฺกมิตฺวาฯ โย ปนายเมตฺถ เอวกาโร, โส นิยมตฺโถติ เวทิตพฺโพฯ ยสฺมา จ นิยมตฺโถ, ตสฺมา ตสฺมิํ ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหร<b><u>ณ</u></b>สมเย อวิชฺชมานานมฺปิ กามานํ ตสฺส ปฐมชฺฌานสฺส ปฏิปกฺขภาวํ กามปริจฺจาเคเนว จสฺส อธิคมํ ทีเปติฯกถํ? ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ เอวญฺหิ นิยเม กริยมาเน อิทํ ปญฺญายติ, นูน ฌานสฺส กามา ปฏิปกฺขภูตา เยสุ สติ อิทํ นปฺปวตฺตติ, อนฺธกาเร สติ ปทีโปภาโส วิยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.138)">[w]</a> | |
| |
| [71] เอตฺตาวตา จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสตุํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ วิตกฺกนํ วิตกฺโก, อูหนนฺติ วุตฺตํ โหติฯ สฺวายํ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตสฺส อภินิโรปน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อาหนนปริยาหนนรโสฯ ตถา หิ เตน โยคาวจโร อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ วิตกฺกาหตํ วิตกฺกปริยาหตํ กโรตีติ วุจฺจติฯ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโนฯวิจร<b><u>ณ</u></b>ํ วิจาโร, อนุสญฺจร<b><u>ณ</u></b>นฺติ วุตฺตํ โหติฯ สฺวายํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>านุมชฺชน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส, จิตฺตสฺส อนุปฺปพนฺธนปจฺจุปฏฺฐาโนฯสนฺเตปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค โอฬาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน จ ฆ<b><u>ณ</u></b>ฺฑาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโกฯ สุขุมฏฺเฐน อนุมชฺชนสภาเวน จ ฆ<b><u>ณ</u></b>ฺฑานุรโว วิย อนุปฺปพนฺโธ วิจาโรฯ วิปฺผารวา เจตฺถ วิตกฺโก ปฐมุปฺปตฺติกาเล ปริปฺผนฺทนภูโต จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส ปกฺขิโน ปกฺขวิกฺเขโป วิย ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตโส ภมรสฺสฯ สนฺตวุตฺติ วิจาโร นาติปริปฺผนฺทนภาโว จิตฺตสฺส อากาเส อุปฺปติตสฺส ปกฺขิโน ปกฺขปฺปสาร<b><u>ณ</u></b>ํ วิย, ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุขปติตสฺส ภมรสฺส ปทุมสฺส อุปริภาเคฯ ทุกนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อากาเส คจฺฉโต มหาสกุ<b><u>ณ</u></b>สฺส อุโภหิ ปกฺเขหิ วาตํ คเหตฺวา ปกฺเข สนฺนิสีทาเปตฺวา คมนํ วิย อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> เจตโส อภินิโรปนภาเวน ปวตฺโต วิตกฺโกฯ วาตคฺคห<b><u>ณ</u></b>ตฺถํ ปกฺเข ผนฺทาปยมานสฺส คมนํ วิย อนุมชฺชนภาเวน ปวตฺโต วิจาโร’’ติ วุตฺตํ, ตํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติยํ ยุชฺชติฯ โส ปน เนสํ วิเสโส ปฐมทุติยชฺฌาเนสุ ปากโฏ โหติฯอปิจ มลคฺคหิตํ กํสภาชนํ เอเกน หตฺเถน ทฬฺหํ คเหตฺวา อิตเรน หตฺเถน จุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>เตลวาล<b><u>ณ</u></b>ฺฑุปเกน ปริมชฺชนฺตสฺส ทฬฺหคห<b><u>ณ</u></b>หตฺโถ วิย วิตกฺโก, ปริมชฺชนหตฺโถ วิย วิจาโรฯ ตถา กุมฺภการสฺส ท<b><u>ณ</u></b>ฺฑปฺปหาเรน จกฺกํ ภมยิตฺวา ภาชนํ กโรนฺตสฺส อุปฺปีฬนหตฺโถ วิย วิตกฺโก, อิโต จิโต จ สญฺจร<b><u>ณ</u></b>หตฺโถ วิย วิจาโรฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.139)">[w]</a> | |
| |
| ตถา ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลํ กโรนฺตสฺส มชฺเฌ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ฐิตก<b><u>ณ</u></b>ฺฏโก วิย อภินิโรปโน วิตกฺโก, พหิ ปริพฺภมนก<b><u>ณ</u></b>ฺฏโก วิย อนุมชฺชโน วิจาโรฯ อิติ อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน สห วตฺตติ รุกฺโข วิย ปุปฺเผน ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ ‘‘สวิตกฺกํ สวิจาร’’นฺติ วุจฺจติฯ วิภงฺเค ปน ‘‘อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทินา (วิภ. 565) นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตาฯ อตฺโถ ปน ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพฯวิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก, นีวร<b><u>ณ</u></b>วิคโมติ อตฺโถฯ วิวิตฺโตติ วา วิเวโก, นีวร<b><u>ณ</u></b>วิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ อตฺโถฯ ตสฺมา วิเวกา, ตสฺมิํ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํฯ[72] ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปี<b><u>ณ</u></b>ยตีติ ปีติฯ สา สมฺปิยายน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กายจิตฺตปีนนรสา, ผร<b><u>ณ</u></b>รสา วา, โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานาฯ สา ปเนสา ขุทฺทิกา ปีติ, ข<b><u>ณ</u></b>ิกาปีติ, โอกฺกนฺติกาปีติ, อุพฺเพคาปีติ, ผร<b><u>ณ</u></b>าปีตีติ ปญฺจวิธา โหติฯ ตตฺถ ขุทฺทิกาปีติ สรีเร โลมหํสมตฺตเมว กาตุํ สกฺโกติฯ ข<b><u>ณ</u></b>ิกาปีติ ขเ<b><u>ณ</u></b> ขเ<b><u>ณ</u></b> วิชฺชุปฺปาทสทิสา โหติฯ โอกฺกนฺติกาปีติ สมุทฺทตีรํ วีจิ วิย กายํ โอกฺกมิตฺวา โอกฺกมิตฺวา ภิชฺชติฯ อุพฺเพคาปีติ พลวตี โหติ กายํ อุทฺธคฺคํ กตฺวา อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ปฺปตฺตาฯ ตถา หิ ปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วลฺลิกวาสี มหาติสฺสตฺเถโร ปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>มทิวเส สายํ เจติยงฺค<b><u>ณ</u></b>ํ คนฺตฺวา จนฺทาโลกํ ทิสฺวา มหาเจติยาภิมุโข หุตฺวา ‘‘อิมาย วต เวลาย จตสฺโส ปริสา มหาเจติยํ วนฺทนฺตี’’ติ ปกติยา ทิฏฺฐารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน พุทฺธารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อุพฺเพคาปีติํ อุปฺปาเทตฺวา สุธาตเล ปหฏจิตฺรเค<b><u>ณ</u></b>ฺฑุโก วิย อากาเส อุปฺปติตฺวา มหาเจติยงฺคเ<b><u>ณ</u></b>เยว ปติฏฺฐาสิฯ ตถา คิริก<b><u>ณ</u></b>ฺฑกวิหารสฺส อุปนิสฺสเย วตฺตกาลกคาเม เอกา กุลธีตาปิ พลวพุทฺธารมฺม<b><u>ณ</u></b>าย อุพฺเพคาปีติยา อากาเส ลงฺเฆสิฯตสฺสา กิร มาตาปิตโร สายํ ธมฺมสฺสวนตฺถาย วิหารํ คจฺฉนฺตา ‘‘อมฺม ตฺวํ ครุภารา อกาเล วิจริตุํ น สกฺโกสิ, มยํ ตุยฺหํ ปตฺติํ กตฺวา ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ อคมํสุฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.140)">[w]</a> | |
| |
| สา คนฺตุกามาปิ เตสํ วจนํ ปฏิพาหิตุํ อสกฺโกนฺตี ฆเร โอหียิตฺวา ฆราชิเร ฐตฺวา จนฺทาโลเกน คิริก<b><u>ณ</u></b>ฺฑเก อากาสเจติยงฺค<b><u>ณ</u></b>ํ โอโลเกนฺตี เจติยสฺส ทีปปูชํ อทฺทส, จตสฺโส จ ปริสา มาลาคนฺธาทีหิ เจติยปูชํ กตฺวา ปทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>ํ กโรนฺติโย ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ค<b><u>ณ</u></b>สชฺฌายสทฺทํ อสฺโสสิฯ อถสฺสา ‘‘ธญฺญาวติเม, เย วิหารํ คนฺตฺวา เอวรูเป เจติยงฺคเ<b><u>ณ</u></b> อนุสญฺจริตุํ, เอวรูปญฺจ มธุรธมฺมกถํ โสตุํ ลภนฺตี’’ติ มุตฺตราสิสทิสํ เจติยํ ปสฺสนฺติยา เอว อุพฺเพคาปีติ อุทปาทิฯ สา อากาเส ลงฺฆิตฺวา มาตาปิตูนํ ปุริมตรํเยว อากาสโต เจติยงฺคเ<b><u>ณ</u></b> โอรุยฺห เจติยํ วนฺทิตฺวา ธมฺมํ สุ<b><u>ณ</u></b>มานา อฏฺฐาสิฯ อถ นํ มาตาปิตโร อาคนฺตฺวา ‘‘อมฺม ตฺวํ กตเรน มคฺเคน อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิํสุฯ สา ‘‘อากาเสน อาคตามฺหิ, น มคฺเคนา’’ติ วตฺวา ‘‘อมฺม อากาเสน นาม ขี<b><u>ณ</u></b>าสวา สญฺจรนฺติ, ตฺวํ กถํ อาคตา’’ติ วุตฺตา อาห – ‘‘มยฺหํ จนฺทาโลเกน เจติยํ อาโลเกนฺติยา ฐิตาย พุทฺธารมฺม<b><u>ณ</u></b>า พลวปีติ อุปฺปชฺชิฯ อถาหํ เนว อตฺตโน ฐิตภาวํ, น นิสินฺนภาวํ อญฺญาสิํ, คหิตนิมิตฺเตเนว ปน อากาเส ลงฺฆิตฺวา เจติยงฺคเ<b><u>ณ</u></b> ปติฏฺฐิตามฺหี’’ติฯเอวํ อุพฺเพคาปีติ อากาเส ลงฺฆาปนปฺปมา<b><u>ณ</u></b>า โหติฯ ผร<b><u>ณ</u></b>าปีติยา ปน อุปฺปนฺนาย สกลสรีรํ ธมิตฺวา ปูริตวตฺถิ วิย มหตา อุทโกเฆน ปกฺขนฺทปพฺพตกุจฺฉิ วิย จ อนุปริปฺผุฏํ โหติฯสา ปเนสา ปญฺจวิธา ปีติ คพฺภํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธํ ปสฺสทฺธิํ ปริปูเรติ กายปสฺสทฺธิญฺจ จิตฺตปสฺสทฺธิญฺจฯ ปสฺสทฺธิ คพฺภํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตี ปริปากํ คจฺฉนฺตี ทุวิธมฺปิ สุขํ ปริปูเรติ กายิกญฺจ เจตสิกญฺจฯ สุขํ คพฺภํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตํ ปริปากํ คจฺฉนฺตํ ติวิธํ สมาธิํ ปริปูเรติ ข<b><u>ณ</u></b>ิกสมาธิํ อุปจารสมาธิํ อปฺปนา สมาธินฺติฯ ตาสุ ยา อปฺปนาสมาธิสฺส มูลํ หุตฺวา วฑฺฒมานา สมาธิสมฺปโยคํ คตา ผร<b><u>ณ</u></b>าปีติ, อยํ อิมสฺมิํ อตฺเถ อธิปฺเปตา ปีตีติฯ[73] อิตรํ ปน สุขนํ สุขํ, สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ จ กายจิตฺตาพาธนฺติ สุขํ, ตํ สาต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ, อนุคฺคหปจฺจุปฏฺฐานํฯ สติปิ จ เนสํ กตฺถจิ อวิปฺปโยเค อิฏฺฐารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิลาภตุฏฺฐิ ปีติฯ ปฏิลทฺธรสานุภวนํ สุขํฯ ยตฺถ ปีติ, ตตฺถ สุขํฯ ยตฺถ สุขํ, ตตฺถ น นิยมโต ปีติฯ สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา ปีติฯ เวทนากฺขนฺธสงฺคหิตํ สุขํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.142)">[w]</a> | |
| |
| ปญฺจงฺควิปฺปหีนาทิ[74] ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ กามจฺฉนฺโท, พฺยาปาโท, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ นีวร<b><u>ณ</u></b>านํ ปหานวเสน ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพาฯ น หิ เอเตสุ อปฺปหีเนสุ ฌานํ อุปฺปชฺชติฯ เตนสฺเสตานิ ปหานงฺคานีติ วุจฺจนฺติฯ กิญฺจาปิ หิ ฌานกฺขเ<b><u>ณ</u></b> อญฺเญปิ อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ, ตถาปิ เอตาเนว วิเสเสน ฌานนฺตรายกรานิฯ กามจฺฉนฺเทน หิ นานาวิสยปฺปโลภิตํ จิตฺตํ น เอกตฺตารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> สมาธิยติฯ กามจฺฉนฺทาภิภูตํ วา ตํ น กามธาตุปฺปหานาย ปฏิปทํ ปฏิปชฺชติฯ พฺยาปาเทน จารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปฏิหญฺญมานํ น นิรนฺตรํ ปวตฺตติ ฯ ถินมิทฺธาภิภูตํ อกมฺมญฺญํ โหติฯ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปเรตํ อวูปสนฺตเมว หุตฺวา ปริพฺภมติฯ วิจิกิจฺฉาย อุปหตํ ฌานาธิคมสาธิกํ ปฏิปทํ นาโรหติฯ อิติ วิเสเสน ฌานนฺตรายกรตฺตา เอตาเนว ปหานงฺคานีติ วุตฺตานีติฯยสฺมา ปน วิตกฺโก อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ อภินิโรเปติ, วิจาโร อนุปฺปพนฺธติ, เตหิ อวิกฺเขปาย สมฺปาทิตปฺปโยคสฺส เจตโส ปโยคสมฺปตฺติสมฺภวา ปีติ ปี<b><u>ณ</u></b>นํ, สุขญฺจ อุปพฺรูหนํ กโรติฯ อถ นํ สเสสสมฺปยุตฺตธมฺมํ เอเตหิ อภินิโรปนานุปฺปพนฺธนปี<b><u>ณ</u></b>นอุปพฺรูหเนหิ อนุคฺคหิตา เอกคฺคตา เอกตฺตารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> สมํ สมฺมา จ อาธิยติ, ตสฺมา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ปญฺจงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพาฯ อุปฺปนฺเนสุ หิ เอเตสุ ปญฺจสุ ฌานํ อุปฺปนฺนํ นาม โหติฯ เตนสฺส เอตานิ ปญฺจ สมนฺนาคตงฺคานีติ วุจฺจนฺติฯ ตสฺมา น เอเตหิ สมนฺนาคตํ อญฺญเทว ฌานํ นาม อตฺถีติ คเหตพฺพํฯ ยถา ปน องฺคมตฺตวเสเนว จตุรงฺคินี เสนา, ปญฺจงฺคิกํ ตูริยํ, อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺโคติ วุจฺจติ, เอวมิทมฺปิ องฺคมตฺตวเสเนว ปญฺจงฺคิกนฺติ วา ปญฺจงฺคสมนฺนาคตนฺติ วา วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํฯเอตานิ จ ปญฺจงฺคานิ กิญฺจาปิ อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>ปิ อตฺถิ, อถ โข อุปจาเร ปกติจิตฺตโต พลวตรานิฯ อิธ ปน อุปจารโตปิ พลวตรานิ รูปาวจร<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฺปตฺตานิฯ เอตฺถ หิ วิตกฺโก สุวิสเทน อากาเรน อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ อภินิโรปยมาโน อุปฺปชฺชติฯ วิจาโร อติวิย อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อนุมชฺชมาโนฯ ปีติสุขํ สพฺพาวนฺตมฺปิ กายํ ผรมานํฯ เตเนวาห – ‘‘นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหตี’’ติ (ที. นิ. 1.228)ฯ จิตฺเตกคฺคตาปิ เหฏฺฐิมมฺหิ สมุคฺคปฏเล อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ วิย อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b>สุ ผุสิตา หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, อยเมเตสํ อิตเรหิ วิเสโสฯ ตตฺถ จิตฺเตกคฺคตา กิญฺจาปิ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ อิมสฺมิํ ปาเฐ น นิทฺทิฏฺฐา, ตถาปิ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. 569) เอวํ วุตฺตตฺตา องฺคเมวฯ เยน หิ อธิปฺปาเยน ภควตา อุทฺเทโส กโต, โสเยว เตน วิภงฺเค ปกาสิโตติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.143)">[w]</a> | |
| |
| ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ[75] ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนนฺติ เอตฺถ ปน อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ตาฯ เตสํเยว จ อาทิมชฺฌปริโยสานานํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>วเสน ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนตา เวทิตพฺพาฯตตฺรายํ ปาฬิ –‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส กติ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ? อาทิสฺส ตี<b><u>ณ</u></b>ิ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ, โย ตสฺส ปริพนฺโธ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติฯ ยญฺจ ปริพนฺธโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, ยญฺจ วิสุทฺธตฺตา จิตฺตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ, ยญฺจ ปฏิปนฺนตฺตา ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาทิ, อาทิสฺส อิมานิ ตี<b><u>ณ</u></b>ิ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิฯ เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ อาทิกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ญฺเจว โหติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนญฺจฯ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส กติ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ? มชฺฌสฺส ตี<b><u>ณ</u></b>ิ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ, วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติฯ ยญฺจ วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ, ยญฺจ เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส อุเปกฺขานุพฺรูหนา มชฺเฌ, มชฺฌสฺส อิมานิ ตี<b><u>ณ</u></b>ิ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิฯ เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ มชฺเฌกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ญฺเจว โหติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนญฺจฯ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส กติ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ? ปริโยสานสฺส จตฺตาริ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ, ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อินฺทฺริยานํ เอกรสฏฺเฐน สมฺปหํสนา, ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน สมฺปหํสนา, อาเสวนฏฺเฐน สมฺปหํสนาฯ ปฐมสฺส ฌานสฺส สมฺปหํสนา ปริโยสานํ, ปริโยสานสฺส อิมานิ จตฺตาริ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิฯ เตน วุจฺจติ ปฐมํ ฌานํ ปริโยสานกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ญฺเจว โหติ จตุ<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนญฺจา’’ติ (ปฏิ. ม. 1.158)ฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.151)">[w]</a> | |
| |
| ทุติยชฺฌานกถา[79] อิมาสุ ปน ปญฺจสุ วสีสุ จิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วสินา ปคุ<b><u>ณ</u></b>ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนนีวร<b><u>ณ</u></b>ปจฺจตฺถิกา, วิตกฺกวิจารานํ โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ทุติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ปฐมชฺฌาเน นิกนฺติํ ปริยาทาย ทุติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพฯ อถสฺส ยทา ปฐมชฺฌานา วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต วิตกฺกวิจารา โอฬาริกโต อุปฏฺฐหนฺติ, ปีติสุขญฺเจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคํ ปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ทุติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ ฯ ตโต ตสฺมิํเยวารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสมวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ทุติยชฺฌานิกํฯ เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานีติฯเอตฺตาวตา เจส วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติฯ เอวมเนน ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนํ ทุติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯ[80] ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ วิตกฺกสฺส จ วิจารสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วูปสมา สมติกฺกมา, ทุติยชฺฌานกฺขเ<b><u>ณ</u></b> อปาตุภาวาติ วุตฺตํ โหติฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ ทุติยชฺฌาเน สพฺเพปิ ปฐมชฺฌานธมฺมา น สนฺติฯ อญฺเญเยว หิ ปฐมชฺฌาเน ผสฺสาทโย, อญฺเญ อิธฯ โอฬาริกสฺส ปน โอฬาริกสฺส องฺคสฺส สมติกฺกมา ปฐมชฺฌานโต ปเรสํ ทุติยชฺฌานาทีนํ อธิคโม โหตีติ ทีปนตฺถํ ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา’’ติ เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํฯอชฺฌตฺตนฺติ อิธ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํฯ วิภงฺเค ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺต’’นฺติ เอตฺตกเมว วุตฺตํฯ ยสฺมา จ นิยกชฺฌตฺตมธิปฺเปตํ, ตสฺมา อตฺตนิ ชาตํ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถฯ สมฺปสาทนนฺติ สมฺปสาทนํ วุจฺจติ สทฺธาฯ สมฺปสาทนโยคโต ฌานมฺปิ สมฺปสาทนํฯ นีลว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โยคโต นีลวตฺถํ วิยฯ ยสฺมา วา ตํ ฌานํ สมฺปสาทนสมนฺนาคตตฺตา วิตกฺกวิจารกฺโขภวูปสมเนน จ เจตโส สมฺปสาทยติ, ตสฺมาปิ สมฺปสาทนนฺติ วุตฺตํฯ อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป สมฺปสาทนํ เจตโสติ เอวํ ปทสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพฯ ปุริมสฺมิํ ปน อตฺถวิกปฺเป เจตโสติ เอตํ เอโกทิภาเวน สทฺธิํ โยเชตพฺพํฯตตฺรายมตฺถโยชนา, เอโก อุเทตีติ เอโกทิ, วิตกฺกวิจาเรหิ อนชฺฌารูฬฺหตฺตา อคฺโค เสฏฺโฐ หุตฺวา อุเทตีติ อตฺโถฯ เสฏฺโฐปิ หิ โลเก เอโกติ วุจฺจติฯ วิตกฺกวิจารวิรหโต วา เอโก อสหาโย หุตฺวา อิติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติฯ อถ วา สมฺปยุตฺตธมฺเม อุทายตีติ อุทิ, อุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.153)">[w]</a> | |
| |
| วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา เอโกทิภาวํ, น อุปจารชฺฌานมิว นีวร<b><u>ณ</u></b>ปฺปหานา , ปฐมชฺฌานมิว จ น องฺคปาตุภาวาติ เอวํ สมฺปสาทนเอโกทิภาวานํ เหตุปริทีปกมิทํ วจนํฯ ตถา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อิทํ อวิตกฺกํ อวิจารํ, น ตติยจตุตฺถชฺฌานานิ วิย จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนิ วิย จ อภาวาติ เอวํ อวิตกฺกอวิจารภาวสฺส เหตุปริทีปกญฺจ, น วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกํฯ วิตกฺกวิจาราภาวมตฺตปริทีปกเมว ปน ‘‘อวิตกฺกํ อวิจาร’’นฺติ อิทํ วจนํฯ ตสฺมา ปุริมํ วตฺวาปิ วตฺตพฺพเมวาติฯสมาธิชนฺติ ปฐมชฺฌานสมาธิโต สมฺปยุตฺตสมาธิโต วา ชาตนฺติ อตฺโถฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ ปฐมมฺปิ สมฺปยุตฺตสมาธิโต ชาตํ, อถ โข อยเมว สมาธิ ‘‘สมาธี’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรเหน อติวิย อจลตฺตา, สุปฺปสนฺนตฺตา จ, ตสฺมา อิมสฺส ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ภ<b><u>ณ</u></b>นตฺถํ อิทเมว ‘‘สมาธิช’’นฺติ วุตฺตํฯ ปีติสุขนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมวฯทุติยนฺติ ค<b><u>ณ</u></b>นานุปุพฺพตา ทุติยํฯ อิทํ ทุติยํ สมาปชฺชตีติปิ ทุติยํฯ ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ทฺวงฺควิปฺปหีนํ ติวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, ตตฺถ วิตกฺกวิจารานํ ปหานวเสน ทฺวงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพาฯ ยถา จ ปฐมชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b> นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ ปหียนฺติ, น ตถา อิมสฺส วิตกฺกวิจาราฯ อปฺปนากฺขเ<b><u>ณ</u></b>เยว จ ปเนตํ วินา เตหิ อุปฺปชฺชติฯ เตนสฺส เต ‘‘ปหานงฺค’’นฺติ วุจฺจนฺติฯ ปีติ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ อุปฺปตฺติวเสน ติวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพาฯ ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ สมฺปสาโท ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (วิภ. 580) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํฯ ฐเปตฺวา ปน สมฺปสาทนํ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌาน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ติวงฺคิกเมว เอตํ โหติฯ ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมิํ สมเย ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ปีติ สุขํ จิตฺตสฺส เอกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. 161; วิภ. 628)ฯ เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมวฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.154)">[w]</a> | |
| |
| ตติยชฺฌานกถา[82] เอวมธิคเต ปน ตสฺมิมฺปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วสินา หุตฺวา ปคุ<b><u>ณ</u></b>ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนวิตกฺกวิจารปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ ปีติคตํ เจตโส อุปฺปิลาวิตํ, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. 1.96) วุตฺตาย ปีติยา โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา ตติยชฺฌานํ สนฺตโต มนสิกริตฺวา ทุติยชฺฌาเน นิกนฺติํ ปริยาทาย ตติยาธิคมาย โยโค กาตพฺโพฯ อถสฺส ยทา ทุติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต ปีติ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, สุขญฺเจว เอกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติฯ ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ ตติยชฺฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติฯ ตโต ตสฺมิํเยวารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ, เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ ตติยชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตนเยเนว กามาวจรานีติฯ เอตฺตาวตา จ ปเนส ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ (ที. นิ. 1.230; ธ. ส. 163)ฯ เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนํ ตติยํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯ[83] ตตฺถ ปีติยา จ วิราคาติ วิราโค นาม วุตฺตปฺปการาย ปีติยา ชิคุจฺฉนํ วา สมติกฺกโม วาฯ อุภินฺนํ ปน อนฺตรา จสทฺโท สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑนตฺโถ, โส วูปสมํ วา สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺเฑติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมํ วาฯ ตตฺถ ยทา วูปสมเมว สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา กิญฺจ ภิยฺโย วูปสมา จา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพาฯ อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค ชิคุจฺฉนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา ชิคุจฺฉนา จ วูปสมา จา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพฯ ยทา ปน วิตกฺกวิจารวูปสมํ สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺเฑติ, ตทา ‘‘ปีติยา จ วิราคา, กิญฺจ ภิยฺโย วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพาฯ อิมิสฺสา จ โยชนาย วิราโค สมติกฺกมนตฺโถ โหติ, ตสฺมา ‘‘ปีติยา จ สมติกฺกมา วิตกฺกวิจารานญฺจ วูปสมา’’ติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพฯกามญฺเจเต วิตกฺกวิจารา ทุติยชฺฌาเนเยว วูปสนฺตา, อิมสฺส ปน ฌานสฺส มคฺคปริทีปนตฺถํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ภ<b><u>ณ</u></b>นตฺถญฺเจตํ วุตฺตํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.157)">[w]</a> | |
| |
| ยถา เจตาสมตฺถโต เอกีภาโว, เอวํ สงฺขารุเปกฺขา วิปสฺสนุเปกฺขานมฺปิฯ ปญฺญา เอว หิ สา กิจฺจวเสน ทฺวิธา ภินฺนาฯ ยถา หิ ปุริสสฺส สายํ เคหํ ปวิฏฺฐํ สปฺปํ อชปทท<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ คเหตฺวา ปริเยสมานสฺส ตํ ถุสโกฏฺฐเก นิปนฺนํ ทิสฺวา ‘‘สปฺโป นุ โข, โน’’ติ อวโลเกนฺตสฺส โสวตฺติกตฺตยํ ทิสฺวา นิพฺเพมติกสฺส ‘‘สปฺโป, น สปฺโป’’ติ วิจินเน มชฺฌตฺตตา โหติ, เอวเมว ยา อารทฺธวิปสฺสกสฺส วิปสฺสนาญาเ<b><u>ณ</u></b>น <b><u>ลกฺขณ</u></b>ตฺตเย ทิฏฺเฐ สงฺขารานํ อนิจฺจภาวาทิวิจินเน มชฺฌตฺตตา อุปฺปชฺชติ, อยํ วิปสฺสนุเปกฺขา นามฯ ยถา ปน ตสฺส ปุริสสฺส อชปทท<b><u>ณ</u></b>ฺเฑน คาฬฺหํ สปฺปํ คเหตฺวา ‘‘กิํ ตาหํ อิมํ สปฺปํ อวิเหเฐนฺโต อตฺตานญฺจ อิมินา อฑํสาเปนฺโต มุญฺเจยฺย’’นฺติ มุญฺจนาการเมว ปริเยสโต คหเ<b><u>ณ</u></b> มชฺฌตฺตตา โหติฯ เอวเมว ยา <b><u>ลกฺขณ</u></b>ตฺตยสฺส ทิฏฺฐตฺตา อาทิตฺเต วิย ตโย ภเว ปสฺสโต สงฺขารคฺคหเ<b><u>ณ</u></b> มชฺฌตฺตตา, อยํ สงฺขารุเปกฺขา นามฯ อิติ วิปสฺสนุเปกฺขาย สิทฺธาย สงฺขารุเปกฺขาปิ สิทฺธาว โหติฯ อิมินา ปเนสา วิจินนคฺคหเ<b><u>ณ</u></b>สุ มชฺฌตฺตสงฺขาเตน กิจฺเจน ทฺวิธา ภินฺนาติฯ วีริยุเปกฺขา ปน เวทนุเปกฺขา จ อญฺญมญฺญญฺจ อวเสสาหิ จ อตฺถโต ภินฺนา เอวาติฯอิติ อิมาสุ อุเปกฺขาสุ ฌานุเปกฺขา อิธาธิปฺเปตาฯ สา มชฺฌตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อนาโภครสา, อพฺยาปารปจฺจุปฏฺฐานา, ปีติวิราคปทฏฺฐานาติฯ เอตฺถาห, นนุ จายมตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว โหติ, สา จ ปฐมทุติยชฺฌาเนสุปิ อตฺถิฯ ตสฺมา ตตฺราปิ อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอวมยํ วตฺตพฺพา สิยา, สา กสฺมา น วุตฺตาติฯ อปริพฺยตฺตกิจฺจโตฯ อปริพฺยตฺตญฺหิ ตสฺสา ตตฺถ กิจฺจํ วิตกฺกาทีหิ อภิภูตตฺตาฯ อิธ ปนายํ วิตกฺกวิจารปีตีหิ อนภิภูตตฺตา อุกฺขิตฺตสิรา วิย หุตฺวา ปริพฺยตฺตกิจฺจา ชาตา, ตสฺมา วุตฺตาติฯนิฏฺฐิตา อุเปกฺขโก จ วิหรตีติ เอตสฺสสพฺพโส อตฺถว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นาฯ[85] อิทานิ สโต จ สมฺปชาโนติ เอตฺถ สรตีติ สโตฯ สมฺปชานาตีติ สมฺปชาโนฯ ปุคฺคเลน สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ วุตฺตํฯ ตตฺถ สร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>า สติ, อสมฺมุสฺสนรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานาฯ อสมฺโมห<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ สมฺปชญฺญํ, ตีร<b><u>ณ</u></b>รสํ, ปวิจยปจฺจุปฏฺฐานํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.159)">[w]</a> | |
| |
| ยสฺมา จ อริยกนฺตํ อริยชนเสวิตเมว จ อสํกิลิฏฺฐํ สุขํ นามกาเยน ปฏิสํเวเทติ, ตสฺมา ปสํสารโห โหติ ฯ อิติ ปสํสารหโต นํ อริยา เต เอวํ ปสํสาเหตุภูเต คุเ<b><u>ณ</u></b> ปกาเสนฺโต ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ เอวํ ปสํสนฺตีติ เวทิตพฺพํฯตติยนฺติ ค<b><u>ณ</u></b>นานุปุพฺพตา ตติยํ, อิทํ ตติยํ สมาปชฺชตีติปิ ตติยํฯ ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ, เอตฺถ ปีติยา ปหานวเสน เอกงฺควิปฺปหีนตา เวทิตพฺพา ฯ สา ปเนสา ทุติยชฺฌานสฺส วิตกฺกวิจารา วิย อปฺปนากฺขเ<b><u>ณ</u></b>เยว ปหียติฯ เตน นสฺส สา ปหานงฺคนฺติ วุจฺจติฯ สุขํ จิตฺเตกคฺคตาติ อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวเสน ทุวงฺคสมนฺนาคตตา เวทิตพฺพาฯ ตสฺมา ยํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ อุเปกฺขา สติ สมฺปชญฺญํ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. 591) วุตฺตํ, ตํ สปริกฺขารํ ฌานํ ทสฺเสตุํ ปริยาเยน วุตฺตํฯ ฐเปตฺวา ปน อุเปกฺขาสติสมฺปชญฺญานิ นิปฺปริยาเยน อุปนิชฺฌาน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฺปตฺตานํ องฺคานํ วเสน ทุวงฺคิกเมเวตํ โหติฯ ยถาห – ‘‘กตมํ ตสฺมิํ สมเย ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (ธ. ส. 163; วิภ. 624)ฯ เสสํ ปฐมชฺฌาเน วุตฺตนยเมวฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.160)">[w]</a> | |
| |
| จตุตฺถชฺฌานกถา[87] เอวมธิคเต ปน ตสฺมิํปิ วุตฺตนเยเนว ปญฺจหากาเรหิ จิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วสินา หุตฺวา ปคุ<b><u>ณ</u></b>ตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘อยํ สมาปตฺติ อาสนฺนปีติปจฺจตฺถิกา, ‘ยเทว ตตฺถ สุขมิติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายตี’ติ (ที. นิ. 1.96) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส โอฬาริกตฺตา องฺคทุพฺพลา’’ติ จ ตตฺถ โทสํ ทิสฺวา จตุตฺถํ ฌานํ สนฺตโต มนสิกตฺวา ตติยชฺฌาเน นิกนฺติํ ปริยาทาย จตุตฺถาธิคมาย โยโค กาตพฺโพฯ อถสฺส ยทา ตติยชฺฌานโต วุฏฺฐาย สตสฺส สมฺปชานสฺส ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขโต เจตสิกโสมนสฺสสงฺขาตํ สุขํ โอฬาริกโต อุปฏฺฐาติ, อุเปกฺขาเวทนา เจว จิตฺเตกคฺคตา จ สนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตทาสฺส โอฬาริกงฺคปฺปหานาย สนฺตองฺคปฏิลาภาย จ ตเทว นิมิตฺตํ ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ ปุนปฺปุนํ มนสิกโรโต ‘‘อิทานิ จตุตฺถํ ฌานํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ตเทว ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติฯ ตโต ตสฺมิํเยวารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จตฺตาริ ปญฺจ วา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ , เยสํ อวสาเน เอกํ รูปาวจรํ จตุตฺถชฺฌานิกํ, เสสานิ วุตฺตปฺปการาเนว กามาวจรานิฯ อยํ ปน วิเสโส, ยสฺมา สุขเวทนา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย น โหติ, จตุตฺถชฺฌาเน จ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อุปฺปชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา ตานิ อุเปกฺขาเวทนาสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติฯ อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตตฺตาเยว เจตฺถ ปีติปิ ปริหายตีติฯ เอตฺตาวตา เจส สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิํ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ (ที. นิ. 1.232; ธ. ส. 165)ฯ เอวมเนน เอกงฺควิปฺปหีนํ ทุวงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนํ จตุตฺถํ ฌานํ อธิคตํ โหติ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯ[88] ตตฺถ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานาติ กายิกสุขสฺส จ กายิกทุกฺขสฺส จ ปหานาฯ ปุพฺเพวาติ ตญฺจ โข ปุพฺเพว, น จตุตฺถชฺฌานกฺขเ<b><u>ณ</u></b>ฯ โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาติ เจตสิกสุขสฺส จ เจตสิกทุกฺขสฺส จาติ อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ ปุพฺเพว อตฺถงฺคมา, ปหานา อิจฺเจว วุตฺตํ โหติฯกทา ปน เนสํ ปหานํ โหตีติฯ จตุนฺนํ ฌานานํ อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>ฯ โสมนสฺสญฺหิ จตุตฺถชฺฌานสฺส อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>เยว ปหียติฯ ทุกฺขโทมนสฺสสุขานิ ปฐมทุติยตติยชฺฌานานํ อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>สุฯ เอวเมเตสํ ปหานกฺกเมน อวุตฺตานมฺปิ อินฺทฺริยวิภงฺเค ปน อินฺทฺริยานํ อุทฺเทสกฺกเมเนว อิธาปิ วุตฺตานํ สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสานํ ปหานํ เวทิตพฺพํฯยทิ ปเนตานิ ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>เยว ปหียนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘กตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิปิ…เป.… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติฯ เอตฺถ จุปฺปนฺนํ ทุกฺขินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติฯ กตฺถ จุปฺปนฺนํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ, อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป.… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺถ จุปฺปนฺนํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ (สํ. นิ. 5.510) เอวํ ฌาเนสฺเวว นิโรโธ วุตฺโตติ? อติสยนิโรธตฺตาฯ อติสยนิโรโธ หิ เนสํ ปฐมชฺฌานาทีสุ, น นิโรโธเยวฯ นิโรโธเยว ปน อุปจารกฺขเ<b><u>ณ</u></b>, นาติสยนิโรโธฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.162)">[w]</a> | |
| |
| ยถาห – ‘‘จตฺตาโร โข, อาวุโส, ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยาฯ อิธาวุโส, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป.… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติฯ อิเม ขฺวาวุโส, จตฺตาโร ปจฺจยา อทุกฺขมสุขาย เจโตวิมุตฺติยา สมาปตฺติยา’’ติ (ม. นิ. 1.458)ฯยถา วา อญฺญตฺถ ปหีนาปิ สกฺกายทิฏฺฐิอาทโย ตติยมคฺคสฺส ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ภ<b><u>ณ</u></b>นตฺถํ ตตฺถ ปหีนาติ วุตฺตา, เอวํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ภ<b><u>ณ</u></b>นตฺถมฺเปตสฺส ฌานสฺเสตา อิธ วุตฺตาติปิ เวทิตพฺพาฯปจฺจยฆาเตน วา เอตฺถ ราคโทสานมติทูรภาวํ ทสฺเสตุมฺเปตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพาฯ เอตาสุ หิ สุขํ โสมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โสมนสฺสํ ราคสฺสฯ ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โทมนสฺสํ โทสสฺสฯ สุขาทิฆาเตน จสฺส สปฺปจฺจยา ราคโทสา หตาติ อติทูเร โหนฺตีติฯอทุกฺขมสุขนฺติ ทุกฺขาภาเวน อทุกฺขํฯ สุขาภาเวน อสุขํฯ เอเตเนตฺถ ทุกฺขสุขปฏิปกฺขภูตํ ตติยเวทนํ ทีเปติ, น ทุกฺขสุขาภาวมตฺตํฯ ตติยเวทนา นาม อทุกฺขมสุขา , อุเปกฺขาติปิ วุจฺจติฯ สา อิฏฺฐานิฏฺฐวิปรีตานุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, มชฺฌตฺตรสา, อวิภูตปจฺจุปฏฺฐานา, สุขทุกฺขนิโรธปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพาฯ[89] อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธินฺติ อุเปกฺขาย ชนิตสติยา ปาริสุทฺธิํฯ อิมสฺมิญฺหิ ฌาเน สุปริสุทฺธา สติ, ยา จ ตสฺสา สติยา ปาริสุทฺธิ, สา อุเปกฺขาย กตา, น อญฺเญนฯ ตสฺมา เอตํ ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิ’’นฺติ วุจฺจติฯ วิภงฺเคปิ วุตฺตํ ‘‘อยํ สติ อิมาย อุเปกฺขาย วิสทา โหติ ปริสุทฺธา ปริโยทาตาฯ เตน วุจฺจติ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธี’’ติ (วิภ. 597)ฯ ยาย จ อุเปกฺขาย เอตฺถ สติยา ปาริสุทฺธิ โหติ, สา อตฺถโต ตตฺรมชฺฌตฺตตาติเวทิตพฺพาฯ น เกวลญฺเจตฺถ ตาย สติเยว ปริสุทฺธา, อปิจ โข สพฺเพปิ สมฺปยุตฺตธมฺมา, สติสีเสน ปน เทสนา วุตฺตาฯตตฺถ กิญฺจาปิ อยํ อุเปกฺขา เหฏฺฐาปิ ตีสุ ฌาเนสุ วิชฺชติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.165)">[w]</a> | |
| |
| 5. เสสกสิ<b><u>ณ</u></b>นิทฺเทโสอาโปกสิ<b><u>ณ</u></b>กถา[91] อิทานิ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>านนฺตเร อาโปกสิเ<b><u>ณ</u></b> วิตฺถารกถา โหติฯ ยเถว หิ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ํ, เอวํ อาโปกสิ<b><u>ณ</u></b>มฺปิ ภาเวตุกาเมน สุขนิสินฺเนน อาปสฺมิํ นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหิตพฺพํ, กเต วา อกเต วาติ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํฯ ยถา จ อิธ, เอวํ สพฺพตฺถฯ อิโต ปรญฺหิ เอตฺตกมฺปิ อวตฺวา วิเสสมตฺตเมว วกฺขามฯอิธาปิ ปุพฺเพกตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต อาปสฺมิํ โปกฺขร<b><u>ณ</u></b>ิยา วา ตฬาเก วา โล<b><u>ณ</u></b>ิยํ วา สมุทฺเท วา นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จูฬสิวตฺเถรสฺส วิยฯ ตสฺส กิรายสฺมโต ลาภสกฺการํ ปหาย วิวิตฺตวาสํ วสิสฺสามีติ มหาติตฺเถ นาวมารูหิตฺวา ชมฺพุทีปํ คจฺฉโต อนฺตรา มหาสมุทฺทํ โอโลกยโต ตปฺปฏิภาคํ กสิ<b><u>ณ</u></b>นิมิตฺตํ อุทปาทิฯอกตาธิกาเรน จตฺตาโร กสิ<b><u>ณ</u></b>โทเส ปริหรนฺเตน นีลปีตโลหิโตทาตว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>านมญฺญตรว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ อาปํ อคเหตฺวา ยํ ปน ภูมิํ อสมฺปตฺตเมว อากาเส สุทฺธวตฺเถน คหิตํ อุทกํ, อญฺญํ วา ตถารูปํ วิปฺปสนฺนํ อนาวิลํ, เตน ปตฺตํ วา กุ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิกํ วา สมติตฺติกํ ปูเรตฺวา วิหารปจฺจนฺเต วุตฺตปฺปกาเร ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส ฐเปตฺวา สุขนิสินฺเนน น ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> ปจฺจเวกฺขิตพฺโพฯ น <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ มนสิ กาตพฺพํฯ นิสฺสยสว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>เมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา อมฺพุ, อุทกํ, วาริ, สลิลนฺติอาทีสุ อาโปนาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘อาโป อาโป’’ติ ภาเวตพฺพํฯตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติฯ อิธ ปน อุคฺคหนิมิตฺตํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, สเจ เผ<b><u>ณ</u></b>ปุปฺผุฬกมิสฺสํ อุทกํ โหติ, ตาทิสเมว อุปฏฺฐาติ, กสิ<b><u>ณ</u></b>โทโส ปญฺญายติฯ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน นิปฺปริปฺผนฺทํ อากาเส ฐปิตม<b><u>ณ</u></b>ิตาลว<b><u>ณ</u></b>ฺฏํ วิย ม<b><u>ณ</u></b>ิมยาทาสม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลมิว จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.166)">[w]</a> | |
| |
| โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าตีติฯ อาโปกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯเตโชกสิ<b><u>ณ</u></b>กถา[92] เตโชกสิ<b><u>ณ</u></b>ํ ภาเวตุกาเมนาปิ เตชสฺมิํ นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหิตพฺพํฯ ตตฺถ กตาธิการสฺส ปุญฺญวโต อกเต นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตสฺส ทีปสิขาย วา อุทฺธเน วา ปตฺตปจนฏฺฐาเน วา ทวทาเห วา ยตฺถ กตฺถจิ อคฺคิชาลํ โอโลเกนฺตสฺส นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตคุตฺตตฺเถรสฺส วิยฯ ตสฺส หายสฺมโต ธมฺมสฺสวนทิวเส อุโปสถาคารํ ปวิฏฺฐสฺส ทีปสิขํ โอโลเกนฺตสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฺปชฺชิฯอิตเรน ปน กาตพฺพํฯ ตตฺริทํ กร<b><u>ณ</u></b>วิธานํ, สินิทฺธานิ สารทารูนิ ผาเลตฺวา สุกฺขาเปตฺวา ฆฏิกํ ฆฏิกํ กตฺวา ปติรูปํ รุกฺขมูลํ วา ม<b><u>ณ</u></b>ฺฑปํ วา คนฺตฺวา ปตฺตปจนากาเรน ราสิํ กตฺวา อาลิมฺเปตฺวา กฏสารเก วา จมฺเม วา ปเฏ วา วิทตฺถิจตุรงฺคุลปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ํ ฉิทฺทํ กาตพฺพํฯ ตํ ปุรโต ฐเปตฺวา วุตฺตนเยเนว นิสีทิตฺวา เหฏฺฐา ติ<b><u>ณ</u></b>กฏฺฐํ วา อุปริ ธูมสิขํ วา อมนสิกริตฺวา เวมชฺเฌ ฆนชาลาย นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหิตพฺพํ, นีลนฺติ วา ปีตนฺติ วาติอาทิวเสน ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> น ปจฺจเวกฺขิตพฺโพ, อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหตฺตวเสน <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ น มนสิ กาตพฺพํฯ นิสฺสยสว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>เมว กตฺวา อุสฺสทวเสน ป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตฺติธมฺเม จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปาวโก, ก<b><u>ณ</u></b>ฺหวตฺตนี, ชาตเวโท, หุตาสโนติอาทีสุ อคฺคินาเมสุ ปากฏนามวเสเนว ‘‘เตโช เตโช’’ติ ภาเวตพฺพํฯตสฺเสวํ ภาวยโต อนุกฺกเมน วุตฺตนเยเนว นิมิตฺตทฺวยํ อุปฺปชฺชติฯ ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ ชาลํ ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนสทิสํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติฯ อกเต ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตสฺส ปน กสิ<b><u>ณ</u></b>โทโส ปญฺญายติ, อลาตข<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ วา องฺคารปิ<b><u>ณ</u></b>ฺโฑ วา ฉาริกา วา ธูโม วา อุปฏฺฐาติฯ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ อากาเส ฐปิตรตฺตกมฺพ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ฺฑํ วิย สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตาลว<b><u>ณ</u></b>ฺฏํ วิย กญฺจนตฺถมฺโภ วิย จ อุปฏฺฐาติฯ โส ตสฺส สห อุปฏฺฐาเนเนว อุปจารชฺฌานํ, วุตฺตนเยเนว จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ จ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าตีติฯ เตโชกสิ<b><u>ณ</u></b>ํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.174)">[w]</a> | |
| |
| โลหิตํ กิรติ วิกฺขิปติ อิโต จิโต จ ปคฺฆรตีติ โลหิตกํฯ ปคฺฆริตโลหิตมกฺขิตสฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํฯปุฬวา วุจฺจนฺติ กิมโย, ปุฬเว กิรตีติ ปุฬวกํฯ กิมิปริปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สฺส ฉวสรีรสฺเสตมธิวจนํฯอฏฺฐิเยว อฏฺฐิกํฯ ปฏิกฺกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อฏฺฐีติ อฏฺฐิกํฯ อฏฺฐิสงฺขลิกายปิ เอกฏฺฐิกสฺสเปตมธิวจนํฯ อิมานิ จ ปน อุทฺธุมาตกาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตานมฺปิ นิมิตฺเตสุ ปฏิลทฺธชฺฌานานมฺเปตาเนว นามานิฯอุทฺธุมาตกกมฺมฏฺฐานํ[103] ตตฺถ อุทฺธุมาตกสรีเร อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา อุทฺธุมาตกสงฺขาตํ ฌานํ ภาเวตุกาเมน โยคินา ปถวีกสิเ<b><u>ณ</u></b> วุตฺตนเยเนว วุตฺตปฺปการํ อาจริยํ อุปสงฺกมิตฺวา กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํฯ เตนสฺส กมฺมฏฺฐานํ กเถนฺเตน อสุภนิมิตฺตตฺถาย คมนวิธานํ, สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห, คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>นฺติ เอวํ อปฺปนาวิธานปริโยสานํ สพฺพํ กเถตพฺพํฯ เตนาปิ สพฺพํ สาธุกํ อุคฺคเหตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการํ เสนาสนํ อุปคนฺตฺวา อุทฺธุมาตกนิมิตฺตํ ปริเยสนฺเตน วิหาตพฺพํฯ[104] เอวํ วิหรนฺเตน จ อสุกสฺมิํ นาม คามทฺวาเร วา อฏวิมุเข วา ปนฺเถ วา ปพฺพตปาเท วา รุกฺขมูเล วา สุสาเน วา อุทฺธุมาตกสรีรํ นิกฺขิตฺตนฺติ กเถนฺตานํ วจนํ สุตฺวาปิ น ตาวเทว อติตฺเถน ปกฺขนฺทนฺเตน วิย คนฺตพฺพํฯ กสฺมา? อสุภํ หิ นาเมตํ วาฬมิคาธิฏฺฐิตมฺปิ อมนุสฺสาธิฏฺฐิตมฺปิ โหติฯ ตตฺรสฺส ชีวิตนฺตราโยปิ สิยาฯ คมนมคฺโค วา ปเนตฺถ คามทฺวาเรน วา นหานติตฺเถน วา เกทารโกฏิยา วา โหติฯ ตตฺถ วิสภาครูปํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตเทว วา สรีรํ วิสภาคํ โหติฯ ปุริสสฺส หิ อิตฺถิสรีรํ อิตฺถิยา จ ปุริสสรีรํ วิสภาคํ, ตเทตํ อธุนามตํ สุภโตปิ อุปฏฺฐาติ, เตนสฺส พฺรหฺมจริยนฺตราโยปิ สิยาฯ สเจ ปน ‘‘นยิทํ มาทิสสฺส ภาริย’’นฺติ อตฺตานํ ตกฺกยติ, เอวํ ตกฺกยมาเนน คนฺตพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.176)">[w]</a> | |
| |
| โส ตํ นิมิตฺตํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา อสมฺมุฏฺฐาย อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน คตาคตมคฺคํ ปจฺจเวกฺขมาโนฯ โส จงฺกมนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว จงฺกมํ อธิฏฺฐาติฯ นิสีทนฺโตปิ ตพฺภาคิยญฺเญว อาสนํ ปญฺญเปติฯ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>า กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อสมฺโมหตฺถา อสมฺโมหานิสํสาฯ เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห กิมตฺถิโย กิมานิสํโสติ? เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ อุปนิพนฺธนานิสํโสฯ คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า กิมตฺถิยา กิมานิสํสาติ? คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถา วีถิสมฺปฏิปาทนานิสํสาฯ‘‘โส อานิสํสทสฺสาวี รตนสญฺญี หุตฺวา จิตฺตีการํ อุปฏฺฐเปตฺวา สมฺปิยายมาโน ตสฺมิํ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ อุปนิพนฺธติ ‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามร<b><u>ณ</u></b>มฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’ติฯ โส วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป.… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติฯ ตสฺสาธิคตํ โหติ รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ ทิพฺโพ จ วิหาโร ภาวนามยญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุ’’นฺติฯ[106] ตสฺมา โย จิตฺตสญฺญตฺตตฺถาย สิวถิกทสฺสนํ คจฺฉติ, โส ฆ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิํ ปหริตฺวา ค<b><u>ณ</u></b>ํ สนฺนิปาเตตฺวาปิ คจฺฉตุฯ กมฺมฏฺฐานสีเสน ปน คจฺฉนฺเตน เอกเกน อทุติเยน มูลกมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวา ตํ มนสิกโรนฺเตเนว สุสาเน โส<b><u>ณ</u></b>าทิปริสฺสยวิโนทนตฺถํ กตฺตรท<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ วา ยฏฺฐิํ วา คเหตฺวา, สูปฏฺฐิต ภาวสมฺปาทเนน อสมฺมุฏฺฐํ สติํ กตฺวา, มนจฺฉฏฺฐานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนฺโตคตภาวสมฺปาทนโต อพหิคตมเนน หุตฺวา คนฺตพฺพํฯวิหารโต นิกฺขมนฺเตเนว อสุกทิสาย อสุกทฺวาเรน นิกฺขนฺโตมฺหีติ ทฺวารํ สลฺลกฺเขตพฺพํฯ ตโต เยน มคฺเคน คจฺฉติ, โส มคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, อยํ มคฺโค ปาจินทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>ทิสาภิมุโข วา วิทิสาภิมุโขวาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.177)">[w]</a> | |
| |
| อิมสฺมิํ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมิํ ฐาเน ทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>โต, อิมสฺมิํ จสฺส ฐาเน ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> , อิมสฺมิํ วมฺมิโก, อิมสฺมิํ รุกฺโข, อิมสฺมิํ คจฺโฉ, อิมสฺมิํ ลตาติฯ เอวํ คมนมคฺคํ ววตฺถเปนฺเตน นิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตพฺพํฯ โน จ โข ปฏิวาตํฯ ปฏิวาตํ คจฺฉนฺตสฺส หิ กุ<b><u>ณ</u></b>ปคนฺโธ ฆานํ ปหริตฺวา มตฺถลุงฺคํ วา สงฺโขเภยฺย, อาหารํ วา ฉฑฺฑาเปยฺย, วิปฺปฏิสารํ วา ชเนยฺย ‘‘อีทิสํ นาม กุ<b><u>ณ</u></b>ปฏฺฐานํ อาคโตมฺหี’’ติฯ ตสฺมา ปฏิวาตํ วชฺเชตฺวา อนุวาตํ คนฺตพฺพํฯ สเจ อนุวาตมคฺเคน น สกฺกา โหติ คนฺตุํ, อนฺตรา ปพฺพโต วา ปปาโต วา ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> วา วติ วา ก<b><u>ณ</u></b>ฺฏกฏฺฐานํ วา อุทกํ วา จิกฺขลฺลํ วา โหติ, จีวรก<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b>น นาสํ ปิทหิตฺวา คนฺตพฺพํฯ อิทมสฺส คมนวตฺตํฯ[107] เอวํ คเตน ปน น ตาว อสุภนิมิตฺตํ โอโลเกตพฺพํฯ ทิสา ววตฺถเปตพฺพาฯ เอกสฺมิํ หิ ทิสาภาเค ฐิตสฺส อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ญฺจ น วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ น กมฺมนิยํ โหติฯ ตสฺมา ตํ วชฺเชตฺวา ยตฺถ ฐิตสฺส อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ญฺจ วิภูตํ หุตฺวา ขายติ, จิตฺตญฺจ กมฺมนิยํ โหติ, ตตฺถ ฐาตพฺพํฯ ปฏิวาตานุวาตญฺจ ปหาตพฺพํฯ ปฏิวาเต ฐิตสฺส หิ กุ<b><u>ณ</u></b>ปคนฺเธน อุพฺพาฬฺหสฺส จิตฺตํ วิธาวติฯ อนุวาเต ฐิตสฺส สเจ ตตฺถ อธิวตฺถา อมนุสฺสา โหนฺติ, เต กุชฺฌิตฺวา อนตฺถํ กโรนฺติฯ ตสฺมา อีสกํ อุกฺกมฺม นาติอนุวาเต ฐาตพฺพํฯ เอวํ ติฏฺฐมาเนนาปิ นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน นานุปาทํ นานุสีสํ ฐาตพฺพํฯ อติทูเร ฐิตสฺส หิ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อวิภูตํ โหติฯ อจฺจาสนฺเน ภยมุปฺปชฺชติฯ อนุปาทํ วา อนุสีสํ วา ฐิตสฺส สพฺพํ อสุภํ สมํ น ปญฺญายติฯ ตสฺมา นาติทูเร นาจฺจาสนฺเน โอโลเกนฺตสฺส ผาสุกฏฺฐาเน สรีรเวมชฺฌภาเค ฐาตพฺพํฯ[108] เอวํ ฐิเตน ‘‘ตสฺมิํ ปเทเส ปาสา<b><u>ณ</u></b>ํ วา…เป.… ลตํ วา สนิมิตฺตํ กโรตี’’ติ เอวํ วุตฺตานิ สมนฺตา นิมิตฺตานิ อุปลกฺเขตพฺพานิฯ ตตฺริทํ อุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>วิธานํ, สเจ ตสฺส นิมิตฺตสฺส สมนฺตา จกฺขุปเถ ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> โหติ, โส ‘‘อยํ ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> อุจฺโจ วา นีโจ วา ขุทฺทโก วา มหนฺโต วา ตมฺโพ วา กาโฬ วา เสโต วา ทีโฆ วา ปริม<b><u>ณ</u></b>ฺฑโล วา’’ติ ววตฺถเปตพฺโพฯ ตโต ‘‘อิมสฺมิํ นาม โอกาเส อยํ ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> อิทํ อสุภนิมิตฺตํ, อิทํ อสุภนิมิตฺตํ อยํ ปาสาโ<b><u>ณ</u></b>’’ติ สลฺลกฺเขตพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.181)">[w]</a> | |
| |
| โส ตํ นิมิตฺตํ เอวํ สุคฺคหิตํ กตฺวา สูปธาริตํ อุปธาเรตฺวา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา สเจ ตตฺเถว ภาวนาปริโยสานํ ปตฺตุํ น สกฺโกติ, อถาเนน อาคมนกาเล วุตฺตนเยเนว เอกเกน อทุติเยน ตเทว กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺเตน สูปฏฺฐิตํ สติํ กตฺวา อนฺโตคเตหิ อินฺทฺริเยหิ อพหิคเตน มานเสน อตฺตโน เสนาสนเมว คนฺตพฺพํฯสุสานา นิกฺขมนฺเตเนว จ อาคมนมคฺโค ววตฺถเปตพฺโพ, เยน มคฺเคน นิกฺขนฺโตสฺมิ, อยํ มคฺโค ปาจีนทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, ปจฺฉิมอุตฺตรทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>ทิสาภิมุโข วา คจฺฉติ, วิทิสาภิมุโข วา คจฺฉติฯ อิมสฺมิํ ปน ฐาเน วามโต คจฺฉติ, อิมสฺมิํ ทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>โต, อิมสฺมิํ จสฺส ฐาเน ปาสาโ<b><u>ณ</u></b>, อิมสฺมิํ วมฺมิโก, อิมสฺมิํ รุกฺโข, อิมสฺมิํ คจฺโฉ, อิมสฺมิํ ลตาติ เอวํ อาคมนมคฺคํ ววตฺถเปตฺวา อาคเตน จงฺกมนฺเตนาปิ ตพฺภาคิโยว จงฺกโม อธิฏฺฐาตพฺโพ, อสุภนิมิตฺตทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถฯ นิสีทนฺเตน อาสนมฺปิ ตพฺภาคิยเมว ปญฺญเปตพฺพํฯ สเจ ปน ตสฺสํ ทิสายํ โสพฺโภ วา ปปาโต วา รุกฺโข วา วติ วา กลลํ วา โหติ, น สกฺกา ตํทิสาภิมุเข ภูมิปฺปเทเส จงฺกมิตุํ, อาสนมฺปิ อโนกาสตฺตา น สกฺกา ปญฺญเปตุํฯ ตํ ทิสํ อนปโลเกนฺเตนาปิ โอกาสานุรูเป ฐาเน จงฺกมิตพฺพญฺเจว นิสีทิตพฺพญฺจฯ จิตฺตํ ปน ตํทิสาภิมุขํเยว กาตพฺพํฯ[114] อิทานิ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>า กิมตฺถิยา’’ติอาทิปญฺหานํ ‘‘อสมฺโมหตฺถา’’ติอาทิวิสฺสชฺชเน อยํ อธิปฺปาโยฯ ยสฺส หิ อเวลายํ อุทฺธุมาตกนิมิตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ กตฺวา นิมิตฺตคฺคห<b><u>ณ</u></b>ตฺถํ จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกนฺตสฺเสว ตํ มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา ฐิตํ วิย อชฺโฌตฺถรมานํ วิย อนุพนฺธมานํ วิย จ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ, โส ตํ พีภจฺฉํ เภรวารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ ทิสฺวา วิกฺขิตฺตจิตฺโต อุมฺมตฺตโก วิย โหติ, ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ ปาฬิยํ หิ วิภตฺตอฏฺฐติํสารมฺมเ<b><u>ณ</u></b>สุ อญฺญํ เอวรูปํ เภรวารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ นาม นตฺถิฯ อิมสฺมิํ หิ กมฺมฏฺฐาเน ฌานวิพฺภนฺตโก นาม โหติฯ กสฺมา? อติเภรวตฺตา กมฺมฏฺฐานสฺสฯ ตสฺมา เตน โยคินา สนฺถมฺเภตฺวา สติํ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา มตสรีรํ อุฏฺฐหิตฺวา อนุพนฺธนกํ นาม นตฺถิฯ สเจ หิ โส ‘‘เอตสฺส สมีเป ฐิโต ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> วา ลตา วา อาคจฺเฉยฺย, สรีรมฺปิ อาคจฺเฉยฺยฯ ยถา ปน โส ปาสาโ<b><u>ณ</u></b> วา ลตา วา นาคจฺฉติ, เอวํ สรีรมฺปิ นาคจฺฉติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.182)">[w]</a> | |
| |
| อยํ ปน ตุยฺหํ อุปฏฺฐานากาโร สญฺญโช สญฺญาสมฺภโว, กมฺมฏฺฐานํ เต อชฺช อุปฏฺฐิตํ, มา ภายิ ภิกฺขู’’ติ ตาสํ วิโนเทตฺวา หาสํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺมิํ นิมิตฺเต จิตฺตํ สญฺจราเปตพฺพํฯ เอวํ วิเสสมธิคจฺฉติฯ อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สมนฺตา นิมิตฺตุป<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อสมฺโมหตฺถา’’ติฯเอกาทสวิเธน ปน นิมิตฺตคฺคาหํ สมฺปาเทนฺโต กมฺมฏฺฐานํ อุปนิพนฺธติฯ ตสฺส หิ จกฺขูนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลกนปจฺจยา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ตสฺมิํ มานสํ จาเรนฺตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ตตฺถ มานสํ จาเรนฺโต อปฺปนํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ อปฺปนายํ ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘เอกาทสวิเธน นิมิตฺตคฺคาโห อุปนิพนฺธนตฺโถ’’ติฯ[115] คตาคตมคฺคปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า วีถิสมฺปฏิปาทนตฺถาติ เอตฺถ ปน ยา คตมคฺคสฺส จ อาคตมคฺคสฺส จ ปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า วุตฺตา, สา กมฺมฏฺฐานวีถิยา สมฺปฏิปาทนตฺถาติ อตฺโถฯ สเจ หิ อิมํ ภิกฺขุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตํ อนฺตรามคฺเค เกจิ อชฺช, ภนฺเต, กติมีติ ทิวสํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหํ วา ปุจฺฉนฺติ, ปฏิสนฺถารํ วา กโรนฺติ, อหํ กมฺมฏฺฐานิโกติ ตุ<b><u>ณ</u></b>ฺหีภูเตน คนฺตุํ น วฏฺฏติฯ ทิวโส กเถตพฺโพ, ปญฺโห วิสฺสชฺเชตพฺโพฯ สเจ น ชานาติ, น ชานามีติ วตฺตพฺพํฯ ธมฺมิโก ปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพฯ ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส อุคฺคหิตํ ตรุ<b><u>ณ</u></b>นิมิตฺตํ นสฺสติฯ ตสฺมิํ นสฺสนฺเตปิ ทิวสํ ปุฏฺเฐน กเถตพฺพเมวฯ ปญฺหํ อชานนฺเตน น ชานามีติ วตฺตพฺพํฯ ชานนฺเตน เอกเทเสน กเถตุมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิสนฺถาโรปิ กาตพฺโพฯ อาคนฺตุกํ ปน ภิกฺขุํ ทิสฺวา อาคนฺตุกปฏิสนฺถาโร กาตพฺโพวฯ อวเสสานิปิ เจติยงฺค<b><u>ณ</u></b>วตฺตโพธิยงฺค<b><u>ณ</u></b>วตฺตอุโปสถาคารวตฺตโภชนสาลาชนฺตาฆรอาจริยุปชฺฌายอาคนฺตุกคมิกวตฺตาทีนิ สพฺพานิ ขนฺธกวตฺตานิ ปูเรตพฺพาเนวฯ ตสฺส ตานิ ปูเรนฺตสฺสาปิ ตํ ตรุ<b><u>ณ</u></b>นิมิตฺตํ นสฺสติ, ปุน คนฺตฺวา นิมิตฺตํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหิสฺสามีติ คนฺตุกามสฺสาปิ อมนุสฺเสหิ วา วาฬมิเคหิ วา อธิฏฺฐิตตฺตา สุสานมฺปิ คนฺตุํ น สกฺกา โหติ, นิมิตฺตํ วา อนฺตรธายติฯ อุทฺธุมาตกํ หิ เอกเมว วา ทฺเว วา ทิวเส ฐตฺวา วินีลกาทิภาวํ คจฺฉติฯ สพฺพกมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตน สมํ ทุลฺลภํ กมฺมฏฺฐานํ นาม นตฺถิฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.184)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺริทํ นิมิตฺตทฺวยสฺส นานากร<b><u>ณ</u></b>ํ, อุคฺคหนิมิตฺตํ วิรูปํ พีภจฺฉํ เภรวทสฺสนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ ฯ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา นิปนฺโน ถูลงฺคปจฺจงฺคปุริโส วิยฯ ตสฺส ปฏิภาคนิมิตฺตปฏิลาภสมกาลเมว พหิทฺธา กามานํ อมนสิการา วิกฺขมฺภนวเสน กามจฺฉนฺโท ปหียติฯ อนุนยปฺปหาเนเนว จสฺส โลหิตปฺปหาเนน ปุพฺโพ วิย พฺยาปาโทปิ ปหียติฯ ตถา อารทฺธวีริยตาย ถินมิทฺธํ, อวิปฺปฏิสารกรสนฺตธมฺมานุโยควเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, อธิคตวิเสสสฺส ปจฺจกฺขตาย ปฏิปตฺติเทสเก สตฺถริ ปฏิปตฺติยํ ปฏิปตฺติผเล จ วิจิกิจฺฉา ปหียตีติ ปญฺจ นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ ปหียนฺติฯ ตสฺมิญฺเญว จ นิมิตฺเต เจตโส อภินิโรปน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วิตกฺโก, นิมิตฺตานุมชฺชนกิจฺจํ สาธยมาโน วิจาโร, ปฏิลทฺธวิเสสาธิคมปจฺจยา ปีติ, ปีติมนสฺส ปสฺสทฺธิสมฺภวโต ปสฺสทฺธิ, ตนฺนิมิตฺตํ สุขํ, สุขิตสฺส จิตฺตสมาธิสมฺภวโต สุขนิมิตฺตา เอกคฺคตา จาติ ฌานงฺคานิ ปาตุภวนฺติฯ เอวมสฺส ปฐมชฺฌานปฏิพิมฺพภูตํ อุปจารชฺฌานมฺปิ ตงฺข<b><u>ณ</u></b>ญฺเญว นิพฺพตฺตติฯ อิโต ปรํ ยาว ปฐมชฺฌานสฺส อปฺปนา เจว วสิปฺปตฺติ จ, ตาว สพฺพํ ปถวีกสิเ<b><u>ณ</u></b> วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯวินีลกาทิกมฺมฏฺฐานานิ[118] อิโต ปเรสุ ปน วินีลกาทีสุปิ ยํ ตํ ‘‘อุทฺธุมาตกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต เอโก อทุติโย คจฺฉติ อุปฏฺฐิตาย สติยา’’ติอาทินา นเยน คมนํ อาทิํ กตฺวา <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ‘‘วินีลกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต, วิปุพฺพกํ อสุภนิมิตฺตํ อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต’’ติ เอวํ ตสฺส ตสฺส วเสน ตตฺถ ตตฺถ อุทฺธุมาตกปทมตฺตํ ปริวตฺเตตฺวา วุตฺตนเยเนว สวินิจฺฉยาธิปฺปายํ เวทิตพฺพํฯอยํ ปน วิเสโส – วินีลเก ‘‘วินีลกปฏิกฺกูลํ วินีลกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพฯ อุคฺคหนิมิตฺตญฺเจตฺถ กพรกพรว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติฯ ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน อุสฺสทวเสน อุปฏฺฐาติฯวิปุพฺพเก ‘‘วิปุพฺพกปฏิกฺกูลํ วิปุพฺพกปฏิกฺกูล’’นฺติ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพฯ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปเนตฺถ ปคฺฆรนฺตมิว อุปฏฺฐาติฯ ปฏิภาคนิมิตฺตํ นิจฺจลํ สนฺนิสินฺนํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.188)">[w]</a> | |
| |
| วิเสสโต เจตฺถ อุทฺธุมาตกํ สรีรส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานวิปตฺติปฺปกาสนโต ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานราคิโน สปฺปายํฯ วินีลกํ ฉวิราควิปตฺติปฺปกาสนโต สรีรว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ราคิโน สปฺปายํฯ วิปุพฺพกํ กายว<b><u>ณ</u></b>ปฏิพทฺธสฺส ทุคฺคนฺธภาวสฺส ปกาสนโต มาลาคนฺธาทิวเสน สมุฏฺฐาปิตสรีรคนฺธราคิโน สปฺปายํฯ วิจฺฉิทฺทกํ อนฺโตสุสิรภาวปฺปกาสนโต สรีเร ฆนภาวราคิโน สปฺปายํฯ วิกฺขายิตกํ มํสุปจยสมฺปตฺติวินาสปฺปกาสนโต ถนาทีสุ สรีรปฺปเทเสสุ มํสุปจยราคิโน สปฺปายํฯ วิกฺขิตฺตกํ องฺคปจฺจงฺคานํ วิกฺเขปปฺปกาสนโต องฺคปจฺจงฺคลีลาราคิโน สปฺปายํฯ หตวิกฺขิตฺตกํ สรีรสงฺฆาตเภทวิการปฺปกาสนโต สรีรสงฺฆาตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายํฯ โลหิตกํ โลหิตมกฺขิตปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต อลงฺการชนิตโสภราคิโน สปฺปายํฯ ปุฬวกํ กายสฺส อเนกกิมิกุลสาธาร<b><u>ณ</u></b>ภาวปฺปกาสนโต กาเย มมตฺตราคิโน สปฺปายํฯ อฏฺฐิกํ สรีรฏฺฐีนํ ปฏิกฺกูลภาวปฺปกาสนโต ทนฺตสมฺปตฺติราคิโน สปฺปายนฺติ เอวํ ราคจริตเภทวเสนาปิ ทสธา อสุภปฺปเภโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพฯยสฺมา ปน ทสวิเธปิ เอตสฺมิํ อสุเภ เสยฺยถาปิ นาม อปริส<b><u>ณ</u></b>ฺฐิตชลาย สีฆโสตาย นทิยา อริตฺตพเลเนว นาวา ติฏฺฐติ, วินา อริตฺเตน น สกฺกา ฐเปตุํ, เอวเมว ทุพฺพลตฺตา อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สฺส วิตกฺกพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, วินา วิตกฺเกน น สกฺกา ฐเปตุํ, ตสฺมา ปฐมชฺฌานเมเวตฺถ โหติ, น ทุติยาทีนิฯปฏิกฺกูเลปิ จ เอตสฺมิํ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ‘‘อทฺธา อิมาย ปฏิปทาย ชรามร<b><u>ณ</u></b>มฺหา ปริมุจฺจิสฺสามี’’ติ เอวมานิสํสทสฺสาวิตาย เจว นีวร<b><u>ณ</u></b>สนฺตาปปฺปหาเนน จ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, ‘‘พหุํ ทานิ เวตนํ ลภิสฺสามี’’ติ อานิสํสทสฺสาวิโน ปุปฺผฉฑฺฑกสฺส คูถราสิมฺหิ วิย, อุสฺสนฺนพฺยาธิทุกฺขสฺส โรคิโน วมนวิเรจนปฺปวตฺติยํ วิย จฯ[122] ทสวิธมฺปิ เจตํ อสุภํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>โต เอกเมว โหติฯ ทสวิธสฺสาปิ เหตสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลภาโว เอว <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.189)">[w]</a> | |
| |
| ตเทตํ อิมินา <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น น เกวลํ มตสรีเร, ทนฺตฏฺฐิกทสฺสาวิโน ปน เจติยปพฺพตวาสิโน มหาติสฺสตฺเถรสฺส วิย, หตฺถิกฺขนฺธคตํ ราชานํ โอโลเกนฺตสฺส สงฺฆรกฺขิตตฺเถรูปฏฺฐากสามเ<b><u>ณ</u></b>รสฺส วิย จ ชีวมานกสรีเรปิ อุปฏฺฐาติฯ ยเถว หิ มตสรีรํ, เอวํ ชีวมานกมฺปิ อสุภเมวฯ อสุภ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปเนตฺถ อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ปญฺญายติฯ ปกติยา ปน อิทํ สรีรํ นาม อติเรกติสตอฏฺฐิกสมุสฺสยํ อสีติสตสนฺธิสงฺฆฏิตํ นวนฺหารุสตนิพนฺธนํ นวมํสเปสิสตานุลิตฺตํ อลฺลจมฺมปริโยนทฺธํ ฉวิยา ปฏิจฺฉนฺนํ ฉิทฺทาวฉิทฺทํ เมทกถาลิกา วิย นิจฺจุคฺฆริตปคฺฆริตํ กิมิสงฺฆนิเสวิตํ โรคานํ อายตนํ ทุกฺขธมฺมานํ วตฺถุ ปริภินฺนปุรา<b><u>ณ</u></b>ค<b><u>ณ</u></b>ฺโฑ วิย นวหิ ว<b><u>ณ</u></b>มุเขหิ สตตวิสฺสนฺทนํฯ ยสฺส อุโภหิ อกฺขีหิ อกฺขิคูถโก ปคฺฆรติ, ก<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>พิเลหิ ก<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>คูถโก, นาสาปุเฏหิ สิงฺฆา<b><u>ณ</u></b>ิกา, มุขโต อาหารปิตฺตเสมฺหรุธิรานิ, อโธทฺวาเรหิ อุจฺจารปสฺสาวา, นวนวุติยา โลมกูปสหสฺเสหิ อสุจิเสทยูโส ปคฺฆรติฯ นีลมกฺขิกาทโย สมฺปริวาเรนฺติฯ ยํ ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนสีสมกฺขนนหานนิวาสนปารุปนาทีหิ อปฺปฏิชคฺคิตฺวา ยถาชาโตว ผรุสวิปฺปกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>เกโส หุตฺวา คาเมน คามํ วิจรนฺโต ราชาปิ ปุปฺผฉฑฺฑกจ<b><u>ณ</u></b>ฺฑาลาทีสุ อญฺญตโรปิ สมสรีรปฏิกฺกูลตาย นิพฺพิเสโส โหติ, เอวํ อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลตาย รญฺโญ วา จ<b><u>ณ</u></b>ฺฑาลสฺส วา สรีเร เวมตฺตํ นาม นตฺถิฯ ทนฺตกฏฺฐมุขโธวนาทีหิ ปเนตฺถ ทนฺตมลาทีนิ ปมชฺชิตฺวา นานาวตฺเถหิ หิริโกปีนํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา นานาว<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b>น สุรภิวิเลปเนน วิลิมฺปิตฺวา ปุปฺผาภร<b><u>ณ</u></b>าทีหิ อลงฺกริตฺวา ‘‘อหํ มม’’นฺติ คเหตพฺพาการปฺปตฺตํ กโรนฺติฯ ตโต อิมินา อาคนฺตุเกน อลงฺกาเรน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ตทสฺส ยาถาวสรสํ อสุภ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อสญฺชานนฺตา ปุริสา อิตฺถีสุ, อิตฺถิโย จ ปุริเสสุ รติํ กโรนฺติฯ ปรมตฺถโต ปเนตฺถ รชฺชิตพฺพกยุตฺตฏฺฐานํ นาม อ<b><u>ณ</u></b>ุมตฺตมฺปิ นตฺถิฯ ตถา หิ เกสโลมนขทนฺตเขฬสิงฺฆา<b><u>ณ</u></b>ิกอุจฺจารปสฺสาวาทีสุ เอกโกฏฺฐาสมฺปิ สรีรโต พหิ ปติตํ สตฺตา หตฺเถน ฉุปิตุมฺปิ น อิจฺฉนฺติ, อฏฺฏียนฺติ หรายนฺติ ชิคุจฺฉนฺติฯ ยํ ยํ ปเนตฺถ อวเสสํ โหติ, ตํ ตํ เอวํ ปฏิกฺกูลมฺปิ สมานํ อวิชฺชนฺธการปริโยนทฺธา อตฺตสิเนหราครตฺตา ‘‘อิฏฺฐํ กนฺตํ นิจฺจํ สุขํ อตฺตา’’ติ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺติฯ เต เอวํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตา อฏวิยํ กิํสุกรุกฺขํ ทิสฺวา รุกฺขโต อปติตปุปฺผํ ‘‘อยํ มํสเปสี’’ติ วิหญฺญมาเนน ชรสิงฺคาเลน สมานตํ อาปชฺชนฺติฯ ตสฺมา – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.204)">[w]</a> | |
| |
| ‘‘ภคี ภชี ภาคิ วิภตฺตวา อิติ,อกาสิ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา;พหูหิ ญาเยหิ สุภาวิตตฺตโน,ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจตี’’ติฯ –นิทฺเทเส (มหานิ. 84) วุตฺตนเยเนว เจตฺถ เตสํ เตสํ ปทานํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพฯ[144] อยํ ปน อปโร นโยฯภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโตติฯตตฺถ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าคโม ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วิปริยโยติอาทิกํ นิรุตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ คเหตฺวา สทฺทนเยน วา ปิโสทราทิปกฺเขป<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ คเหตฺวา ยสฺมา โลกิยโลกุตฺตรสุขาภินิพฺพตฺตกํ ทานสีลาทิปารปฺปตฺตํ ภาคฺยมสฺส อตฺถิ, ตสฺมา ภาคฺยวาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจตีติ ญาตพฺพํฯยสฺมา ปน อหิริกาโนตฺตปฺปโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานมทปมาทต<b><u>ณ</u></b>ฺหาอวิชฺชา- ติวิธากุสลมูลทุจฺจริตสํกิเลสมลวิสมสญฺญาวิตกฺกปปญฺจจตุพฺพิธวิปริเยส- อาสวคนฺถโอฆโยคอคติต<b><u>ณ</u></b>ฺหุปฺปาทุปาทานปญฺจเจโตขีลวินิพนฺธนีวร<b><u>ณ</u></b>าภินนฺทนา- ฉวิวาทมูลต<b><u>ณ</u></b>ฺหากายสตฺตานุสยอฏฺฐมิจฺฉตฺตนวต<b><u>ณ</u></b>ฺหามูลกทสากุสลกมฺมปถทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต- อฏฺฐสตต<b><u>ณ</u></b>ฺหาวิจริตปฺปเภทสพฺพทรถปริฬาหกิเลสสตสหสฺสานิ , สงฺเขปโต วา ปญฺจ กิเลสขนฺธอภิสงฺขารเทวปุตฺตมจฺจุมาเร อภญฺชิฯ ตสฺมา ภคฺคตฺตา เอเตสํ ปริสฺสยานํ ภคฺควาติ วตฺตพฺเพ ภควาติ วุจฺจติฯ อาห เจตฺถ –‘‘ภคฺคราโค ภคฺคโทโส, ภคฺคโมโห อนาสโว;ภคฺคาสฺส ปาปกา ธมฺมา, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติฯภาคฺยวตาย จสฺส สตปุญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ธรสฺส รูปกายสมฺปตฺติ ทีปิตา โหติฯ ภคฺคโทสตาย ธมฺมกายสมฺปตฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.217)">[w]</a> | |
| |
| กสฺมา ? โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย…เป.… ทานสํวิภาครโตติฯตตฺถ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตายาติ มจฺเฉรมเลน อภิภูตายฯ ปชายาติ ปชายนวเสน สตฺตา วุจฺจนฺติฯ ตสฺมา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ ปรสาธาร<b><u>ณ</u></b>ภาวมสหน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวทูสกานํ ก<b><u>ณ</u></b>ฺหธมฺมานํ อญฺญตเรน มจฺเฉรมเลน อภิภูเตสุ สตฺเตสูติ อยเมตฺถ อตฺโถฯ วิคตมลมจฺเฉเรนาติ อญฺเญสมฺปิ ราคโทสาทิมลานญฺเจว มจฺเฉรสฺส จ วิคตตฺตา วิคตมลมจฺเฉเรนฯ เจตสา วิหรามีติ ยถาวุตฺตปฺปการจิตฺโต หุตฺวา วสามีติ อตฺโถฯ สุตฺเตสุ ปน มหานามสกฺกสฺส โสตาปนฺนสฺส สโต นิสฺสยวิหารํ ปุจฺฉโต นิสฺสยวิหารวเสน เทสิตตฺตา อคารํ อชฺฌาวสามีติ วุตฺตํฯ ตตฺถ อภิภวิตฺวา วสามีติ อตฺโถฯมุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโคฯ ปยตปา<b><u>ณ</u></b>ีติ ปริสุทฺธหตฺโถฯ สกฺกจฺจํ สหตฺถา เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ สทา โธตหตฺโถเยวาติ วุตฺตํ โหติฯ โวสฺสคฺครโตติ โวสฺสชฺชนํ โวสฺสคฺโค, ปริจฺจาโคติ อตฺโถฯ ตสฺมิํ โวสฺสคฺเค สตตาภิโยควเสน รโตติ โวสฺสคฺครโตฯ ยาจโยโคติ ยํ ยํ ปเร ยาจนฺติ, ตสฺส ตสฺส ทานโต ยาจนโยโคติ อตฺโถฯ ยาชโยโคติปิ ปาโฐฯ ยชนสงฺขาเตน ยาเชน ยุตฺโตติ อตฺโถฯ ทานสํวิภาครโตติ ทาเน จ สํวิภาเค จ รโตฯ อหญฺหิ ทานญฺจ เทมิ, อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโตปิ จ สํวิภาคํ กโรมิ, เอตฺเถว จสฺมิ อุภเย รโตติ เอวํ อนุสฺสรตีติ อตฺโถฯ[161] ตสฺเสวํ วิคตมลมจฺเฉรตาทิคุ<b><u>ณ</u></b>วเสน อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรโต เนว ตสฺมิํ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติฯ น โทส…เป.… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติฯ อุชุคตเมวสฺส ตสฺมิํ สมเย จิตฺตํ โหติ จาคํ อารพฺภาติ (อ. นิ. 5.10) ปุริมนเยเนว วิกฺขมฺภิตนีวร<b><u>ณ</u></b>สฺส เอกกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ฌานงฺคานิ อุปฺปชฺชนฺติฯ จาคคุ<b><u>ณ</u></b>านํ ปน คมฺภีรตาย นานปฺปการจาคคุ<b><u>ณ</u></b>านุสฺสร<b><u>ณ</u></b>าธิมุตฺตตาย วา อปฺปนํ อปฺปตฺวา อุปจารปฺปตฺตเมว ฌานํ โหติฯ ตเทตํ จาคคุ<b><u>ณ</u></b>านุสฺสร<b><u>ณ</u></b>วเสน อุปฺปนฺนตฺตา จาคานุสฺสติจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.227)">[w]</a> | |
| |
| เอวํ ปจฺเจกพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํฯกถํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต? โยปิ โส ภควา อสีติอนุพฺยญฺชนปฏิม<b><u>ณ</u></b>ฺฑิตทฺวตฺติํสมหาปุริส<b><u>ลกฺขณ</u></b>วิจิตฺรรูปกาโย สพฺพาการปริสุทฺธสี<b><u>ลกฺขน</u></b>ฺธาทิคุ<b><u>ณ</u></b>รตนสมิทฺธธมฺมกาโย ยสมหตฺตปุญฺญมหตฺตถามมหตฺตอิทฺธิมหตฺตปญฺญามหตฺตานํ ปารํ คโต อสโม อสมสโม อปฺปฏิปุคฺคโล อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, โสปิ สลิลวุฏฺฐินิปาเตน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย มร<b><u>ณ</u></b>วุฏฺฐินิปาเตน ฐานโส วูปสนฺโตฯเอวํ มหานุภาวสฺส, ยํ นาเมตํ มเหสิโน;น ภเยน น ลชฺชาย, มร<b><u>ณ</u></b>ํ วสมาคตํฯนิลฺลชฺชํ วีตสารชฺชํ, สพฺพสตฺตาภิมทฺทนํ;ตยิทํ มาทิสํ สตฺตํ, กถํ นาภิภวิสฺสตีติฯเอวํ สมฺมาสมฺพุทฺธโต อนุสฺสริตพฺพํฯตสฺเสวํ ยสมหตฺตตาทิสมฺปนฺเนหิ ปเรหิ สทฺธิํ มร<b><u>ณ</u></b>สามญฺญตาย อตฺตานํ อุปสํหริตฺวา เตสํ วิย สตฺตวิเสสานํ มยฺหมฺปิ มร<b><u>ณ</u></b>ํ ภวิสฺสตีติ อนุสฺสรโต อุปจารปฺปตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ โหตีติฯ เอวํ อุปสํหร<b><u>ณ</u></b>โต มร<b><u>ณ</u></b>ํ อนุสฺสริตพฺพํฯ[172] กายพหุสาธาร<b><u>ณ</u></b>โตติ อยํ กาโย พหุสาธารโ<b><u>ณ</u></b>ฯ อสีติยา ตาว กิมิกุลานํ สาธารโ<b><u>ณ</u></b>, ตตฺถ ฉวินิสฺสิตา ปา<b><u>ณ</u></b>า ฉวิํ ขาทนฺติ, จมฺมนิสฺสิตา จมฺมํ ขาทนฺติ, มํสนิสฺสิตา มํสํ ขาทนฺติ, นฺหารุนิสฺสิตา นฺหารุํ ขาทนฺติ, อฏฺฐินิสฺสิตา อฏฺฐิํ ขาทนฺติ, มิญฺชนิสฺสิตา มิญฺชํ ขาทนฺติฯ ตตฺเถว ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติฯ กาโยว เนสํ สูติฆรญฺเจว คิลานสาลา จ สุสานญฺจ วจฺจกุฏิ จ ปสฺสาวโท<b><u>ณ</u></b>ิกา จฯ สฺวายํ เตสมฺปิ กิมิกุลานํ ปโกเปน มร<b><u>ณ</u></b>ํ นิคจฺฉติเยวฯ ยถา จ อสีติยา กิมิกุลานํ, เอวํ อชฺฌตฺติกานํเยว อเนกสตานํ โรคานํ พาหิรานญฺจ อหิวิจฺฉิกาทีนํ มร<b><u>ณ</u></b>สฺส ปจฺจยานํ สาธารโ<b><u>ณ</u></b>ฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.228)">[w]</a> | |
| |
| ยถา หิ จตุมหาปเถ ฐปิเต <b><u>ลกฺขม</u></b>ฺหิ สพฺพทิสาหิ อาคตา สรสตฺติโตมรปาสา<b><u>ณ</u></b>าทโย นิปตนฺติ, เอวํ กาเยปิ สพฺพุปทฺทวา นิปตนฺติ ฯ สฺวายํ เตสมฺปิ อุปทฺทวานํ นิปาเตน มร<b><u>ณ</u></b>ํ นิคจฺฉติเยวฯ เตนาห ภควา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวเส นิกฺขนฺเต รตฺติยา ปฏิหิตาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ, พหุกา โข เม ปจฺจยา มร<b><u>ณ</u></b>สฺส, อหิ วา มํ ฑํเสยฺย, วิจฺฉิโก วา มํ ฑํเสยฺย, สตปที วา มํ ฑํเสยฺย, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย, อุปกฺขลิตฺวา วา ปปเตยฺยํ, ภตฺตํ วา เม ภุตฺตํ พฺยาปชฺเชยฺย, ปิตฺตํ วา เม กุปฺเปยฺย, เสมฺหํ วา เม กุปฺเปยฺย, สตฺถกา วา เม วาตา กุปฺเปยฺยุํ, เตน เม อสฺส กาลงฺกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย’’ติฯ เอวํ (อ. นิ. 6.20) กายพหุสาธาร<b><u>ณ</u></b>โต มร<b><u>ณ</u></b>ํ อนุสฺสริตพฺพํฯ[173] อายุทุพฺพลโตติ อายุ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํฯ ตถา หิ สตฺตานํ ชีวิตํ อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธญฺเจว อิริยาปถูปนิพทฺธญฺจ สีตุ<b><u>ณ</u></b>ฺหูปนิพทฺธญฺจ มหาภูตูปนิพทฺธญฺจ อาหารูปนิพทฺธญฺจฯ ตเทตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติฯ พหิ นิกฺขนฺตนาสิกวาเต ปน อนฺโต อปวิสนฺเต, ปวิฏฺเฐ วา อนิกฺขมนฺเต มโต นาม โหติฯ จตุนฺนํ อิริยาปถานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติฯ อญฺญตรญฺญตรสฺส ปน อธิมตฺตตาย อายุสงฺขารา อุปจฺฉิชฺชนฺติฯ สีตุ<b><u>ณ</u></b>ฺหานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติฯ อติสีเตน ปน อติอุ<b><u>ณ</u></b>ฺเหน วา อภิภูตสฺส วิปชฺชติฯ มหาภูตานมฺปิ สมวุตฺติตํ ลภมานเมว ปวตฺตติฯ ปถวีธาตุยา ปน อาโปธาตุอาทีนํ วา อญฺญตรญฺญตรสฺส ปโกเปน พลสมฺปนฺโนปิ ปุคฺคโล ปตฺถทฺธกาโย วา อติสาราทิวเสน กิลินฺนปูติกาโย วา มหาฑาหปเรโต วา สมฺภิชฺชมานสนฺธิพนฺธโน วา หุตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ กพฬีการาหารมฺปิ ยุตฺตกาเล ลภนฺตสฺเสว ชีวิตํ ปวตฺตติ, อาหารํ อลภมานสฺส ปน ปริกฺขยํ คจฺฉตีติฯ เอวํ อายุทุพฺพลโต มร<b><u>ณ</u></b>ํ อนุสฺสริตพฺพํฯ[174] อนิมิตฺตโตติ อววตฺถานโต, ปริจฺเฉทาภาวโตติ อตฺโถฯ สตฺตานํ หิ –ชีวิตํ พฺยาธิ กาโล จ, เทหนิกฺเขปนํ คติ;ปญฺเจเต ชีวโลกสฺมิํ, อนิมิตฺตา น นายเรฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.235)">[w]</a> | |
| |
| เอวํ กาลสตํ กาลสหสฺสํ กาลสตสหสฺสมฺปิ วาจาย สชฺฌาโย กาตพฺโพฯ วจสา สชฺฌาเยน หิ กมฺมฏฺฐานตนฺติ ปคุ<b><u>ณ</u></b>า โหติ, น อิโต จิโต จ จิตฺตํ วิธาวติฯ โกฏฺฐาสา ปากฏา โหนฺติ, หตฺถสงฺขลิกา วิย วติปาทปนฺติ วิย จ ขายนฺติฯยถา ปน วจสา, ตเถว มนสาปิ สชฺฌาโย กาตพฺโพฯ วจสา สชฺฌาโย หิ มนสา สชฺฌายสฺส ปจฺจโย โหติฯ มนสา สชฺฌาโย <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธสฺส ปจฺจโย โหติฯว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โตติ เกสาทีนํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> ววตฺถเปตพฺโพฯส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานโตติ เตสญฺเญว ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานํ ววตฺถเปตพฺพํฯทิสโตติ อิมสฺมิํ หิ สรีเร นาภิโต อุทฺธํ อุปริมทิสา, อโธ เหฏฺฐิมทิสา, ตสฺมา อยํ โกฏฺฐาโส อิมิสฺสา นาม ทิสายาติ ทิสา ววตฺถเปตพฺพาฯโอกาสโตติ อยํ โกฏฺฐาโส อิมสฺมิํ นาม โอกาเส ปติฏฺฐิโตติ เอวํ ตสฺส ตสฺส โอกาโส ววตฺถเปตพฺโพฯปริจฺเฉทโตติ สภาคปริจฺเฉโท วิสภาคปริจฺเฉโทติ ทฺเว ปริจฺเฉทาฯ ตตฺถ อยํ โกฏฺฐาโส เหฏฺฐา จ อุปริ จ ติริยญฺจ อิมินา นาม ปริจฺฉินฺโนติ เอวํ สภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพฯ เกสา น โลมา, โลมาปิ น เกสาติ เอวํ อมิสฺสกตาวเสน วิสภาคปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพฯเอวํ สตฺตธา อุคฺคหโกสลฺลํ อาจิกฺขนฺเตน ปน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ อสุกสฺมิํ สุตฺเต ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ, อสุกสฺมิํ ธาตุวเสนาติ ญตฺวา อาจิกฺขิตพฺพํฯ อิทญฺหิ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. 2.377) ปฏิกฺกูลวเสเนว กถิตํฯ มหาหตฺถิปโทปม(ม. นิ. 1.300 อาทโย) มหาราหุโลวาท(ม. นิ. 2.113 อาทโย) ธาตุวิภงฺเคสุ(ม. นิ. 3.342 อาทโย) ธาตุวเสน กถิตํฯ กายคตาสติสุตฺเต (ม. นิ. 3.153) ปน ยสฺส ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โต อุปฏฺฐาติ, ตํ สนฺธาย จตฺตาริ ฌานานิ วิภตฺตานิฯ ตตฺถ ธาตุวเสน กถิตํ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ โหติฯ ปฏิกฺกูลวเสน กถิตํ สมถกมฺมฏฺฐานํฯ ตเทตํ อิธ สมถกมฺมฏฺฐานเมวาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.262)">[w]</a> | |
| |
| ‘‘ยถาปิ ทีปิโก นาม, นิลียิตฺวา ค<b><u>ณ</u></b>ฺหตี มิเค;ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก;อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน, ค<b><u>ณ</u></b>ฺหาติ ผลมุตฺตม’’นฺติฯ (ปารา. อฏฺฐ. 2.165; ที. นิ. อฏฺฐ. 2.374; ม. นิ. อฏฺฐ. 1.107);เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมิํ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาหฯ[218] ตตฺถ อรญฺญคโตติ ‘‘อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ (วิภ. 529) จ, ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. 654) จ เอวํ วุตฺต<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>สุ อรญฺเญสุ ยํกิญฺจิ ปวิเวกสุขํ อรญฺญํ คโตฯ รุกฺขมูลคโตติ รุกฺขสมีปํ คโตฯ สุญฺญาคารคโตติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ คโตฯ เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสสสตฺตวิธเสนาสนคโตปิ สุญฺญาคารคโตติ วตฺตุํ วฏฺฏติฯเอวมสฺส อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลญฺจ อานาปานสฺสติภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ สนฺตํ อิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาหฯ อถสฺส นิสชฺชาย ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวตฺตนสุขตํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาหฯ ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํฯ อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวาฯ อุชุํ กายํ ป<b><u>ณ</u></b>ิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวาฯ อฏฺฐารสปิฏฺฐิก<b><u>ณ</u></b>ฺฏเก โกฏิยา โกฏิํ ปฏิปาเทตฺวาฯ เอวญฺหิ นิสีทนฺตสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ป<b><u>ณ</u></b>มนฺติฯ อถสฺส ยา เตสํ ป<b><u>ณ</u></b>มนปฺปจฺจยา ขเ<b><u>ณ</u></b> ขเ<b><u>ณ</u></b> เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติฯ ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธิํ ผาติํ อุปคจฺฉติฯ ปริมุขํ สติํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สติํ ฐปยิตฺวาฯ อถ วา ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐฯ มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐฯ สตีติ อุปฏฺฐานฏฺโฐฯ เตน วุจฺจติ ‘‘ปริมุขํ สติ’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. 1.164) วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพฯ ตตฺรายํ สงฺเขโป, ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สติํ กตฺวาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.267)">[w]</a> | |
| |
| ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน โหติ, อถสฺส เต อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ นุ โข นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ…เป.… วิเจตพฺพตาการปฺปตฺตา โหนฺติฯ ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิสฺส ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล ‘‘โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมี’’ติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>า นตฺถิ, ปริคฺคหิตกาเล ปน อตฺถิฯ เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล กายสงฺขาโร สุขุโม โหติฯ เตนาหุ โปรา<b><u>ณ</u></b>า –‘‘สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ, อธิมตฺตํ ปวตฺตติ;อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ, สุขุมํ สมฺปวตฺตตี’’ติฯ (ปารา. อฏฺฐ. 2.165);[221] ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌานุปจาเร สุขุโมฯ ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌาเน สุขุโมฯ ปฐมชฺฌาเน จ ทุติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ทุติยชฺฌาเน สุขุโมฯ ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, ตติยชฺฌาเน สุขุโมฯ ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานุปจาเร จ โอฬาริโก, จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าตีติฯ อิทํ ตาว ทีฆภา<b><u>ณ</u></b>กสํยุตฺตภา<b><u>ณ</u></b>กานํ มตํฯมชฺฌิมภา<b><u>ณ</u></b>กา ปน ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก, ทุติยชฺฌานุปจาเร สุขุโมติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺฌานุปจาเรปิ สุขุมตรมิจฺฉนฺติฯ สพฺเพสญฺเญว ปน มเตน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติฯ ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานุปจาเร…เป.… จตุตฺถชฺฌานุปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน ปฏิปฺปสฺสมฺภติฯ อยํ ตาว สมเถ นโยฯวิปสฺสนายํ ปน อปริคฺคเห ปวตฺโต กายสงฺขาโร โอฬาริโก, มหาภูตปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, อุปาทารูปปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, สกลรูปปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, อรูปปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, รูปารูปปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, สปฺปจฺจยนามรูปปริคฺคเห สุขุโมฯ โสปิ โอฬาริโก, <b><u>ลกฺขณ</u></b>ารมฺม<b><u>ณ</u></b>ิกวิปสฺสนาย สุขุโมฯ โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย โอฬาริโก, พลววิปสฺสนาย สุขุโมฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.270)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺริเม ปญฺจ สนฺธโย อุคฺคโห, ปริปุจฺฉา, อุปฏฺฐานํ, อปฺปนา, <b><u>ลกฺขณ</u></b>นฺติฯ ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนํฯ ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนาฯ อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํฯ อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนาฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ ‘‘เอวํ<b><u>ลกฺขณ</u></b>มิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธาร<b><u>ณ</u></b>นฺติ วุตฺตํ โหติฯเอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ, อาจริยมฺปิ น วิเหเสติฯ ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุกาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก วา อญฺญตฺร วา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุขนิสินฺเนน รตนตฺตยคุ<b><u>ณ</u></b>านุสฺสรเ<b><u>ณ</u></b>น จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต เอกปทมฺปิ อสมฺมุยฺหนฺเตน อิทํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํฯ ตตฺรายํ มนสิการวิธิ –[223] ค<b><u>ณ</u></b>นา อนุพนฺธนา, ผุสนา ฐปนา สลฺ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า;วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติฯตตฺถ ค<b><u>ณ</u></b>นาติ ค<b><u>ณ</u></b>นาเยวฯ อนุพนฺธนาติ อนุวหนาฯ ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํฯ ฐปนาติ อปฺปนาฯ สลฺ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าติ วิปสฺสนาฯ วิวฏฺฏนาติ มคฺโคฯ ปาริสุทฺธีติ ผลํฯ เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>าฯตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปฐมํ ค<b><u>ณ</u></b>นาย อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ ฯ คเ<b><u>ณ</u></b>นฺเตน จ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํฯ ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํฯ อนฺตรา ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํฯ ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคคโ<b><u>ณ</u></b> วิยฯ ทสนฺนมฺปิ อุปริ เนนฺตสฺส ค<b><u>ณ</u></b>นนิสฺสิตโก จิตฺตุปฺปาโท โหติฯ อนฺตรา ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส ‘‘สิขาปฺปตฺตํ นุ โข เม กมฺมฏฺฐานํ, โน’’ติ จิตฺตํ วิกมฺปติฯ ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเ<b><u>ณ</u></b>ตพฺพํฯคเ<b><u>ณ</u></b>นฺเตน จ ปฐมํ ทนฺธค<b><u>ณ</u></b>นาย ธญฺญมาปกค<b><u>ณ</u></b>นาย คเ<b><u>ณ</u></b>ตพฺพํฯ ธญฺญมาปโก หิ นาฬิํ ปูเรตฺวา ‘‘เอก’’นฺติ วตฺวา โอกิรติฯ ปุน ปูเรนฺโต กิญฺจิ กจวรํ ทิสฺวา ตํ ฉฑฺเฑนฺโต ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ วทติฯ เอส นโย ทฺเว ทฺเวติอาทีสุฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.278)">[w]</a> | |
| |
| อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ ฯ เอวมสฺสายํ อิโต ปภุติ ฐปนาวเสน ภาวนา โหติฯ วุตฺตญฺเหตํ โปราเ<b><u>ณ</u></b>หิ –‘‘นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, นานาการํ วิภาวยํ;ธีโร อสฺสาสปสฺสาเส, สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตี’’ติฯ (ปารา. อฏฺฐ. 2.165);ตสฺเสวํ นิมิตฺตุปฏฺฐานโต ปภุติ นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาวฯ สติ อุปฏฺฐิตาเยวฯ จิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาหิตเมวฯ อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โต มนสิ กาตพฺพํ, น <b><u>ลกฺขณ</u></b>โต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํฯ อปิจ โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย กสฺสเกน สาลิยวคพฺโภ วิย จ อาวาสาทีนิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน สาธุกํ รกฺขิตพฺพํฯ อถ นํ เอวํ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ คมยิตฺวา ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ, วีริยสมตา โยเชตพฺพาฯ ตสฺเสวํ ฆเฏนฺตสฺส ปถวีกสิเ<b><u>ณ</u></b> วุตฺตานุกฺกเมเนว ตสฺมิํ นิมิตฺเต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติฯ[233] เอวํ นิพฺพตฺตจตุกฺกปญฺจกชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธิํ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุ<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติฯ กถํ? โส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อสฺสาสปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติฯ ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ, เอวเมว กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปสฺสาสาติฯ ตโต อสฺสาสปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปนฺติ จิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺตธมฺเม จ อรูปนฺติ ววตฺถเปติฯ อยเมตฺถ สงฺเขโปฯ วิตฺถารโต ปน นามรูปววตฺถานํ ปรโต อาวิภวิสฺสติฯเอวํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติฯ ปริเยสนฺโต จ นํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺติํ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.279)">[w]</a> | |
| |
| วิติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ปหาย อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ ปฏิปทาญา<b><u>ณ</u></b>ํ มคฺโคติ ววตฺถเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน วยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกเมน จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุ<b><u>ณ</u></b>ิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺข<b><u>ณ</u></b>าญา<b><u>ณ</u></b>สฺส ปริยนฺตํ ปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเ<b><u>ณ</u></b>ยฺโย โหติฯเอตฺตาวตา จสฺส ค<b><u>ณ</u></b>นํ อาทิํ กตฺวา วิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นาฯ[234] อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐานภาวนานโย นาม นตฺถิฯ ตสฺมา อนุปทว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นานเยเนว เตสํ เอวํ อตฺโถ เวทิตพฺโพฯปีติปฏิสํเวทีติ ปีติํ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติฯ ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต จ อสมฺโมหโต จฯกถํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติฯ ตสฺส สมาปตฺติกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ฌานปฏิลาเภน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สฺส ปฏิสํวิทิตตฺตาฯ กถํ อสมฺโมหโต? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีติํ ขยโต วยโต สมฺมสติฯ ตสฺส วิปสฺสนากฺขเ<b><u>ณ</u></b> <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติฯ วุตฺตญฺเหตํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. 1.172) –‘‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหติฯ ตาย สติยา เตน ญาเ<b><u>ณ</u></b>น สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.281)">[w]</a> | |
| |
| เอวํ ปฏิปนฺโน ‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติฯสมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโตฯ ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺปสฺสโต วิปสฺสนากฺขเ<b><u>ณ</u></b> <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ข<b><u>ณ</u></b>ิกจิตฺเตกคฺคตาฯ เอวํ อุปฺปนฺนาย ข<b><u>ณ</u></b>ิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติฯวิโมจยํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเ<b><u>ณ</u></b>หิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ, ตติเยน ปีติยา, จตุตฺเถน สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโตฯ ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสติฯ โส วิปสฺสนากฺขเ<b><u>ณ</u></b> อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิโต, วิราคานุปสฺสนาย ราคโต, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ โมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จฯ เตน วุจฺจติ ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติฯ เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํฯ[236] จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ เวทิตพฺพํฯ อนิจฺจตา เวทิตพฺพาฯ อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพาฯ อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพฯตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธาฯ กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวาฯ อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ, หุตฺวา อภาโว วา, นิพฺพตฺตานํ เตเนวากาเรน อฏฺฐตฺวา ข<b><u>ณ</u></b>ภงฺเคน เภโทติ อตฺโถฯ อนิจฺจานุปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ อนิจฺจนฺติ อนุปสฺสนาฯ อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโตฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.300)">[w]</a> | |
| |
| อิตรสฺส จ อตีตชาติโต ปฏฺฐาย อนุพนฺโธปิ โกโธ ตงฺข<b><u>ณ</u></b>ญฺเญว วูปสมฺมติ, จิตฺตลปพฺพตวิหาเร ติกฺขตฺตุํ วุฏฺฐาปิตเสนาสเนน ปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาติกตฺเถเรน ‘‘อยํ , ภนฺเต, อฏฺฐกหาป<b><u>ณ</u></b>คฺฆนโก ปตฺโต มม มาตรา อุปาสิกาย ทินฺโน ธมฺมิยลาโภ, มหาอุปาสิกาย ปุญฺญลาภํ กโรถา’’ติ วตฺวา ทินฺนํ ปตฺตํ ลทฺธมหาเถรสฺส วิยฯ เอวํ มหานุภาวเมตํ ทานํ นามฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –‘‘อทนฺตทมนํ ทานํ, ทานํ สพฺพตฺถสาธกํ;ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติฯ[252] ตสฺเสวํ เวรีปุคฺคเล วูปสนฺตปฏิฆสฺส ยถา ปิยาติปฺปิยสหายกมชฺฌตฺเตสุ, เอวํ ตสฺมิมฺปิ เมตฺตาวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติฯ อถาเนน ปุนปฺปุนํ เมตฺตายนฺเตน อตฺตนิ ปิยปุคฺคเล มชฺฌตฺเต เวรีปุคฺคเลติ จตูสุ ชเนสุ สมจิตฺตตํ สมฺปาเทนฺเตน สีมาสมฺเภโท กาตพฺโพฯ ตสฺสิทํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สเจ อิมสฺมิํ ปุคฺคเล ปิยมชฺฌตฺตเวรีหิ สทฺธิํ อตฺตจตุตฺเถ เอกสฺมิํ ปเทเส นิสินฺเน โจรา อาคนฺตฺวา ‘‘ภนฺเต, เอกํ ภิกฺขุํ อมฺหากํ เทถา’’ติ วตฺวา ‘‘กิํ การ<b><u>ณ</u></b>า’’ติ วุตฺเต ‘‘ตํ มาเรตฺวา คลโลหิตํ คเหตฺวา พลิกร<b><u>ณ</u></b>ตฺถายา’’ติ วเทยฺยุํ, ตตฺร เจโส ภิกฺขุ ‘‘อสุกํ วา อสุกํ วา ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตู’’ติ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโทฯ สเจปิ ‘‘มํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตุ, มา อิเม ตโย’’ติปิ จินฺเตยฺย, อกโตว โหติ สีมาสมฺเภโทฯ กสฺมา? ยสฺส ยสฺส หิ คห<b><u>ณ</u></b>มิจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส อหิเตสี โหติ, อิตเรสํเยว หิเตสี โหติฯยทา ปน จตุนฺนํ ชนานมนฺตเร เอกมฺปิ โจรานํ ทาตพฺพํ น ปสฺสติ, อตฺตนิ จ เตสุ จ ตีสุ ชเนสุ สมเมว จิตฺตํ ปวตฺเตติ, กโต โหติ สีมาสมฺเภโทฯ เตนาหุ โปรา<b><u>ณ</u></b>า –‘‘อตฺตนิ หิตมชฺฌตฺเต, อหิเต จ จตุพฺพิเธ;ยทา ปสฺสติ นานตฺตํ, หิตจิตฺโตว ปา<b><u>ณ</u></b>ินํฯ‘‘น นิกามลาภี เมตฺตาย, กุสลีติ ปวุจฺจติ;ยทา จตสฺโส สีมาโย, สมฺภินฺนา โหนฺติ ภิกฺขุโนฯ‘‘สมํ ผรติ เมตฺตาย, สพฺพโลกํ สเทวกํ;มหาวิเสโส ปุริเมน, ยสฺส สีมา น ญายตี’’ติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.301)">[w]</a> | |
| |
| [253] เอวํ สีมาสมฺเภทสมกาลเมว จ อิมินา ภิกฺขุนา นิมิตฺตญฺจ อุปจารญฺจ ลทฺธํ โหติฯ สีมาสมฺเภเท ปน กเต ตเมว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อปฺปกสิเรเนว ปถวีกสิเ<b><u>ณ</u></b> วุตฺตนเยเนว อปฺปนํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯเอตฺตาวตาเนน อธิคตํ โหติ ปญฺจงฺควิปฺปหีนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ ติวิธกลฺยา<b><u>ณ</u></b>ํ ทส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สมฺปนฺนํ ปฐมชฺฌานํ เมตฺตาสหคตํฯ อธิคเต จ ตสฺมิํ ตเทว นิมิตฺตํ อาเสวนฺโต ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อนุปุพฺเพน จตุกฺกนเย ทุติยตติยชฺฌานานิ, ปญฺจกนเย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ จ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯโส หิ ปฐมชฺฌานาทีนํ อญฺญตรวเสน เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติฯ ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํฯ อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเ<b><u>ณ</u></b>น อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ (วิภ. 642; ที. นิ. 1.556)ฯ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อปฺปนาปฺปตฺตจิตฺตสฺเสว หิ อยํ วิกุพฺพนา สมฺปชฺชติฯ[254] เอตฺถ จ เมตฺตาสหคเตนาติ เมตฺตาย สมนฺนาคเตนฯ เจตสาติ จิตฺเตนฯ เอกํ ทิสนฺติ เอกเมกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผร<b><u>ณ</u></b>วเสน วุตฺตํฯ ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวาฯ วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติฯ ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ ยํกิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถญฺจาติ อตฺโถฯ อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติฯ อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํทิสมฺปิ เอวเมวฯ ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐาฯ ติริยนฺติ อนุทิสาสุฯ เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสม<b><u>ณ</u></b>ฺฑเล อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติฯ เอตฺตาวตา เอกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผร<b><u>ณ</u></b>ํ ทสฺสิตํฯสพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํฯ ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.311)">[w]</a> | |
| |
| กิํ ปเนตํ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>าทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺสาปิ อุปฺปชฺชตีติ? นุปฺปชฺชติฯ กสฺมา? อารมฺม<b><u>ณ</u></b>วิสภาคตายฯ เมตฺตาทีสุ อุปฺปนฺนตติยชฺฌานสฺเสว ปน อุปฺปชฺชติ, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สภาคตายาติฯ ตโต ปรํ ปน วิกุพฺพนา จ อานิสํสปฏิลาโภ จ เมตฺตายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติฯอยํ อุเปกฺขาภาวนาย วิตฺถารกถาฯปกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กกถา[262] พฺรหฺมุตฺตเมน กถิเต, พฺรหฺมวิหาเร อิเม อิติ วิทิตฺวา;ภิยฺโย เอเตสุ อยํ, ปกิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กกถาปิ วิญฺเญยฺยาฯเอตาสุ หิ เมตฺตากรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตาอุเปกฺขาสุ อตฺถโต ตาว เมชฺชตีติ เมตฺตา, สินิยฺหตีติ อตฺโถฯ มิตฺเต วา ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสา ปวตฺตีติปิ เมตฺตาฯ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุ<b><u>ณ</u></b>าฯ กิ<b><u>ณ</u></b>าติ วา ปรทุกฺขํ หิํสติ วินาเสตีติ กรุ<b><u>ณ</u></b>าฯ กิริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ผร<b><u>ณ</u></b>วเสน ปสาริยตีติ กรุ<b><u>ณ</u></b>าฯ โมทนฺติ ตาย ตํสมงฺคิโน, สยํ วา โมทติ, โมทนมตฺตเมว วา ตนฺติ มุทิตาฯ ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทิพฺยาปารปฺปหาเนน มชฺฌตฺตภาวูปคมเนน จ อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขาฯ[263] <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต ปเนตฺถ หิตาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า เมตฺตา, หิตูปสํหารรสา, อาฆาตวินยปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ มนาปภาวทสฺสนปทฏฺฐานาฯ พฺยาปาทูปสโม เอติสฺสา สมฺปตฺติ, สิเนหสมฺภโว วิปตฺติฯ ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า กรุ<b><u>ณ</u></b>า, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหิํสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานาฯ วิหิํสูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, โสกสมฺภโว วิปตฺติฯ ปโมทน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า มุทิตา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานาฯ อรติวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, ปหาสสมฺภโว วิปตฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.312)">[w]</a> | |
| |
| สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อุเปกฺขา, สตฺเตสุ สมภาวทสฺสนรสา, ปฏิฆานุนยวูปสมปจฺจุปฏฺฐานา, ‘‘กมฺมสฺสกา สตฺตา, เต กสฺส รุจิยา สุขิตา วา ภวิสฺสนฺติ, ทุกฺขโต วา มุจฺจิสฺสนฺติ, ปตฺตสมฺปตฺติโต วา น ปริหายิสฺสนฺตี’’ติ เอวํ ปวตฺตกมฺมสฺสกตาทสฺสนปทฏฺฐานาฯ ปฏิฆานุนยวูปสโม ตสฺสา สมฺปตฺติ, เคหสิตาย อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ุเปกฺขาย สมฺภโว วิปตฺติฯ[264] จตุนฺนมฺปิ ปเนเตสํ พฺรหฺมวิหารานํ วิปสฺสนาสุขญฺเจว ภวสมฺปตฺติ จ สาธาร<b><u>ณ</u></b>ปฺปโยชนํ ฯ พฺยาปาทาทิปฏิฆาโต อาเว<b><u>ณ</u></b>ิกํฯ พฺยาปาทปฏิฆาตปฺปโยชนา เหตฺถ เมตฺตาฯ วิหิํสาอรติราคปฏิฆาตปฺปโยชนา อิตราฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ –‘‘นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ญฺเหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตา เจโตวิมุตฺติฯ นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ญฺเหตํ, อาวุโส, วิเหสาย ยทิทํ กรุ<b><u>ณ</u></b>า เจโตวิมุตฺติฯ นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ญฺเหตํ, อาวุโส, อรติยา ยทิทํ มุทิตา เจโตวิมุตฺติฯ นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ญฺเหตํ, อาวุโส, ราคสฺส ยทิทํ อุเปกฺขา เจโตวิมุตฺตี’’ติ (ที. นิ. 3.326; อ. นิ. 6.13)ฯ[265] เอเกกสฺส เจตฺถ อาสนฺนทูรวเสน ทฺเว ทฺเว ปจฺจตฺถิกาฯ เมตฺตาพฺรหฺมวิหารสฺส หิ สมีปจาโร วิย ปุริสสฺส สปตฺโต คุ<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนสภาคตาย ราโค อาสนฺนปจฺจตฺถิโก, โส ลหุํ โอตารํ ลภติ, ตสฺมา ตโต สุฏฺฐุ เมตฺตา รกฺขิตพฺพาฯ ปพฺพตาทิคหนนิสฺสิโต วิย ปุริสสฺส สปตฺโต สภาควิสภาคตาย พฺยาปาโท ทูรปจฺจตฺถิโก, ตสฺมา ตโต นิพฺภเยน เมตฺตายิตพฺพํฯ เมตฺตายิสฺสติ จ นาม, โกปญฺจ กริสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํฯกรุ<b><u>ณ</u></b>าพฺรหฺมวิหารสฺส ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยานํ รูปานํ อิฏฺฐานํ กนฺตานํ มนาปานํ มโนรมานํ โลกามิสปฏิสํยุตฺตานํ อปฺปฏิลาภํ วา อปฺปฏิลาภโต สมนุปสฺสโต ปุพฺเพ วา ปฏิลทฺธปุพฺพํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิปริ<b><u>ณ</u></b>ตํ สมนุสฺสรโต อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสํ, ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เคหสิตํ โทมนสฺส’’นฺติอาทินา (ม. นิ. 3.307) นเยน อาคตํ เคหสิตํ โทมนสฺสํ วิปตฺติทสฺสนสภาคตาย อาสนฺนปจฺจตฺถิกํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.315)">[w]</a> | |
| |
| ยสฺมา จตสฺโสเปตา ภาเวตุกาเมน ปฐมํ หิตาการปฺปวตฺติวเสน สตฺเตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ, หิตาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า จ เมตฺตาฯ ตโต เอวํ ปตฺถิตหิตานํ สตฺตานํ ทุกฺขาภิภวํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สมฺภาเวตฺวา วา ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติวเสน, ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า จ กรุ<b><u>ณ</u></b>าฯ อเถวํ ปตฺถิตหิตานํ ปตฺถิตทุกฺขาปคมานญฺจ เนสํ สมฺปตฺติํ ทิสฺวา สมฺปตฺติปโมทนวเสน, ปโมทน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า จ มุทิตาฯ ตโต ปรํ ปน กตฺตพฺพาภาวโต อชฺฌุเปกฺขกตฺตสงฺขาเตน มชฺฌตฺตากาเรน ปฏิปชฺชิตพฺพํ, มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า จ อุเปกฺขา ฯ ตสฺมา อิโต หิตาทิอาการวสา ปนาสํ ปฐมํ เมตฺตา วุตฺตา, อถ กรุ<b><u>ณ</u></b>า มุทิตา อุเปกฺขาติ อยํ กโม เวทิตพฺโพฯยสฺมา ปน สพฺพาเปตา อปฺปมาเ<b><u>ณ</u></b> โคจเร ปวตฺตนฺติฯ อปฺปมา<b><u>ณ</u></b>า หิ สตฺตา เอตาสํ โคจรภูตาฯ เอกสตฺตสฺสาปิ จ เอตฺตเก ปเทเส เมตฺตาทโย ภาเวตพฺพาติ เอวํ ปมา<b><u>ณ</u></b>ํ อคเหตฺวา สกลผร<b><u>ณ</u></b>วเสเนว ปวตฺตาติฯ เตน วุตฺตํ –วิสุทฺธิมคฺคาทิวสา จตสฺโส,หิตาทิอาการวสา ปนาสํ;กโม ปวตฺตนฺติ จ อปฺปมาเ<b><u>ณ</u></b>,ตา โคจเร เยน ตทปฺปมญฺญาติฯ[270] เอวํ อปฺปมา<b><u>ณ</u></b>โคจรตาย เอก<b><u>ลกฺขณ</u></b>าสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ติสฺโส ติกจตุกฺกชฺฌานิกาว โหนฺติฯ กสฺมา? โสมนสฺสาวิปฺปโยคโตฯ กสฺมา ปนายํ โสมนสฺเสน อวิปฺปโยโคติ? โทมนสฺสสมุฏฺฐิตานํ พฺยาปาทาทีนํ นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ตฺตาฯ ปจฺฉิมา ปน อวเสสเอกชฺฌานิกาวฯ กสฺมา? อุเปกฺขาเวทนาสมฺปโยคโตฯ น หิ สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตา พฺรหฺมวิหารุเปกฺขา อุเปกฺขาเวทนํ วินา วตฺตตีติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.342)">[w]</a> | |
| |
| [305] ตสฺเสวํ ทสหากาเรหิ ปฏิกฺกูลตํ ปจฺจเวกฺขโต ตกฺกาหตํ วิตกฺกาหตํ กโรนฺตสฺส ปฏิกฺกูลาการวเสน กพฬีการาหาโร ปากโฏ โหติฯ โส ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติฯ ตสฺเสวํ กโรโต นีวร<b><u>ณ</u></b>านิ วิกฺขมฺภนฺติฯ กพฬีการาหารสฺส สภาวธมฺมตาย คมฺภีรตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺเตน อุปจารสมาธินา จิตฺตํ สมาธิยติฯ ปฏิกฺกูลาการคฺคห<b><u>ณ</u></b>วเสน ปเนตฺถ สญฺญา ปากฏา โหติฯ ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญา อิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติฯอิมญฺจ ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ อนุยุตฺตสฺส ภิกฺขุโน รสต<b><u>ณ</u></b>ฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวฏฺฏติฯ โส กนฺตารนิตฺถร<b><u>ณ</u></b>ตฺถิโก วิย ปุตฺตมํสํ วิคตมโท อาหารํ อาหาเรติ ยาวเทว ทุกฺขสฺส นิตฺถร<b><u>ณ</u></b>ตฺถายฯ อถสฺส อปฺปกสิเรเนว กพฬีการาหารปริญฺญามุเขน ปญฺจกามคุ<b><u>ณ</u></b>ิโก ราโค ปริญฺญํ คจฺฉติฯ โส ปญฺจกามคุ<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญามุเขน รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติฯ อปริปกฺกาทิปฏิกฺกูลภาววเสน จสฺส กายคตาสติภาวนาปิ ปาริปูริํ คจฺฉติ, อสุภสญฺญาย อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติฯ อิมํ ปน ปฏิปตฺติํ นิสฺสาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อมตปริโยสานตํ อนภิสมฺภุ<b><u>ณ</u></b>นฺโต สุคติปรายโน โหตีติฯอยํ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญาภาวนาย วิตฺถารกถาฯจตุธาตุววตฺถานภาวนา[306] อิทานิ อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญานนฺตรํ เอกํ ววตฺถานนฺติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐสฺส จตุธาตุววตฺถานสฺส ภาวนานิทฺเทโส อนุปฺปตฺโตฯ ตตฺถ ววตฺถานนฺติ สภาวูป<b><u>ลกฺขณ</u></b>วเสน สนฺนิฏฺฐานํ, จตุนฺนํ ธาตูนํ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํฯ ธาตุมนสิกาโร, ธาตุกมฺมฏฺฐานํ, จตุธาตุววตฺถานนฺติ อตฺถโต เอกํฯ ตยิทํ ทฺวิธา อาคตํ สงฺเขปโต จ วิตฺถารโต จฯ สงฺเขปโต มหาสติปฏฺฐาเน อาคตํฯ วิตฺถารโต มหาหตฺถิปทูปเม ราหุโลวาเท ธาตุวิภงฺเค จฯ ตญฺหิ – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.345)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ ปฐมํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>วจนํ, ทุติยํ อาการวจนํ, กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า หิ ปถวีธาตุ, สา ผรุสาการา โหติ, ตสฺมา ขริคตนฺติ วุตฺตาฯ อุปาทินฺนนฺติ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, อหํ มมนฺติ เอวํ ทฬฺหํ อาทินฺนํ, คหิตํ ปรามฏฺฐนฺติ อตฺโถฯ เสยฺยถิทนฺติ นิปาโตฯ ตสฺส ตํ กตมนฺติ เจติ อตฺโถฯ ตโต ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เกสา โลมา’’ติอาทิมาหฯ เอตฺถ จ มตฺถลุงฺคํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ นิทฺทิฏฺฐาติ เวทิตพฺพาฯ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อวเสเสสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ ปถวีธาตุ สงฺคหิตาฯวิสฺสนฺทนภาเวน ตํ ตํ ฐานํ อปฺโปตีติ อาโปฯ กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน นานาวิเธสุ อาเปสุ คตนฺติ อาโปคตํฯ กิํ ตํ? อาโปธาตุยา อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯเตชนวเสน เตโช, วุตฺตนเยเนว เตเชสุ คตนฺติ เตโชคตํฯ กิํ ตํ? อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ เยน จาติ เยน เตโชธาตุคเตน กุปิเตน อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติฯ เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติฯ โส จ ปุคฺคโล ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีสจนฺทนาทิเลปญฺเจว ตาลว<b><u>ณ</u></b>ฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติฯ เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริ<b><u>ณ</u></b>ามํ คจฺฉตีติ เยเนตํ อสิตํ วา โอทนาทิ ปีตํ วา ปานกาทิ ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผา<b><u>ณ</u></b>ิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถฯ เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตุสมุฏฺฐานาฯ ปจฺฉิโม กมฺมสมุฏฺฐาโนวฯวายนวเสน วาโย, วุตฺตนเยเนว วาเยสุ คตนฺติ วาโยคตํฯ กิํ ตํ? วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺกาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรห<b><u>ณ</u></b>วาตาฯ อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหร<b><u>ณ</u></b>กา อโธ โอโรห<b><u>ณ</u></b>วาตาฯ กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตาฯ โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตาฯ องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสาร<b><u>ณ</u></b>าทินิพฺพตฺตกา วาตาฯ อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโตฯ ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโตฯ เอตฺถ จ ปุริมา ปญฺจ จตุสมุฏฺฐานาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.346)">[w]</a> | |
| |
| อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาวฯ สพฺพตฺถ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ กิญฺจีติ อิมินา ปเทน อวเสสโกฏฺฐาเสสุ อาโปธาตุอาทโย สงฺคหิตาฯอิติ วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ทฺวาทสหิ อาโปธาตุ, จตูหิ เตโชธาตุ, ฉหิ วาโยธาตูติ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ จตสฺโส ธาตุโย วิตฺถาริตา โหนฺตีติ อยํ ตาเวตฺถ ปาฬิว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นาฯ[308] ภาวนานเย ปเนตฺถ ติกฺขปญฺญสฺส ภิกฺขุโน เกสา ปถวีธาตุ, โลมา ปถวีธาตูติ เอวํ วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติฯ ยํ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อยํ ปถวีธาตุฯ ยํ อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อยํ อาโปธาตุฯ ยํ ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อยํ เตโชธาตุฯ ยํ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ มนสิกโรโต ปนสฺส กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติฯ นาติติกฺขปญฺญสฺส ปน เอวํ มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติฯ ปุริมนเยน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติฯกถํ ? ยถา ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ พหุเปยฺยาลํ ตนฺติํ สชฺฌายนฺเตสุ ติกฺขปญฺโญ ภิกฺขุ สกิํ วา ทฺวิกฺขตฺตุํ วา เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวา ตโต ปรํ อุภโตโกฏิวเสเนว สชฺฌายํ กโรนฺโต คจฺฉติฯ ตตฺร นาติติกฺขปญฺโญ เอวํ วตฺตา โหติ ‘‘กิํ สชฺฌาโย นาเมส โอฏฺฐปริยาหตมตฺตํ กาตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปคุ<b><u>ณ</u></b>า ภวิสฺสตี’’ติฯ โส อาคตาคตํ เปยฺยาลมุขํ วิตฺถาเรตฺวาว สชฺฌายํ กโรติฯ ตเมนํ อิตโร เอวมาห – ‘‘กิํ สชฺฌาโย นาเมส ปริโยสานํ คนฺตุํ น เทติ, เอวํ สชฺฌาเย กริยมาเน กทา ตนฺติ ปริโยสานํ คมิสฺสตี’’ติฯ เอวเมว ติกฺขปญฺญสฺส เกสาทิวเสน วิตฺถารโต ธาตุปริคฺคโห ปปญฺจโต อุปฏฺฐาติฯ ยํ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อยํ ปถวีธาตูติอาทินา นเยน สงฺเขปโต มนสิกโรโต กมฺมฏฺฐานํ ปากฏํ โหติฯ อิตรสฺส ตถา มนสิกโรโต อนฺธการํ อวิภูตํ โหติฯ เกสาทิวเสน วิตฺถารโต มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติฯตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน ติกฺขปญฺเญน ตาว รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สกลมฺปิ อตฺตโน รูปกายํ อาวชฺเชตฺวา โย อิมสฺมิํ กาเย ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตุฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.347)">[w]</a> | |
| |
| โย อาพนฺธนภาโว วา ทฺรวภาโว วา, อยํ อาโปธาตุฯ โย ปริปาจนภาโว วา อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหภาโว วา, อยํ เตโชธาตุฯ โย วิตฺถมฺภนภาโว วา สมุทีร<b><u>ณ</u></b>ภาโว วา, อยํ วาโยธาตูติ เอวํ สํขิตฺเตน ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํฯ ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺม<b><u>ณ</u></b>ตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติฯอถ วา ปน เย อิเม จตุนฺนํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ธมฺมเสนาปตินา ‘‘อฏฺฐิญฺจ ปฏิจฺจ นฺหารุญฺจ ปฏิจฺจ มํสญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ อากาโส ปริวาริโต รูปนฺเตฺวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. 1.306) จตฺตาโร โกฏฺฐาสา วุตฺตาฯ เตสุ ตํ ตํ อนฺตรานุสารินา ญา<b><u>ณ</u></b>หตฺเถน วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา โย เอเตสุ ถทฺธภาโว วา ขรภาโว วา, อยํ ปถวีธาตูติ ปุริมนเยเนว ธาตุโย ปริคฺคเหตฺวา ปุนปฺปุนํ ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ธาตุมตฺตโต นิสฺสตฺตโต นิชฺชีวโต อาวชฺชิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํฯ ตสฺเสวํ วายมมานสฺส นจิเรเนว ธาตุปฺปเภทาวภาสนปญฺญาปริคฺคหิโต สภาวธมฺมารมฺม<b><u>ณ</u></b>ตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺโต อุปจารมตฺโต สมาธิ อุปฺปชฺชติฯ อยํ สงฺเขปโต อาคเต จตุธาตุววตฺถาเน ภาวนานโยฯ[309] วิตฺถารโต อาคเต ปน เอวํ เวทิตพฺโพฯ อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตุกาเมน หิ นาติติกฺขปญฺเญน โยคินา อาจริยสนฺติเก ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ วิตฺถารโต ธาตุโย อุคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหิตฺวา วุตฺตปฺปกาเร เสนาสเน วิหรนฺเตน กตสพฺพกิจฺเจน รโหคเตน ปฏิสลฺลีเนน สสมฺภารสงฺเขปโต, สสมฺภารวิภตฺติโต, ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สงฺเขปโต, ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>วิภตฺติโตติ เอวํ จตูหากาเรหิ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตพฺพํฯตตฺถ กถํ สสมฺภารสงฺเขปโต ภาเวติ? อิธ ภิกฺขุ วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธาการํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปติฯ ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ ยูสคตํ อุทกสงฺขาตํ อาพนฺธนาการํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.359)">[w]</a> | |
| |
| [343] เอวํ เกสาทีสุ มนสิการํ ปวตฺเตตฺวา เยน สนฺตปฺปติ, อยํ อิมสฺมิํ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ, เยน ชีรียติ, เยน ปริฑยฺหติ, เยน อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริ<b><u>ณ</u></b>ามํ คจฺฉติ, อยํ อิมสฺมิํ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต ปริปาจนากาโร เตโชธาตูติ เอวํ เตโชโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพฯ[344] ตโต อุทฺธงฺคเม วาเต อุทฺธงฺคมวเสน ปริคฺคเหตฺวา อโธคเม อโธคมวเสน, กุจฺฉิสเย กุจฺฉิสยวเสน, โกฏฺฐาสเย โกฏฺฐาสยวเสน, องฺคมงฺคานุสาริมฺหิ องฺคมงฺคานุสาริวเสน, อสฺสาสปสฺสาเส อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปริคฺคเหตฺวา อุทฺธงฺคมา วาตา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ, อโธคมา วาตา นาม, กุจฺฉิสยา วาตา นาม, โกฏฺฐาสยา วาตา นาม, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา นาม, อสฺสาสปสฺสาสา วาตา นาม อิมสฺมิํ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโส อเจตโน อพฺยากโต สุญฺโญ นิสฺสตฺโต วิตฺถมฺภนากาโร วาโยธาตูติ เอวํ วาโยโกฏฺฐาเสสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพฯ ตสฺเสวํ ปวตฺตมนสิการสฺส ธาตุโย ปากฏา โหนฺติฯ ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติฯ[345] ยสฺส ปน เอวํ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สงฺเขปโต ภาเวตพฺพํฯ กถํ? วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํฯ ตตฺเถว อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโปธาตูติฯ ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ เตโชธาตูติฯ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาโยธาตูติฯทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโปธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํฯ ตตฺเถว ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ เตโชธาตูติฯ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาโยธาตูติฯ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปถวีธาตูติฯจตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ เตโชธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํฯ เตน อวินิภุตฺตํ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาโยธาตูติฯ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปถวีธาตูติฯ อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโปธาตูติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.360)">[w]</a> | |
| |
| ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาโยธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํฯ ตตฺเถว ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปถวีธาตูติฯ อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโปธาตูติฯ ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ เตโชธาตูติฯ ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติฯ ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติฯ[346] ยสฺส ปน เอวมฺปิ ภาวยโต กมฺมฏฺฐานํ น อิชฺฌติ, เตน ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>วิภตฺติโต ภาเวตพฺพํฯ กถํ? ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เกสาทโย ปริคฺคเหตฺวา เกสมฺหิ ถทฺธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปถวีธาตูติ ววตฺถเปตพฺพํฯ ตตฺเถว อาพนฺธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโปธาตูติฯ ปริปาจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ เตโชธาตูติฯ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาโยธาตูติฯ เอวํ สพฺพโกฏฺฐาเสสุ เอเกกสฺมิํ โกฏฺฐาเส จตสฺโส จตสฺโส ธาตุโย ววตฺถเปตพฺพาฯ ตสฺเสวํ ววตฺถาปยโต ธาตุโย ปากฏา โหนฺติฯ ตา ปุนปฺปุนํ อาวชฺชโต มนสิกโรโต วุตฺตนเยเนว อุปจารสมาธิ อุปฺปชฺชติฯอปิจ โข ปน วจนตฺถโต, กลาปโต, จุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โต, <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต, สมุฏฺฐานโต, นานตฺเตกตฺตโต, วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต, สภาควิสภาคโต, อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต, สงฺคหโต, ปจฺจยโต, อสมนฺนาหารโต, ปจฺจยวิภาคโตติ อิเมหิปิ อากาเรหิ ธาตุโย มนสิกาตพฺพาฯ[347] ตตฺถ วจนตฺถโต มนสิกโรนฺเตน ปตฺถฏตฺตา ปถวีฯ อปฺโปติ อาปิยติ อปฺปายตีติ วา อาโปฯ เตชตีติ เตโชฯ วายตีติ วาโยฯ อวิเสเสน ปน ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ธาร<b><u>ณ</u></b>โต ทุกฺขาทานโต ทุกฺขาธานโต จ ธาตูติฯ เอวํ วิเสสสามญฺญวเสน วจนตฺถโต มนสิกาตพฺพาฯ[348] กลาปโตติ ยา อยํ เกสา โลมาติอาทินา นเยน วีสติยา อากาเรหิ ปถวีธาตุ, ปิตฺตํ เสมฺหนฺติ จ อาทินา นเยน ทฺวาทสหากาเรหิ อาโปธาตุ นิทฺทิฏฺฐา, ตตฺถ ยสฺมา – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.361)">[w]</a> | |
| |
| ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b> คนฺโธ รโส โอชา, จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;อฏฺฐธมฺมสโมธานา, โหติ เกสาติ สมฺมุติ;เตสํเยว วินิพฺโภคา, นตฺถิ เกสาติ สมฺมุติฯตสฺมา เกสาปิ อฏฺฐธมฺมกลาปมตฺตเมวฯ ตถา โลมาทโยติฯ โย ปเนตฺถ กมฺมสมุฏฺฐาโน โกฏฺฐาโส, โส ชีวิตินฺทฺริเยน จ ภาเวน จ สทฺธิํ ทสธมฺมกลาโปปิ โหติฯ อุสฺสทวเสน ปน ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ สงฺขํ คโตฯ เอวํ กลาปโต มนสิกาตพฺพาฯ[349] จุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โตติ อิมสฺมิํ หิ สรีเร มชฺฌิเมน ปมาเ<b><u>ณ</u></b>น ปริคฺคยฺหมานา ปรมา<b><u>ณ</u></b>ุเภทสญฺจุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>า สุขุมรชภูตา ปถวีธาตุ โท<b><u>ณ</u></b>มตฺตา สิยาฯ สา ตโต อุปฑฺฒปฺปมา<b><u>ณ</u></b>าย อาโปธาตุยา สงฺคหิตา, เตโชธาตุยา อนุปาลิตา วาโยธาตุยา วิตฺถมฺภิตา น วิกิริยติ น วิทฺธํสิยติ, อวิกิริยมานา อวิทฺธํสิยมานา อเนกวิธํ อิตฺถิปุริสลิงฺคาทิภาววิกปฺปํ อุปคจฺฉติ, อ<b><u>ณ</u></b>ุถูลทีฆรสฺสถิรกถินาทิภาวญฺจ ปกาเสติฯยูสคตา อาพนฺธนาการภูตา ปเนตฺถ อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตชานุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา น ปคฺฆรติ น ปริสฺสวติ, อปคฺฆรมานา อปริสฺสวมานา ปี<b><u>ณ</u></b>ิตปี<b><u>ณ</u></b>ิตภาวํ ทสฺเสติฯอสิตปีตาทิปาจกา เจตฺถ อุสุมาการภูตา อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา อิมํ กายํ ปริปาเจติ, ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สมฺปตฺติญฺจสฺส อาวหติฯ ตาย จ ปน ปริปาจิโต อยํ กาโย น ปูติภาวํ ทสฺเสติฯองฺคมงฺคานุสฏา เจตฺถ สมุทีร<b><u>ณ</u></b>วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตชานุปาลิตา อิมํ กายํ วิตฺถมฺเภติฯ ตาย จ ปน วิตฺถมฺภิโต อยํ กาโย น ปริปตติ, อุชุกํ ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาติฯ อปราย วาโยธาตุยา สมพฺภาหโต คมนฏฺฐานนิสชฺชาสยนอิริยาปเถสุ วิญฺญตฺติํ ทสฺเสติ, สมิญฺเชติ, สมฺปสาเรติ, หตฺถปาทํ ลาเฬติฯ เอวเมตํ อิตฺถิปุริสาทิภาเวน พาลชนวญฺจนํ มายารูปสทิสํ ธาตุยนฺตํ ปวตฺตตีติ เอวํ จุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>โต มนสิกาตพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.362)">[w]</a> | |
| |
| [350] <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตติ ปถวีธาตุ กิํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กิํ รสา, กิํ ปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ จตสฺโสปิ ธาตุโย อาวชฺเชตฺวา ปถวีธาตุ กกฺขฬตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานาฯ อาโปธาตุ ปคฺฆร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>า, พฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานาฯ เตโชธาตุ อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานาฯ วาโยธาตุ วิตฺถมฺภน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, สมุทีร<b><u>ณ</u></b>รสาฯ อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานาติ เอวํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต มนสิกาตพฺพาฯ[351] สมุฏฺฐานโตติ เย อิเม ปถวีธาตุอาทีนํ วิตฺถารโต ทสฺสนวเสน เกสาทโย ทฺวาจตฺตาลีส โกฏฺฐาสา ทสฺสิตาฯ เตสุ อุทริยํ กรีสํ ปุพฺโพ มุตฺตนฺติ อิเม จตฺตาโร โกฏฺฐาสา อุตุสมุฏฺฐานาวฯ อสฺสุ เสโท เขโฬ สิงฺฆา<b><u>ณ</u></b>ิกาติ อิเม จตฺตาโร อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานาฯ อสิตาทิปริปาจโก เตโช กมฺมสมุฏฺฐาโนวฯ อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานาวฯ อวเสสา สพฺเพปิ จตุสมุฏฺฐานาติ เอวํ สมุฏฺฐานโต มนสิกาตพฺพาฯ[352] นานตฺเตกตฺตโตติ สพฺพาสมฺปิ ธาตูนํ ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต นานตฺตํฯ อญฺญาเนว หิ ปถวีธาตุยา <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานานิฯ อญฺญานิ อาโปธาตุอาทีนํฯ เอวํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิวเสน ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จ นานตฺตภูตานมฺปิ เอตาสํ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตํ โหติฯ สพฺพาปิ หิ ธาตุโย รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อนตีตตฺตา รูปานิฯ มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเ<b><u>ณ</u></b>หิ มหาภูตานิฯมหนฺตปาตุภาวาทีหีติ เอตา หิ ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวโต, มหาภูตสามญฺญโต, มหาปริหารโต, มหาวิการโต, มหตฺตา ภูตตฺตา จาติ อิเมหิ การเ<b><u>ณ</u></b>หิ มหาภูตานีติ วุจฺจนฺติฯตตฺถ มหนฺตปาตุภาวโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนสนฺตาเนปิ อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มหนฺตานิ ปาตุภูตานิฯ เตสํ อนุปาทินฺนสนฺตาเน –ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติฯ –อาทินา นเยน มหนฺตปาตุภาวตา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วุตฺตาวฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.363)">[w]</a> | |
| |
| อุปาทินฺนสนฺตาเนปิ มจฺฉกจฺฉปเทวทานวาทิสรีรวเสน มหนฺตาเนว ปาตุภูตานิฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท โยชนสติกาปิ อตฺตภาวา’’ติอาทิฯมหาภูตสามญฺญโตติ เอตานิ หิ ยถา มายากาโร อม<b><u>ณ</u></b>ิํเยว อุทกํ ม<b><u>ณ</u></b>ิํ กตฺวา ทสฺเสติ, อสุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํเยว เลฑฺฑุํ สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา ทสฺเสติฯยถา จ สยํ เนว ยกฺโข น ยกฺขี สมาโน ยกฺขภาวมฺปิ ยกฺขิภาวมฺปิ ทสฺเสติ, เอวเมว สยํ อนีลาเนว หุตฺวา นีลํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺติ, อปีตานิ อโลหิตานิ อโนทาตาเนว หุตฺวา โอทาตํ อุปาทารูปํ ทสฺเสนฺตีติ มายาการมหาภูตสามญฺญโต มหาภูตานิฯยถา จ ยกฺขาทีนิ มหาภูตานิ ยํ ค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺติ, เนว เนสํ ตสฺส อนฺโต น พหิ ฐานํ อุปลพฺภติ, น จ ตํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺติ, เอวเมว ตานิปิ เนว อญฺญมญฺญสฺส อนฺโต น พหิ ฐิตานิ หุตฺวา อุปลพฺภนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย น ติฏฺฐนฺตีติ อจินฺเตยฺยฏฺฐานตาย ยกฺขาทิมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิฯ ยถา จ ยกฺขินีสงฺขาตานิ มหาภูตานิ มนาเปหิ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานวิกฺเขเปหิ อตฺตโน ภยานกภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา สตฺเต วญฺเจนฺติ, เอวเมว เอตานิปิ อิตฺถิปุริสสรีราทีสุ มนาเปน ฉวิว<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b>น มนาเปน อตฺตโน องฺคปจฺจงฺคส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาเนน มนาเปน จ หตฺถปาทงฺคุลิภมุกวิกฺเขเปน อตฺตโน กกฺขฬตฺตาทิเภทํ สรส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา พาลชนํ วญฺเจนฺติ, อตฺตโน สภาวํ ทฏฺฐุํ น เทนฺตีติ วญฺจกตฺเตน ยกฺขินีมหาภูตสามญฺญโตปิ มหาภูตานิฯมหาปริหารโตติ มหนฺเตหิ ปจฺจเยหิ ปริหริตพฺพโตฯ เอตานิ หิ ทิวเส ทิวเส อุปเนตพฺพตฺตา มหนฺเตหิ ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ภูตานิ ปวตฺตานีติ มหาภูตานิฯ มหาปริหารานิ วา ภูตานีติปิ มหาภูตานิฯมหาวิการโตติ เอตานิ หิ อนุปาทินฺนานิปิ อุปาทินฺนานิปิ มหาวิการานิ โหนฺติฯ ตตฺถ อนุปาทินฺนานํ กปฺปวุฏฺฐาเน วิการมหตฺตํ ปากฏํ โหติฯ อุปาทินฺนานํ ธาตุกฺโขภกาเลฯ ตถา หิ – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.364)">[w]</a> | |
| |
| ภูมิโต วุฏฺฐิตา ยาว, พฺรหฺมโลกา วิธาวติ;อจฺจิ อจฺจิมโต โลเก, ฑยฺหมานมฺหิ เตชสาฯโกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิลียติ;กุปิเตน ยทา โลโก, สลิเลน วินสฺสติฯโกฏิสตสหสฺเสกํ, จกฺกวาฬํ วิกีรติ;วาโยธาตุปฺปโกเปน, ยทา โลโก วินสฺสติฯปตฺถทฺโธ ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ กฏฺฐมุเขน วา;ปถวีธาตุปฺปโกเปน, โหติ กฏฺฐมุเขว โสฯปูติโย ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ ปูติมุเขน วา;อาโปธาตุปฺปโกเปน, โหติ ปูติมุเขว โสฯสนฺตตฺโต ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ อคฺคิมุเขน วา;เตโชธาตุปฺปโกเปน, โหติ อคฺคิมุเขว โสฯสญฺฉินฺโน ภวติ กาโย, ทฏฺโฐ สตฺถมุเขน วา;วาโยธาตุปฺปโกเปน, โหติ สตฺถมุเขว โสฯอิติ มหาวิการานิ ภูตานีติ มหาภูตานิฯมหตฺตา ภูตตฺตา จาติ เอตานิ หิ มหนฺตานิ มหตา วายาเมน ปริคฺคเหตพฺพตฺตา ภูตานิ วิชฺชมานตฺตาติ มหตฺตา ภูตตฺตา จ มหาภูตานิฯเอวํ สพฺพาเปตา ธาตุโย มหนฺตปาตุภาวาทีหิ การเ<b><u>ณ</u></b>หิ มหาภูตานิฯส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ธาร<b><u>ณ</u></b>โต ปน ทุกฺขาทานโต จ ทุกฺขาธานโต จ สพฺพาปิ ธาตุ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อนตีตตฺตา ธาตุโยฯ ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ธารเ<b><u>ณ</u></b>น จ อตฺตโน ข<b><u>ณ</u></b>านุรูปธารเ<b><u>ณ</u></b>น จ ธมฺมาฯ ขยฏฺเฐน อนิจฺจาฯ ภยฏฺเฐน ทุกฺขาฯ อสารกฏฺเฐน อนตฺตาฯอิติ สพฺพาสมฺปิ รูปมหาภูตธาตุธมฺมอนิจฺจาทิวเสน เอกตฺตนฺติ เอวํ นานตฺเตกตฺตโต มนสิกาตพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.150.365)">[w]</a> | |
| |
| [353] วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโตติ สหุปฺปนฺนาว เอตา เอเกกสฺมิํ สพฺพปริยนฺติเม สุทฺธฏฺฐกาทิกลาเปปิ ปเทเสน อวินิพฺภุตฺตาฯ <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น ปน วินิพฺภุตฺตาติ เอวํ วินิพฺโภคาวินิพฺโภคโต มนสิกาตพฺพาฯ[354] สภาควิสภาคโตติ เอวํ อวินิพฺภุตฺตาสุ จาปิ เอตาสุ ปุริมา ทฺเว ครุกตฺตา สภาคาฯ ตถา ปจฺฉิมา ลหุกตฺตาฯ ปุริมา ปน ปจฺฉิมาหิ ปจฺฉิมา จ ปุริมาหิ วิสภาคาติ เอวํ สภาควิสภาคโต มนสิกาตพฺพาฯ[355] อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโตติ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>วตฺถุวิญฺญตฺติอินฺทฺริยานํ นิสฺสยา โหนฺติ, สอิริยาปถา, จตุสมุฏฺฐานาฯ พาหิรา วุตฺตวิปรีตปฺปการาติ เอวํ อชฺฌตฺติกพาหิรวิเสสโต มนสิกาตพฺพาฯ[356] สงฺคหโตติ กมฺมสมุฏฺฐานา ปถวีธาตุ กมฺมสมุฏฺฐานาหิ อิตราหิ เอกสงฺคหา โหติ สมุฏฺฐานนานตฺตาภาวโต ฯ ตถา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานา จิตฺตาทิสมุฏฺฐานาหีติ เอวํ สงฺคหโต มนสิกาตพฺพาฯ[357] ปจฺจยโตติ ปถวีธาตุ อาโปสงฺคหิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหติฯ อาโปธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา เตโชอนุปาลิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ มหาภูตานํ อาพนฺธนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติฯ เตโชธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา วาโยวิตฺถมฺภิตา ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ มหาภูตานํ ปริปาจนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติฯ วาโยธาตุ ปถวีปติฏฺฐิตา อาโปสงฺคหิตา เตโชปริปาจิตา ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ มหาภูตานํ วิตฺถมฺภนํ หุตฺวา ปจฺจโย โหตีติ เอวํ ปจฺจยโต มนสิกาตพฺพาฯ[358] อสมนฺนาหารโตติ ปถวีธาตุ เจตฺถ ‘‘อหํ ปถวีธาตู’’ติ วา, ‘‘ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ มหาภูตานํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหมี’’ติ วา น ชานาติฯ อิตรานิปิ ตี<b><u>ณ</u></b>ิ ‘‘อมฺหากํ ปถวีธาตุ ปติฏฺฐา หุตฺวา ปจฺจโย โหตี’’ติ น ชานนฺติฯ เอส นโย สพฺพตฺถาติ เอวํ อสมนฺนาหารโต มนสิกาตพฺพาฯ</li> <br><div align="left" class="BookHead"> <b>วิสุทฺธิมคฺค-๒,อฏฺฐกถา</b></div><li> | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.47)">[w]</a> | |
| |
| สพฺพสงฺขารปริกฺขยา ปน สปฺปิเตลฌาปนคฺคิสิขา วิย ฉาริกมฺปิ อนวเสเสตฺวา นิพฺพายติฯ เหฏฺฐาอากาเสน สห อุปริอากาโส เอโก โหติ มหนฺธกาโรฯ[406] อถ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา ปฐมํ สุขุมํ สุขุมํ วสฺสติ ฯ อนุปุพฺเพน กุมุทนาฬยฏฺฐิมุสลตา<b><u>ลกฺขน</u></b>ฺธาทิปฺปมา<b><u>ณ</u></b>าหิ ธาราหิ วสฺสนฺโต โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬสุ สพฺพํ ทฑฺฒฏฺฐานํ ปูเรตฺวา อนฺตรธายติฯ ตํ อุทกํ เหฏฺฐา จ ติริยญฺจ วาโต สมุฏฺฐหิตฺวา ฆนํ กโรติ ปริวฏุมํ ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุสทิสํฯ กถํ ตาว มหนฺตํ อุทกราสิํ ฆนํ กโรตีติ เจ? วิวรสมฺปทานโตฯ ตญฺหิสฺส ตมฺหิ ตมฺหิ วิวรํ เทติฯ ตํ เอวํ วาเตน สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิยมานํ ฆนํ กริยมานํ ปริกฺขยมานํ อนุปุพฺเพน เหฏฺฐา โอตรติฯ โอติ<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b> โอติ<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b> อุทเก พฺรหฺมโลกฏฺฐาเน พฺรหฺมโลกา, อุปริ จตุกามาวจรเทวโลกฏฺฐาเน จ เทวโลกา ปาตุภวนฺติฯปุริมปถวิฏฺฐานํ โอติ<b><u>ณ</u></b>ฺเ<b><u>ณ</u></b> ปน พลววาตา อุปฺปชฺชนฺติฯ เต ตํ ปิหิตทฺวาเร ธมกรเ<b><u>ณ</u></b> ฐิตอุทกมิว นิรสฺสาสํ กตฺวา รุนฺธนฺติฯ มธุโรทกํ ปริกฺขยํ คจฺฉมานํ อุปริ รสปถวิํ สมุฏฺฐาเปติฯ สา ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สมฺปนฺนา เจว โหติ คนฺธรสสมฺปนฺนา จ นิรุทกปายาสสฺส อุปริ ปฏลํ วิยฯตทา จ อาภสฺสรพฺรหฺมโลเก ปฐมตราภินิพฺพตฺตา สตฺตา อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา ตโต จวิตฺวา อิธูปปชฺชนฺติฯ เต โหนฺติ สยํปภา อนฺตลิกฺขจราฯ เต อคฺคญฺญสุตฺเต (ที. นิ. 3.119) วุตฺตนเยน ตํ รสปถวิํ สายิตฺวา ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาภิภูตา อาลุปฺปการกํ ปริภุญฺชิตุํ อุปกฺกมนฺติฯ อถ เนสํ สยํปภา อนฺตรธายติ, อนฺธกาโร โหติฯ เต อนฺธการํ ทิสฺวา ภายนฺติฯตโต เนสํ ภยํ นาเสตฺวา สูรภาวํ ชนยนฺตํ ปริปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าสโยชนํ สูริยม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลํ ปาตุภวติ, เต ตํ ทิสฺวา ‘‘อาโลกํ ปฏิลภิมฺหา’’ติ หฏฺฐตุฏฺฐา หุตฺวา ‘‘อมฺหากํ ภีตานํ ภยํ นาเสตฺวา สูรภาวํ ชนยนฺโต อุฏฺฐิโต, ตสฺมา ‘‘สูริโย โหตู’’ติ สูริโยตฺเววสฺส นามํ กโรนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.66)">[w]</a> | |
| |
| 14. ขนฺธนิทฺเทโสปญฺญากถา[421] อิทานิ ยสฺมา เอวํ อภิญฺญาวเสน อธิคตานิสํสาย ถิรตราย สมาธิภาวนาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยนฺติ เอตฺถ จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ สมาธิ สพฺพากาเรน ภาวิโต โหติฯตทนนฺตรา ปน ปญฺญา ภาเวตพฺพาฯ สา จ อติสงฺเขปเทสิตตฺตา วิญฺญาตุมฺปิ ตาว น สุกรา, ปเคว ภาเวตุํฯ ตสฺมา ตสฺสา วิตฺถารํ ภาวนานยญฺจ ทสฺเสตุํ อิทํ ปญฺหากมฺมํ โหติฯกา ปญฺญา, เกนฏฺเฐน ปญฺญา, กานสฺสา <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ, กติวิธา ปญฺญา, กถํ ภาเวตพฺพา, ปญฺญาภาวนาย โก อานิสํโสติ?[422] ตตฺริทํ วิสฺสชฺชนํ, กา ปญฺญาติ ปญฺญา พหุวิธา นานปฺปการาฯ ตํ สพฺพํ วิภาวยิตุํ อารพฺภมานํ วิสฺสชฺชนํ อธิปฺเปตญฺเจว อตฺถํ น สาเธยฺย, อุตฺตริ จ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺย, ตสฺมา อิธ อธิปฺเปตเมว สนฺธาย วทามฯ กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตํ วิปสฺสนาญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปญฺญาฯ[423] เกนฏฺเฐน ปญฺญาติ ปชานนฏฺเฐน ปญฺญาฯ กิมิทํ ปชานนํ นาม? สญฺชานนวิชานนาการวิสิฏฺฐํ นานปฺปการโต ชานนํฯ สญฺญาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ปญฺญานํ หิ สมาเนปิ ชานนภาเว, สญฺญา ‘‘นีลํ ปีตก’’นฺติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สญฺชานนมตฺตเมว โหติฯ ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติฯ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ ‘‘นีลํ ปีตก’’นฺติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ญฺจ ชานาติ, <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธญฺจ ปาเปติฯ อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติฯ ปญฺญา วุตฺตนยวเสน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ญฺจ ชานาติ, <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวญฺจ ปาเปติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.67)">[w]</a> | |
| |
| ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก ฐปิตํ กหาป<b><u>ณ</u></b>ราสิํ เอโก อชาตพุทฺธิทารโก, เอโก คามิกปุริโส, เอโก เหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ ปสฺสมาเนสุ อชาตพุทฺธิทารโก กหาป<b><u>ณ</u></b>านํ จิตฺตวิจิตฺตทีฆจตุรสฺสปริม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลภาวมตฺตเมว ชานาติ, ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมต’’นฺติ น ชานาติฯ คามิกปุริโส จิตฺตวิจิตฺตาทิภาวํ ชานาติ, ‘‘อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมต’’นฺติ จฯ ‘‘อยํ เฉโก, อยํ กูโฏ, อยํ อทฺธสาโร’’ติ อิมํ ปน วิภาคํ น ชานาติฯ เหรญฺญิโก สพฺเพปิ เต ปกาเร ชานาติ, ชานนฺโต จ กหาป<b><u>ณ</u></b>ํ โอโลเกตฺวาปิ ชานาติ, อาโกฏิตสฺส สทฺทํ สุตฺวาปิ, คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ, รสํ สายิตฺวาปิ, หตฺเถน ธารยิตฺวาปิ, อสุกสฺมิํ นาม คาเม วา นิคเม วา นคเร วา ปพฺพเต วา นทีตีเร วา กโตติปิ, อสุกาจริเยน กโตติปิ ชานาติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํฯสญฺญา หิ อชาตพุทฺธิโน ทารกสฺส กหาป<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนํ วิย โหติ, นีลาทิวเสน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สฺส อุปฏฺฐานาการมตฺตคห<b><u>ณ</u></b>โตฯ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ คามิกสฺส ปุริสสฺส กหาป<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนมิว โหติ, นีลาทิวเสน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>าการคห<b><u>ณ</u></b>โต, อุทฺธํปิ จ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธสมฺปาปนโตฯ ปญฺญา เหรญฺญิกสฺส กหาป<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนมิว โหติ, นีลาทิวเสน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>าการํ คเหตฺวา, <b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธญฺจ ปาเปตฺวา, ตโต อุทฺธมฺปิ มคฺคปาตุภาวปาปนโตฯ ตสฺมา ยเทตํ สญฺชานนวิชานนาการวิสิฏฺฐํ นานปฺปการโต ชานนํฯ อิทํ ปชานนนฺติ เวทิตพฺพํฯ อิทํ สนฺธาย หิ เอตํ วุตฺตํ ‘‘ปชานนฏฺเฐน ปญฺญา’’ติฯสา ปเนสา ยตฺถ สญฺญาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านิ, น ตตฺถ เอกํเสน โหติฯ ยทา ปน โหติ, ตทา อวินิพฺภุตฺตา เตหิ ธมฺเมหิ ‘‘อยํ สญฺญา, อิทํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, อยํ ปญฺญา’’ติ วินิพฺภุชฺชิตฺวา อลพฺภเนยฺยนานตฺตา สุขุมา ทุทฺทสาฯ เตนาห อายสฺมา นาคเสโน ‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กต’’นฺติฯ กิํ, ภนฺเต, นาคเสน ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ ยํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’’นฺติ (มิ. ป. 2.7.16)ฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.68)">[w]</a> | |
| |
| [424] กานสฺสา <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานีติ เอตฺถ ปน ธมฺมสภาวปฏิเวธ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า ปญฺญา, ธมฺมานํ สภาวปฏิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสนรสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานาฯ ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสตี’’ติ (อ. นิ. 10.2) วจนโต ปน สมาธิ ตสฺสา ปทฏฺฐานํฯปญฺญาปเภทกถา[425] กติวิธา ปญฺญาติ ธมฺมสภาวปฏิเวธ<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น ตาว เอกวิธาฯ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธาฯ ตถา สาสวานาสวาทิวเสน, นามรูปววตฺถาปนวเสน, โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตวเสน, ทสฺสนภาวนาภูมิวเสน จฯ ติวิธา จินฺตาสุตภาวนามยวเสนฯ ตถา ปริตฺตมหคฺคตอปฺปมา<b><u>ณ</u></b>ารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน, อายาปายอุปายโกสลฺลวเสน, อชฺฌตฺตาภินิเวสาทิวเสน จฯ จตุพฺพิธา จตูสุ สจฺเจสุ ญา<b><u>ณ</u></b>วเสน จตุปฏิสมฺภิทาวเสน จาติฯ[426] ตตฺถ เอกวิธโกฏฺฐาโส อุตฺตานตฺโถเยวฯ ทุวิธโกฏฺฐาเส โลกิยมคฺคสมฺปยุตฺตา โลกิยาฯ โลกุตฺตรมคฺคสมฺปยุตฺตา โลกุตฺตราติ เอวํ โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิธาฯทุติยทุเก อาสวานํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ภูตา สาสวาฯ เตสํ อนารมฺม<b><u>ณ</u></b>า อนาสวาฯ อตฺถโต ปเนสา โลกิยโลกุตฺตราว โหติฯ อาสวสมฺปยุตฺตา สาสวาฯ อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวาติอาทีสุปิ เอเสว นโยฯ เอวํ สาสวานาสวาทิวเสน ทุวิธาฯตติยทุเก ยา วิปสฺสนํ อารภิตุกามสฺส จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ ววตฺถาปเน ปญฺญา, อยํ นามววตฺถาปนปญฺญาฯ ยา รูปกฺขนฺธสฺส ววตฺถาปเน ปญฺญา, อยํ รูปววตฺถาปนปญฺญาติ เอวํ นามรูปววตฺถาปนวเสน ทุวิธาฯจตุตฺถทุเก ทฺวีสุ กามาวจรกุสลจิตฺเตสุ โสฬสสุ จ ปญฺจกนเยน จตุกฺกชฺฌานิเกสุ มคฺคจิตฺเตสุ ปญฺญา โสมนสฺสสหคตาฯ ทฺวีสุ กามาวจรกุสลจิตฺเตสุ จตูสุ จ ปญฺจมชฺฌานิเกสุ มคฺคจิตฺเตสุ ปญฺญา อุเปกฺขาสหคตาติ เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตวเสน ทุวิธาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.73)">[w]</a> | |
| |
| ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺติยา จ ปาฏิเยกฺโก กมฺมฏฺฐานภาวนานุโยโค นาม นตฺถิฯ เสกฺขานํ ปน เสกฺขผลวิโมกฺขนฺติกาฯ อเสกฺขานํ อเสกฺขผลวิโมกฺขนฺติกาว ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺติ โหติฯ ตถาคตานํ หิ ทสพลานิ วิย อริยานํ อริยผเลเนว ปฏิสมฺภิทา อิชฺฌนฺตีติ อิมา ปฏิสมฺภิทา สนฺธาย วุตฺตํ จตุปฏิสมฺภิทาวเสน จตุพฺพิธาติฯปญฺญาภูมิ-มูล-สรีรววตฺถานํ[430] กถํ ภาเวตพฺพาติ เอตฺถ ปน ยสฺมา อิมาย ปญฺญาย ขนฺธายตนธาตุอินฺทฺริยสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทา ธมฺมา ภูมิฯ สีลวิสุทฺธิ เจว จิตฺตวิสุทฺธิ จาติ อิมา ทฺเว วิสุทฺธิโย มูลํฯ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, กงฺขาวิตร<b><u>ณ</u></b>วิสุทฺธิ, มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิ, ปฏิปทาญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิ, ญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธีติ อิมา ปญฺจ วิสุทฺธิโย สรีรํฯ ตสฺมา เตสุ ภูมิภูเตสุ ธมฺเมสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ญา<b><u>ณ</u></b>ปริจยํ กตฺวา มูลภูตา ทฺเว วิสุทฺธิโย สมฺปาเทตฺวา สรีรภูตา ปญฺจ วิสุทฺธิโย สมฺปาเทนฺเตน ภาเวตพฺพาฯ อยเมตฺถ สงฺเขโปฯ[431] อยํ ปน วิตฺถาโร, ยํ ตาว วุตฺตํ ‘‘ขนฺธายตนธาตุอินฺทฺริยสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทา ธมฺมา ภูมี’’ติ, เอตฺถ ขนฺธาติ ปญฺจ ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธติฯรูปกฺขนฺธกถา[432] ตตฺถ ยํ กิญฺจิ สีตาทีหิ รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ธมฺมชาตํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา รูปกฺขนฺโธติ เวทิตพฺพํฯตเทตํ รุปฺปน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น เอกวิธมฺปิ ภูโตปาทายเภทโต ทุวิธํฯตตฺถ ภูตรูปํ จตุพฺพิธํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติฯ ตาสํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานานิ จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานิฯ ปทฏฺฐานโต ปน ตา สพฺพาปิ อวเสสธาตุตฺตยปทฏฺฐานาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.74)">[w]</a> | |
| |
| อุปาทารูปํ จตุวีสติวิธํ – จกฺขุ, โสตํ, ฆานํ, ชิวฺหา, กาโย, รูปํ, สทฺโท, คนฺโธ, รโส, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, หทยวตฺถุ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, อากาสธาตุ, รูปสฺส ลหุตา, รูปสฺส มุทุตา , รูปสฺส กมฺมญฺญตา, รูปสฺส อุปจโย, รูปสฺส สนฺตติ, รูปสฺส ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโรติฯ[433] ตตฺถ รูปาภิฆาตารหตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วา จกฺขุ, รูเปสุ อาวิญฺฉนรสํ, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํฯสทฺทาภิฆาตารหภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, โสตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วา โสตํ, สทฺเทสุ อาวิญฺฉนรสํ, โสตวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, โสตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํฯคนฺธาภิฆาตารหภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, ฆายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วา ฆานํ, คนฺเธสุ อาวิญฺฉนรสํ, ฆานวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ฆายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํฯรสาภิฆาตารหภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, สายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขณ</u></b>า วา ชิวฺหา, รเสสุ อาวิญฺฉนรสา, ชิวฺหาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานาฯโผฏฺฐพฺพาภิฆาตารหภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, ผุสิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาท<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา กาโย, โผฏฺฐพฺเพสุ อาวิญฺฉนรโส, กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, ผุสิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐาโนฯ[434] เกจิ ปน ‘‘เตชาธิกานํ ภูตานํ ปสาโท จกฺขุ, วายุปถวีอาปาธิกานํ ภูตานํ ปสาทา โสตฆานชิวฺหา, กาโย สพฺเพสมฺปี’’ติ วทนฺติฯ อปเร ‘‘เตชาธิกานํ ปสาโท จกฺขุ, วิวรวายุอาปปถวาธิกานํ โสตฆานชิวฺหากายา’’ติ วทนฺติฯ เต วตฺตพฺพา ‘‘สุตฺตํ อาหรถา’’ติฯ อทฺธา สุตฺตเมว น ทกฺขิสฺสนฺติฯ เกจิ ปเนตฺถ ‘‘เตชาทีนํ คุเ<b><u>ณ</u></b>หิ รูปาทีหิ อนุคยฺหภาวโต’’ติ การ<b><u>ณ</u></b>ํ ทสฺเสนฺติฯ เต วตฺตพฺพา ‘‘โก ปเนวมาหรูปาทโย เตชาทีนํ คุ<b><u>ณ</u></b>า’ติฯ อวินิพฺโภควุตฺตีสุ หิ ภูเตสุ อยํ อิมสฺส คุโ<b><u>ณ</u></b> อยํ อิมสฺส คุโ<b><u>ณ</u></b>ติ น ลพฺภา วตฺตุ’’นฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.76)">[w]</a> | |
| |
| ตสฺส สสมฺภารจกฺขุโน เสตม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส ก<b><u>ณ</u></b>ฺหม<b><u>ณ</u></b>ฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรส<b><u>ณ</u></b>ฺฐานุปฺปตฺติปเทเส สตฺตสุ ปิจุปฏเลสุ อาสิตฺตเตลํ ปิจุปฏลานิ วิย สตฺต อกฺขิปฏลานิพฺยาเปตฺวา ธาร<b><u>ณ</u></b>นฺหาปนม<b><u>ณ</u></b>ฺฑนพีชนกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตีหิ ขตฺติยกุมาโร วิย สนฺธาร<b><u>ณ</u></b>พนฺธนปริปาจนสมุทีร<b><u>ณ</u></b>กิจฺจาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา อนุปาลิยมานํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>คนฺธรสาทีหิ ปริวุตํ ปมา<b><u>ณ</u></b>โต อูกาสิรมตฺตํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติฯ วุตฺตมฺปิ เจตํ ธมฺมเสนาปตินา –‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุปสฺสติ;ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ, อูกาสิรสมูปม’’นฺติฯสสมฺภารโสตพิลสฺส อนฺโต ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาเน ปเทเส โสตํ วุตฺตปฺปการาหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา อนุปาลิยมานํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าทีหิ ปริวุตํ โสตวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติฯสสมฺภารฆานพิลสฺส อนฺโต อชปทส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาเน ปเทเส ฆานํ ยถาวุตฺตปฺปการุปการุปตฺถมฺภนานุปาลนปริวารํ ฆานวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติฯสสมฺภารชิวฺหามชฺฌสฺส อุปริ อุปฺปลทลคฺคส<b><u>ณ</u></b>ฺฐาเน ปเทเส ชิวฺหา ยถาวุตฺตปฺปการุปการุปตฺถมฺภนานุปาลนปริวารา ชิวฺหาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานา ติฏฺฐติฯยาวตา ปน อิมสฺมิํ กาเย อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>รูปํ นาม อตฺถิฯ สพฺพตฺถ กาโย กปฺปาสปฏเล สฺเนโห วิย วุตฺตปฺปการุปการุปตฺถมฺภนานุปาลนปริวาโรว หุตฺวา กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมาโน ติฏฺฐติฯวมฺมิกอุทกากาสคามสิวถิกสงฺขาตสโคจรนินฺนา วิย จ อหิสุสุมารปกฺขีกุกฺกุรสิงฺคาลารูปาทิสโคจรนินฺนาว เอเต จกฺขาทโยติ ทฏฺฐพฺพาฯ[437] ตโต ปเรสุ ปน รูปาทีสุ จกฺขุปฏิหนน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ รูปํ, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส วิสยภาวรสํ , ตสฺเสว โคจรปจฺจุปฏฺฐานํ, จตุมหาภูตปทฏฺฐานํฯ ยถา เจตํ ตถา สพฺพานิปิ อุปาทารูปานิฯ ยตฺถ ปน วิเสโส อตฺถิ, ตตฺถ วกฺขามฯ ตยิทํ นีลํ ปีตกนฺติอาทิวเสน อเนกวิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.77)">[w]</a> | |
| |
| โสตปฏิหนน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> สทฺโท, โสตวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรปจฺจุปฏฺฐาโนฯ เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโทติอาทินา นเยน อเนกวิโธฯฆานปฏิหนน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> คนฺโธ, ฆานวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรปจฺจุปฏฺฐาโนฯ มูลคนฺโธ สารคนฺโธติอาทินา นเยน อเนกวิโธฯชิวฺหาปฏิหนน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> รโส, ชิวฺหาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรปจฺจุปฏฺฐาโนฯ มูลรโส ขนฺธรโสติอาทินา นเยน อเนกวิโธฯ[438] อิตฺถิภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อิตฺถินฺทฺริยํ, อิตฺถีติ ปกาสนรสํ, อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การ<b><u>ณ</u></b>ภาวปจฺจุปฏฺฐานํฯ ปุริสภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปุริสินฺทฺริยํ, ปุริโสติ ปกาสนรสํ, ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การ<b><u>ณ</u></b>ภาวปจฺจุปฏฺฐานํฯ ตทุภยมฺปิ กายปฺปสาโท วิย สกลสรีรํ พฺยาปกเมว, น จ กายปสาเทน ฐิโตกาเส ฐิตนฺติ วา อฏฺฐิโตกาเส ฐิตนฺติ วาติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, รูปรสาทโย วิย อญฺญมญฺญํ สงฺกโร นตฺถิฯ[439] สหชรูปานุปาลน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ชีวิตินฺทฺริยํ, เตสํ ปวตฺตนรสํ, เตสญฺเญว ฐปนปจฺจุปฏฺฐานํ, ยาปยิตพฺพภูตปทฏฺฐานํฯ สนฺเตปิ จ อนุปาลน<b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิมฺหิ วิธาเน อตฺถิกฺขเ<b><u>ณ</u></b>เยว ตํ สหชรูปานิ อนุปาเลติ อุทกํ วิย อุปฺปลาทีนิฯ ยถาสกํ ปจฺจยุปฺปนฺเนปิ จ ธมฺเม ปาเลติ ธาติ วิย กุมารํฯ สยํ ปวตฺติตธมฺมสมฺพนฺเธเนว จ ปวตฺตติ นิยามโก วิยฯ น ภงฺคโต อุทฺธํ ปวตฺตติ, อตฺตโน จ ปวตฺตยิตพฺพานญฺจ อภาวาฯ น ภงฺคกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ฐเปติ, สยํ ภิชฺชมานตฺตาฯ ขียมาโน วิย วฏฺฏิสฺเนโห ทีปสิขํฯ น จ อนุปาลนปวตฺตนฏฺฐปนานุภาววิรหิตํ, ยถาวุตฺตกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ตสฺส ตสฺส สาธนโตติ ทฏฺฐพฺพํฯ[440] มโนธาตุมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูนํ นิสฺสย<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ หทยวตฺถุ, ตาสญฺเญว ธาตูนํ อาธาร<b><u>ณ</u></b>รสํ , อุพฺพหนปจฺจุปฏฺฐานํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.78)">[w]</a> | |
| |
| หทยสฺส อนฺโต กายคตาสติกถายํ วุตฺตปฺปการํ โลหิตํ นิสฺสาย สนฺธาร<b><u>ณ</u></b>าทิกิจฺเจหิ ภูเตหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา อนุปาลิยมานํ มโนธาตุมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูนญฺเจว ตํสมฺปยุตฺตธมฺมานญฺจ วตฺถุภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติฯ[441] อภิกฺกมาทิปวตฺตกจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา สหชรูปกายถมฺภนสนฺธาร<b><u>ณ</u></b>จลนสฺส ปจฺจโย อาการวิกาโร กายวิญฺญตฺติ, อธิปฺปายปกาสนรสา, กายวิปฺผนฺทนเหตุภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุปทฏฺฐานาฯ สา ปเนสา กายวิปฺผนฺทเนน อธิปฺปายวิญฺญาปนเหตุตฺตา, สยญฺจ เตน กายวิปฺผนฺทนสงฺขาเตน กาเยน วิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘กายวิญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจติฯ ตาย จ ปน จลิเตหิ จิตฺตชรูเปหิ อภิสมฺพนฺธานํ อุตุชาทีนมฺปิ จลนโต อภิกฺกมาทโย ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพาฯวจีเภทปวตฺตกจิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตุยา อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ฆฏฺฏนสฺส ปจฺจโย อาการวิกาโร วจีวิญฺญตฺติ, อธิปฺปายปฺปกาสนรสา, วจีโฆสเหตุภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตุปทฏฺฐานาฯ สา ปเนสา วจีโฆเสน อธิปฺปายวิญฺญาปนเหตุตฺตา, สยญฺจ ตาย วจีโฆสสงฺขาตาย วาจาย วิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘วจีวิญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจติฯ ยถา หิ อรญฺเญ อุสฺสาเปตฺวา พนฺธโคสีสาทิอุทกนิมิตฺตํ ทิสฺวา อุทกเมตฺถ อตฺถีติ วิญฺญายติ, เอวํ กายวิปฺผนฺทนญฺเจว วจีโฆสญฺจ คเหตฺวา กายวจีวิญฺญตฺติโยปิ วิญฺญายนฺติฯ[442] รูปปริจฺเฉท<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อากาสธาตุ, รูปปริยนฺตปฺปกาสนรสา, รูปมริยาทาปจฺจุปฏฺฐานา, อสมฺผุฏฺฐภาวจฺฉิทฺทวิวรภาวปจฺจุปฏฺฐานา วา, ปริจฺฉินฺนรูปปทฏฺฐานาฯ ยาย ปริจฺฉินฺเนสุ รูเปสุ อิทมิโต อุทฺธมโธ ติริยนฺติ จ โหติฯ[443] อทนฺธตา<b><u>ลกฺขณ</u></b>า รูปสฺส ลหุตา, รูปานํ ครุภาววิโนทนรสา, ลหุปริวตฺติตาปจฺจุปฏฺฐานา, ลหุรูปปทฏฺฐานาฯ อถทฺธตา<b><u>ลกฺขณ</u></b>า รูปสฺส มุทุตา, รูปานํ ถทฺธภาววิโนทนรสา, สพฺพกิริยาสุ อวิโรธิตาปจฺจุปฏฺฐานา, มุทุรูปปทฏฺฐานาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.79)">[w]</a> | |
| |
| สรีรกิริยานุกูลกมฺมญฺญภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>า รูปสฺส กมฺมญฺญตา, อกมฺมญฺญตาวิโนทนรสา, อทุพฺพลภาวปจฺจุปฏฺฐานา, กมฺมญฺญรูปปทฏฺฐานาฯเอตา ปน ติสฺโส น อญฺญมญฺญํ วิชหนฺติ, เอวํ สนฺเตปิ โย อโรคิโน วิย รูปานํ ลหุภาโว อทนฺธตา ลหุปริวตฺติปฺปกาโร รูปทนฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน, โส รูปวิกาโร รูปสฺส ลหุตาฯ โย ปน สุปริมทฺทิตจมฺมสฺเสว รูปานํ มุทุภาโว สพฺพกิริยาวิเสเสสุ วสวตฺตนภาวมทฺทวปฺปกาโร รูปตฺถทฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน, โส รูปวิกาโร รูปสฺส มุทุตาฯ โย ปน สุทนฺตสุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สฺเสว รูปานํ กมฺมญฺญภาโว สรีรกิริยานุกูลภาวปฺปกาโร สรีรกิริยานํ อนนุกูลกรธาตุกฺโขภปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน, โส รูปวิกาโร รูปสฺส กมฺมญฺญตาติ เอวเมตาสํ วิเสโส เวทิตพฺโพฯ[444] อาจย<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> รูปสฺส อุปจโย, ปุพฺพนฺตโต รูปานํ อุมฺมุชฺชาปนรโส, นิยฺยาตนปจฺจุปฏฺฐาโน, ปริปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ภาวปจฺจุปฏฺฐาโน วา, อุปจิตรูปปทฏฺฐาโนฯ ปวตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า รูปสฺส สนฺตติ, อนุปฺปพนฺธนรสา, อนุปจฺเฉทปจฺจุปฏฺฐานา, อนุปฺปพนฺธกรูปปทฏฺฐานาฯ อุภยมฺเปตํ ชาติรูปสฺเสวาธิวจนํ, อาการนานตฺตโต ปน เวเนยฺยวเสน จ ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ อุทฺเทสเทสนา กตาฯ ยสฺมา ปเนตฺถ อตฺถโต นานตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา อิเมสํ ปทานํ นิทฺเทเส ‘‘โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโยฯ โย รูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. 641-642) วุตฺตํฯ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘อาจโย นาม นิพฺพตฺติ, อุปจโย นาม วฑฺฒิ, สนฺตติ นาม ปวตฺตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. 641) วตฺวา ‘‘นทีตีเร ขตกูปกมฺหิ อุทกุคฺคมนกาโล วิย อาจโย นิพฺพตฺติ, ปริปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาโล วิย อุปจโย วฑฺฒิ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คมนกาโล วิย สนฺตติ ปวตฺตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. 641) อุปมา กตาฯอุปมาวสาเน จ ‘‘เอวํ กิํ กถิตํ โหติ? อายตเนน อาจโย กถิโต, อาจเยน อายตนํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํฯ ตสฺมา ยา รูปานํ ปฐมาภินิพฺพตฺติ, สา อาจโยฯ ยา เตสํ อุปริ อญฺเญสมฺปิ นิพฺพตฺตมานานํ นิพฺพตฺติ, สา วฑฺฒิอากาเรน อุปฏฺฐานโต อุปจโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.80)">[w]</a> | |
| |
| ยา เตสมฺปิ อุปริ ปุนปฺปุนํ อญฺเญสํ นิพฺพตฺตมานานํ นิพฺพตฺติ, สา อนุปพนฺธากาเรน อุปฏฺฐานโต สนฺตตีติ จ ปวุจฺจตีติ เวทิตพฺพาฯรูปปริปาก<b><u>ลกฺขณ</u></b>า ชรตา, อุปนยนรสา, สภาวานปคเมปิ นวภาวาปคมปจฺจุปฏฺฐานา วีหิปุรา<b><u>ณ</u></b>ภาโว วิย, ปริปจฺจมานรูปปทฏฺฐานาฯ ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑิจฺจาทิภาเวน ทนฺตาทีสุ วิการทสฺสนโต อิทํ ปากฏชรํ สนฺธาย วุตฺตํฯ อรูปธมฺมานํ ปน ปฏิจฺฉนฺนชรา นาม โหติ, ตสฺสา เอส วิกาโร นตฺถิ, ยา จ ปถวี อุทกปพฺพตจนฺทิมสูริยาทีสุ อวีจิชรา นามฯปริเภท<b><u>ลกฺขณ</u></b>า รูปสฺส อนิจฺจตา, สํสีทนรสา, ขยวยปจฺจุปฏฺฐานา, ปริภิชฺชมานรูปปทฏฺฐานาฯ[445] โอชา<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> กพฬีกาโร อาหาโร, รูปาหร<b><u>ณ</u></b>รโส, อุปตฺถมฺภนปจฺจุปฏฺฐาโน, กพฬํ กตฺวา อาหริตพฺพวตฺถุปทฏฺฐาโนฯ ยาย โอชาย สตฺตา ยาเปนฺติ, ตสฺสา เอตํ อธิวจนํฯ[446] อิมานิ ตาว ปาฬิยํ อาคตรูปาเนวฯ อฏฺฐกถายํ ปน พลรูปํ สมฺภวรูปํ ชาติรูปํ โรครูปํ เอกจฺจานํ มเตน มิทฺธรูปนฺติ เอวํ อญฺญานิปิ รูปานิ อาหริตฺวา ‘‘อทฺธา มุนีสิ สมฺพุทฺโธ, นตฺถิ นีวร<b><u>ณ</u></b>า ตวา’’ติอาทีนิ (สุ. นิ. 546) วตฺวา มิทฺธรูปํ ตาว นตฺถิเยวาติ ปฏิกฺขิตฺตํฯ อิตเรสุ โรครูปํ ชรตาอนิจฺจตาคฺคหเ<b><u>ณ</u></b>น คหิตเมว, ชาติรูปํ อุปจยสนฺตติคฺคหเ<b><u>ณ</u></b>น, สมฺภวรูปํ อาโปธาตุคฺคหเ<b><u>ณ</u></b>น, พลรูปํ วาโยธาตุคฺคหเ<b><u>ณ</u></b>น คหิตเมวฯ ตสฺมา เตสุ เอกมฺปิ วิสุํ นตฺถีติ สนฺนิฏฺฐานํ กตํฯอิติ อิทํ จตุวีสติวิธํ อุปาทารูปํ ปุพฺเพ วุตฺตํ จตุพฺพิธํ ภูตรูปญฺจาติ อฏฺฐวีสติวิธํ รูปํ โหติ อนูนมนธิกํฯ[447] ตํ สพฺพมฺปิ น เหตุ อเหตุกํ เหตุวิปฺปยุตฺตํ สปฺปจฺจยํ โลกิยํ สาสวเมวาติอาทินา นเยน เอกวิธํฯอชฺฌตฺติกํ พาหิรํ, โอฬาริกํ สุขุมํ, ทูเร สนฺติเก, นิปฺผนฺนํ อนิปฺผนฺนํ, ปสาทรูปํ นปสาทรูปํ, อินฺทฺริยํ อนินฺทฺริยํ, อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ อนุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นฺติอาทิวเสน ทุวิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.81)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ จกฺขาทิปญฺจวิธํ อตฺตภาวํ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺติกํ, เสสํ ตโต พาหิรตฺตา พาหิรํฯ จกฺขาทีนิ นว อาโปธาตุวชฺชิตา ติสฺโส ธาตุโย จาติ ทฺวาทสวิธํ ฆฏฺฏนวเสน คเหตพฺพโต โอฬาริกํ, เสสํ ตโต วิปรีตตฺตา สุขุมํฯ ยํ สุขุมํ ตเทว ทุปฺปฏิวิชฺฌสภาวตฺตา ทูเร, อิตรํ สุปฺปฏิวิชฺฌสภาวตฺตา สนฺติเกฯ จตสฺโส ธาตุโย, จกฺขาทีนิ เตรส, กพฬีการาหาโร จาติ อฏฺฐารสวิธํ รูปํ ปริจฺเฉทวิการ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ภาวํ อติกฺกมิตฺวา สภาเวเนว ปริคฺคเหตพฺพโต นิปฺผนฺนํ, เสสํ ตพฺพิปรีตตาย อนิปฺผนฺนํฯ จกฺขาทิปญฺจวิธํ รูปาทีนํ คห<b><u>ณ</u></b>ปจฺจยภาเวน อาทาสตลํ วิย วิปฺปสนฺนตฺตา ปสาทรูปํ, อิตรํ ตโต วิปรีตตฺตา นปสาทรูปํฯ ปสาทรูปเมว อิตฺถินฺทฺริยาทิตฺตเยน สทฺธิํ อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ, เสสํ ตโต วิปรีตตฺตา อนินฺทฺริยํฯ ยํ กมฺมชนฺติ ปรโต วกฺขาม, ตํ กมฺเมน อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ตฺตา อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ, เสสํ ตโต วิปรีตตฺตา อนุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํฯ[448] ปุน สพฺพเมว รูปํ สนิทสฺสนกมฺมชาทีนํ ติกานํ วเสน ติวิธํ โหติฯ ตตฺถ โอฬาริเก รูปํ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ, เสสํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํฯ สพฺพมฺปิ สุขุมํ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆํฯ เอวํ ตาว สนิทสฺสนตฺติกวเสน ติวิธํฯ กมฺมชาทิตฺติกวเสน ปน กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ, ตทญฺญปจฺจยชาตํ อกมฺมชํ, นกุโตจิชาตํ เนว กมฺมชํ นากมฺมชํฯ จิตฺตโต ชาตํ จิตฺตชํ, ตทญฺญปจฺจยชาตํ อจิตฺตชํ, นกุโตจิชาตํ เนว จิตฺตชํ นาจิตฺตชํ, อาหารโต ชาตํ อาหารชํ, ตทญฺญปจฺจยชาตํ อนาหารชํ, นกุโตจิชาตํ เนว อาหารชํ นอนาหารชํฯ อุตุโต ชาตํ อุตุชํ, ตทญฺญปจฺจยชาตํ อนุตุชํ, นกุโตจิชาตํ เนว อุตุชํ นอนุตุชนฺติ เอวํ กมฺมชาทิตฺติกวเสน ติวิธํฯ[449] ปุน ทิฏฺฐาทิรูปรูปาทิวตฺถาทิจตุกฺกวเสน จตุพฺพิธํฯ ตตฺถ รูปายตนํ ทิฏฺฐํ นาม ทสฺสนวิสยตฺตา, สทฺทายตนํ สุตํ นาม สวนวิสยตฺตา, คนฺธรสโผฏฺฐพฺพตฺตยํ มุตํ นาม สมฺปตฺตคาหกอินฺทฺริยวิสยตฺตา, เสสํ วิญฺญาตํ นาม วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺเสว วิสยตฺตาติ เอวํ ตาว ทิฏฺฐาทิจตุกฺกวเสน จตุพฺพิธํฯนิปฺผนฺนรูปํ ปเนตฺถ รูปรูปํ นาม, อากาสธาตุ ปริจฺเฉทรูปํ นาม, กายวิญฺญตฺติอาทิ กมฺมญฺญตาปริยนฺตํ วิการรูปํ นาม, ชาติชราภงฺคํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>รูปํ นามาติ เอวํ รูปรูปาทิจตุกฺกวเสน จตุพฺพิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.82)">[w]</a> | |
| |
| ยํ ปเนตฺถ หทยรูปํ นาม, ตํ วตฺถุ น ทฺวารํฯ วิญฺญตฺติทฺวยํ ทฺวารํ น วตฺถุฯ ปสาทรูปํ วตฺถุ เจว ทฺวารญฺจฯ เสสํ เนว วตฺถุ น ทฺวารนฺติ เอวํ วตฺถาทิจตุกฺกวเสน จตุพฺพิธํฯ[450] ปุน เอกชํ, ทฺวิชํ, ติชํ, จตุชํ, นกุโตจิชาตนฺติ อิเมสํ วเสน ปญฺจวิธํฯ ตตฺถ กมฺมชเมว จิตฺตชเมว จ เอกชํ นามฯ เตสุ สทฺธิํ หทยวตฺถุนา อินฺทฺริยรูปํ กมฺมชเมวฯ วิญฺญตฺติทฺวยํ จิตฺตชเมวฯ ยํ ปน จิตฺตโต จ อุตุโต จ ชาตํ, ตํ ทฺวิชํ นาม, ตํ สทฺทายตนเมวฯ ยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ ชาตํ, ตํ ติชํ นาม, ตํ ปน ลหุตาทิตฺตยเมวฯ ยํ จตูหิปิ กมฺมาทีหิ ชาตํ, ตํ จตุชํ นาม, ตํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>รูปวชฺชํ อวเสสํ โหติฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>รูปํ ปน นกุโตจิชาตํฯ กสฺมา? น หิ อุปฺปาทสฺส อุปฺปาโท อตฺถิ, อุปฺปนฺนสฺส จ ปริปากเภทมตฺตํ อิตรทฺวยํฯ ยมฺปิ ‘‘รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา, รูปสฺส มุทุตา, รูปสฺส กมฺมญฺญตา, รูปสฺส อุปจโย, รูปสฺส สนฺตติ, กพฬีกาโร อาหาโร, อิเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. 1201) ชาติยา กุโตจิชาตตฺตํ อนุญฺญาตํ, ตํ ปน รูปชนกปจฺจยานํ กิจฺจานุภาวกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ทิฏฺฐตฺตาติ เวทิตพฺพํฯอิทํ ตาว รูปกฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขํฯวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺธกถา[451] อิตเรสุ ปน ยํกิญฺจิ เวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา เวทนากฺขนฺโธ; ยํกิญฺจิ สญฺชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา สญฺญากฺขนฺโธ; ยํกิญฺจิ อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา สงฺขารกฺขนฺโธ; ยํกิญฺจิ วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธ เวทิตพฺโพฯ ตตฺถ ยสฺมา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺเธ วิญฺญาเต อิตเร สุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ, ตสฺมา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺธํ อาทิํ กตฺวา ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นํ กริสฺสามฯยํกิญฺจิ วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธ เวทิตพฺโพติ หิ วุตฺตํฯ กิญฺจ วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ? ยถาห ‘‘วิชานาติ วิชานาตีติ โข, อาวุโส, ตสฺมา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>นฺติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. 1.449)ฯ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ จิตฺตํ มโนติ อตฺถโต เอกํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.83)">[w]</a> | |
| |
| ตเทตํ วิชานน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น สภาวโต เอกวิธมฺปิ ชาติวเสน ติวิธํ กุสลํ, อกุสลํ, อพฺยากตญฺจฯ[452] ตตฺถ กุสลํ ภูมิเภทโต จตุพฺพิธํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรญฺจฯ ตตฺถ กามาวจรํ โสมนสฺสุเปกฺขาญา<b><u>ณ</u></b>สงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธํฯ เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ สสงฺขารญฺจ, ตถา ญา<b><u>ณ</u></b>วิปฺปยุตฺตํฯ อุเปกฺขาสหคตํ ญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ สสงฺขารญฺจ, ตถา ญา<b><u>ณ</u></b>วิปฺปยุตฺตํฯยทา หิ เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺติํ อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ม. นิ. 1.441) สมฺมาทิฏฺฐิํ ปุรกฺขตฺวา อสํสีทนฺโต อนุสฺสาหิโต ปเรหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อสงฺขารํ โหติฯ ยทา ปน วุตฺตนเยน หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐิํ ปุรกฺขตฺวา อมุตฺตจาคตาทิวเสน สํสีทมาโน วา ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว จิตฺตํ สสงฺขารํ โหติฯ อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถ สงฺขาโรติ เอตํ อตฺตโน วา ปเรสํ วา วเสน ปวตฺตสฺส ปุพฺพปโยคสฺสาธิวจนํฯ ยทา ปน ญาติชนสฺส ปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลทารกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหสา กิญฺจิเทว หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา ตติยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ยทา ปน ‘‘เทถ วนฺทถาติ’’ ญาตีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา จตุตฺถํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติฯ ยทา ปน เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺติํ อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติฯ เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาญา<b><u>ณ</u></b>สงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลํ เวทิตพฺพํฯรูปาวจรํ ปน ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ โหติฯ เสยฺยถิทํ, วิตกฺกวิจารปีติสุขสมาธิยุตฺตํ ปฐมํ, อติกฺกนฺตวิตกฺกํ ทุติยํ, ตโต อติกฺกนฺตวิจารํ ตติยํ, ตโต วิรตฺตปีติกํ จตุตฺถํ, อตฺถงฺคตสุขํ อุเปกฺขาสมาธิยุตฺตํ ปญฺจมนฺติฯอรูปาวจรํ จตุนฺนํ อารุปฺปานํ โยควเสน จตุพฺพิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.85)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ กุสลวิปากํ อกุสลวิปากญฺจฯ กุสลวิปากมฺปิ ทุวิธํ อเหตุกํ สเหตุกญฺจฯตตฺถ อโลภาทิวิปากเหตุวิรหิตํ อเหตุกํ, ตํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ , สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจา มโนธาตุ, สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>าทิกิจฺจา ทฺเว มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุโย จาติ อฏฺฐวิธํฯตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, รูปมตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>รสํ, รูปาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, รูปารมฺม<b><u>ณ</u></b>าย กิริยมโนธาตุยา อปคมปทฏฺฐานํฯ โสตาทิสนฺนิสฺสิตสทฺทาทิวิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านิ, สทฺทาทิมตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>รสานิ, สทฺทาทิอภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ, สทฺทารมฺม<b><u>ณ</u></b>าทีนํ กิริยมโนธาตูนํ อปคมปทฏฺฐานานิฯจกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ อนนฺตรํ รูปาทิวิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า มโนธาตุ, รูปาทิสมฺปฏิจฺฉนรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทิอปคมปทฏฺฐานาฯอเหตุกวิปากา สฬารมฺม<b><u>ณ</u></b>วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า ทุวิธาปิ สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>าทิกิจฺจา มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>าทิรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, หทยวตฺถุปทฏฺฐานาฯ โสมนสฺสุเปกฺขาโยคโต ปน ทฺวิปญฺจฏฺฐานเภทโต จ ตสฺสา เภโทฯ เอตาสุ หิ เอกา เอกนฺตมิฏฺฐารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺติสพฺภาวโต โสมนสฺสสมฺปยุตฺตา หุตฺวา สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน ปญฺจทฺวาเร เจว ชวนาวสาเน จ ปวตฺตนโต ทฺวิฏฺฐานา โหติฯ เอกา อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺติสพฺภาวโต อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา หุตฺวา สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนโต ปญฺจฏฺฐานา โหติฯอฏฺฐวิธมฺปิ เจตํ อเหตุกวิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ นิยตานิยตารมฺม<b><u>ณ</u></b>ตฺตา ทุวิธํฯ อุเปกฺขาสุขโสมนสฺสเภทโต ติวิธํฯ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ปญฺจกํ เหตฺถ นิยตารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ ยถากฺกมํ รูปาทีสุเยว ปวตฺติโต, เสสํ อนิยตารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํฯ ตตฺร หิ มโนธาตุ ปญฺจสุปิ รูปาทีสุ ปวตฺตติ, มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุทฺวยํ ฉสูติฯ กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปเนตฺถ สุขยุตฺตํ, ทฺวิฏฺฐานา มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ โสมนสฺสยุตฺตา, เสสํ อุเปกฺขายุตฺตนฺติฯ เอวํ ตาว กุสลวิปากาเหตุกํ อฏฺฐวิธํ เวทิตพฺพํฯอโลภาทิวิปากเหตุสมฺปยุตฺตํ ปน สเหตุกํ, ตํ กามาวจรกุสลํ วิย โสมนสฺสาทิ เภทโต อฏฺฐวิธํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.86)">[w]</a> | |
| |
| ยถา ปน กุสลํ ทานาทิวเสน ฉสุ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b>สุ ปวตฺตติ, น อิทํ ตถาฯ อิทญฺหิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน ปริตฺตธมฺมปริยาปนฺเนสุเยว ฉสุ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b>สุ ปวตฺตติ ฯ สงฺขาราสงฺขารภาโว ปเนตฺถ อาคมนาทิวเสน เวทิตพฺโพฯ สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺจ วิเสเส อสติปิ อาทาสตลาทีสุ มุขนิมิตฺตํ วิย นิรุสฺสาหํ วิปากํ, มุขํ วิย สอุสฺสาหํ กุสลนฺติ เวทิตพฺพํฯเกวลํ หิ อกุสลวิปากํ อเหตุกเมว, ตํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, สมฺปฏิจฺฉนกิจฺจา มโนธาตุ, สนฺตีร<b><u>ณ</u></b>าทิกิจฺจา ปญฺจฏฺฐานา มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูติ สตฺตวิธํฯ ตํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต กุสลาเหตุกวิปาเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํฯเกวลญฺหิ กุสลวิปากานิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>านิ, อิมานิ อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>านิฯ ตานิ จ อุเปกฺขาสุขโสมนสฺสเภทโต ติวิธานิ, อิมานิ ทุกฺขอุเปกฺขาวเสน ทุวิธานิฯ เอตฺถ หิ กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ ทุกฺขสหคตเมว, เสสานิ อุเปกฺขาสหคตานิฯ สา จ เตสุ อุเปกฺขา หีนา ทุกฺขํ วิย นาติติขิ<b><u>ณ</u></b>า, อิตเรสุ อุเปกฺขา ป<b><u>ณ</u></b>ีตา สุขํ วิย นาติติขิ<b><u>ณ</u></b>าฯ อิติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อกุสลวิปากานํ ปุริมานญฺจ โสฬสนฺนํ กุสลวิปากานํ วเสน กามาวจรํ วิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ เตวีสติวิธํฯรูปาวจรํ ปน กุสลํ วิย ปญฺจวิธํฯ กุสลํ ปน สมาปตฺติวเสน ชวนวีถิยํ ปวตฺตติฯ อิทํ อุปปตฺติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสนฯ ยถา จ รูปาวจรํ, เอวํ อรูปาวจรมฺปิ กุสลํ วิย จตุพฺพิธํฯ ปวตฺติเภโทปิสฺส รูปาวจเร วุตฺตนโย เอวฯ โลกุตฺตรวิปากํ จตุมคฺคยุตฺตจิตฺตผลตฺตา จตุพฺพิธํ, ตํ มคฺควีถิวเสน เจว สมาปตฺติวเสน จ ทฺวิธา ปวตฺตติฯ เอวํ สพฺพมฺปิ จตูสุ ภูมีสุ ฉตฺติํสวิธํ วิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ โหติฯกิริยํ ปน ภูมิเภทโต ติวิธํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรญฺจฯ ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ อเหตุกํ สเหตุกญฺจฯ ตตฺถ อโลภาทิกิริยเหตุวิรหิตํ อเหตุกํ, ตํ มโนธาตุมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุเภทโต ทุวิธํฯตตฺถ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทิปุเรจรรูปาทิวิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า มโนธาตุ, อาวชฺชนรสา, รูปาทิอภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา, ภวงฺควิจฺเฉทปทฏฺฐานา, สา อุเปกฺขายุตฺตาว โหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.87)">[w]</a> | |
| |
| มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ ปน ทุวิธา สาธาร<b><u>ณ</u></b>า อสาธาร<b><u>ณ</u></b>า จฯ ตตฺถ สาธาร<b><u>ณ</u></b>า อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยา สฬารมฺม<b><u>ณ</u></b>วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กิจฺจวเสน ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรสุ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, อเหตุกวิปากมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ ภวงฺคานํ อญฺญตราปคมปทฏฺฐานาฯอสาธาร<b><u>ณ</u></b>า โสมนสฺสสหคตาเหตุกกิริยา สฬารมฺม<b><u>ณ</u></b>วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กิจฺจวเสน อรหตํ อนุฬาเรสุ วตฺถูสุ หสิตุปฺปาทนรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, เอกนฺตโต หทยวตฺถุปทฏฺฐานาติฯ อิติ กามาวจรกิริยํ อเหตุกํ ติวิธํฯสเหตุกํ ปน โสมนสฺสาทิเภทโต กุสลํ วิย อฏฺฐวิธํฯ เกวลญฺหิ กุสลํ เสกฺขปุถุชฺชนานํ อุปฺปชฺชติ, อิทํ อรหตํเยวาติ อยเมตฺถ วิเสโสฯ เอวํ ตาว กามาวจรํ เอกาทสวิธํฯรูปาวจรํ ปน อรูปาวจรญฺจ กุสลํ วิย ปญฺจวิธํ จตุพฺพิธญฺจ โหติฯ อรหตํ อุปฺปตฺติวเสเนว จสฺส กุสลโต วิเสโส เวทิตพฺโพติฯ เอวํ สพฺพมฺปิ ตีสุ ภูมีสุ วีสติวิธํ กิริยวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ โหติฯ[455] อิติ เอกวีสติ กุสลานิ ทฺวาทสากุสลานิ ฉตฺติํส วิปากานิ วีสติ กิริยานีติ สพฺพานิปิ เอกูนนวุติ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านิ โหนฺติฯ ยานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีร<b><u>ณ</u></b>โวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>จุติวเสน จุทฺทสหิ อากาเรหิ ปวตฺตนฺติฯกถํ? ยทา หิ อฏฺฐนฺนํ กามาวจรกุสลานํ อานุภาเวน เทวมนุสฺเสสุ สตฺตา นิพฺพตฺตนฺติ, ตทา เนสํ มร<b><u>ณ</u></b>กาเล ปจฺจุปฏฺฐิตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานํ อญฺญตรํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา อฏฺฐ สเหตุกกามาวจรวิปากานิ, มนุสฺเสสุ ป<b><u>ณ</u></b>ฺฑกาทิภาวํ อาปชฺชมานานํ ทุพฺพลทฺวิเหตุกกุสลวิปากอุเปกฺขาสหคตาเหตุกวิปากมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ จาติ ปฏิสนฺธิวเสน นว วิปากจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติฯ ยทา รูปาวจรารูปาวจรกุสลานุภาเวน รูปารูปภเวสุ นิพฺพตฺตนฺติ , ตทา เนสํ มร<b><u>ณ</u></b>กาเล ปจฺจุปฏฺฐิตํ กมฺมนิมิตฺตเมว อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา นว รูปารูปาวจรวิปากานิ ปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺตนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.90)">[w]</a> | |
| |
| ชวนาวสาเน ปน สเจ ปญฺจทฺวาเร อติมหนฺตํ, มโนทฺวาเร จ วิภูตมารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ โหติ, อถ กามาวจรสตฺตานํ กามาวจรชวนาวสาเน อิฏฺฐารมฺม<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ปุริมกมฺมชวนจิตฺตาทีนญฺจ วเสน โย โย ปจฺจโย ลทฺโธ โหติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อฏฺฐสุ สเหตุกกามาวจรวิปาเกสุ ตีสุ วิปากาเหตุกมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูสุ จ อญฺญตรํ ปฏิโสตคตํ นาวํ อนุพนฺธมานํ กิญฺจิ อนฺตรํ อุทกมิว ภวงฺคสฺสารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต อญฺญสฺมิํ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ชวิตํ ชวนมนุพนฺธํ ทฺวิกฺขตฺตุํ สกิํ วา วิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ อุปฺปชฺชติฯ ตเทตํ ชวนาวสาเน ภวงฺคสฺส อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตนารหํ สมานํ ตสฺส ชวนสฺส อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา ปวตฺตตฺตา ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>นฺติ วุจฺจติฯ เอวํ เอกาทสนฺนํ วิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านํ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน ปวตฺติ เวทิตพฺพาฯตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>าวสาเน ปน ปุน ภวงฺคเมว ปวตฺตติ, ภวงฺเค วิจฺฉินฺเน ปุน อาวชฺชนาทีนีติ เอวํ ลทฺธปจฺจยจิตฺตสนฺตานํ ภวงฺคานนฺตรํ อาวชฺชนํ อาวชฺชนานนฺตรํ ทสฺสนาทีนีติ จิตฺตนิยมวเสเนว ปุนปฺปุนํ ตาว ปวตฺตติ, ยาว เอกสฺมิํ ภเว ภวงฺคสฺส ปริกฺขโยฯ เอกสฺมิํ หิ ภเว ยํ สพฺพปจฺฉิมํ ภวงฺคจิตฺตํ, ตํ ตโต จวนตฺตา จุตีติ วุจฺจติฯ ตสฺมา ตมฺปิ เอกูนวีสติวิธเมว โหติฯ เอวํ เอกูนวีสติยา วิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านํ จุติวเสน ปวตฺติ เวทิตพฺพาฯจุติโต ปน ปุน ปฏิสนฺธิ, ปฏิสนฺธิโต ปุน ภวงฺคนฺติ เอวํ ภวคติฐิตินิวาเสสุ สํสรมานานํ สตฺตานํ อวิจฺฉินฺนํ จิตฺตสนฺตานํ ปวตฺตติเยวฯ โย ปเนตฺถ อรหตฺตํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติ, ตสฺส จุติจิตฺเต นิรุทฺเธ นิรุทฺธเมว โหตีติฯอิทํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขํฯเวทนากฺขนฺธกถา[456] อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ยํกิญฺจิ เวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา เวทนากฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ’’ติ, เอตฺถาปิ เวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นาม เวทนาวฯ ยถาห – ‘‘เวทยติ เวทยตีติ โข อาวุโส, ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. 1.450)ฯ สา ปน เวทยิต<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น สภาวโต เอกวิธาปิ ชาติวเสน ติวิธา โหติ กุสลา, อกุสลา, อพฺยากตา จาติฯตตฺถ กามาวจรํ โสมนสฺสุเปกฺขาญา<b><u>ณ</u></b>สงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธนฺติอาทินา นเยน วุตฺเตน กุสลวิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สมฺปยุตฺตา กุสลา, อกุสเลน สมฺปยุตฺตา อกุสลา, อพฺยากเตน สมฺปยุตฺตา อพฺยากตาติ เวทิตพฺพาฯ สา สภาวเภทโต ปญฺจวิธา โหติ – สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.91)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ กุสลวิปาเกน กายวิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สมฺปยุตฺตํ สุขํฯ อกุสลวิปาเกน ทุกฺขํฯ กามาวจรโต จตูหิ กุสเลหิ, จตูหิ สเหตุกวิปาเกหิ, เอเกน อเหตุกวิปาเกน, จตูหิ สเหตุกกิริเยหิ, เอเกน อเหตุกกิริเยน, จตูหิ อกุสเลหิ, รูปาวจรโต ฐเปตฺวา ปญฺจมชฺฌานวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ จตูหิ กุสเลหิ, จตูหิ วิปาเกหิ, จตูหิ กิริเยหิ, โลกุตฺตรํ ปน ยสฺมา อฌานิกํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ ปญฺจนฺนํ ฌานานํ วเสน จตฺตาลีสํ โหนฺติฯ เตสุ ฐเปตฺวา อฏฺฐ ปญฺจมชฺฌานิกานิ เสเสหิ ทฺวตฺติํสาย กุสลวิปาเกหีติ เอวํ โสมนสฺสํ ทฺวาสฏฺฐิยา วิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>หิ สมฺปยุตฺตํฯ โทมนสฺสํ ทฺวีหิ อกุสเลหิฯ อุเปกฺขา อวเสสปญฺจปญฺญาสาย วิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>หิ สมฺปยุตฺตาฯตตฺถ อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ สุขํ, สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรสํ, กายิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํฯอนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ทุกฺขํ, สมฺปยุตฺตานํ มิลาปนรสํ, กายิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํฯอิฏฺฐารมฺม<b><u>ณ</u></b>านุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ โสมนสฺสํ, ยถา ตถา วา อิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, เจตสิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ, ปสฺสทฺธิปทฏฺฐานํฯอนิฏฺฐารมฺม<b><u>ณ</u></b>านุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ โทมนสฺสํ, ยถา ตถา วา อนิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, เจตสิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, เอกนฺเตเนว หทยวตฺถุปทฏฺฐานํฯมชฺฌตฺตเวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า อุเปกฺขา, สมฺปยุตฺตานํ นาติอุปพฺรูหนมิลาปนรสา, สนฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา, นิปฺปีติกจิตฺตปทฏฺฐานาติฯอิทํ เวทนากฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.92)">[w]</a> | |
| |
| สญฺญากฺขนฺธกถา[457] อิทานิ ยํ วุตฺตํ ‘‘ยํกิญฺจิ สญฺชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา สญฺญากฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ’’ติ, เอตฺถาปิ สญฺชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นาม สญฺญาวฯ ยถาห – ‘‘สญฺชานาติ สญฺชานาตีติ โข, อาวุโส, ตสฺมา สญฺญาติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. 1.450)ฯ สา ปเนสา สญฺชานน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น สภาวโต เอกวิธาปิ ชาติวเสน ติวิธา โหติ กุสลา, อกุสลา, อพฺยากตา จฯตตฺถ กุสลวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา กุสลา, อกุสลสมฺปยุตฺตา อกุสลา, อพฺยากตสมฺปยุตฺตา อพฺยากตาฯ น หิ ตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ อตฺถิ, ยํ สญฺญาย วิปฺปยุตฺตํ, ตสฺมา ยตฺตโก วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส เภโท, ตตฺตโก สญฺญายาติฯสา ปเนสา เอวํ วิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สมปฺปเภทาปิ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต สพฺพาว สญฺชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ตเทเวตนฺติ ปุน สญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกร<b><u>ณ</u></b>รสา ทารุอาทีสุ ตจฺฉกาทโย วิย, ยถาคหิตนิมิตฺตวเสน อภินิเวสกร<b><u>ณ</u></b>ปจฺจุปฏฺฐานา หตฺถิทสฺสกอนฺธา (อุทา. 54) วิย, ยถาอุปฏฺฐิตวิสยปทฏฺฐานา ติ<b><u>ณ</u></b>ปุริสเกสุ มิคโปตกานํ ปุริสาติ อุปฺปนฺนสญฺญา วิยาติฯอิทํ สญฺญากฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขํฯสงฺขารกฺขนฺธกถา[458] ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ยํกิญฺจิ อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวา สงฺขารกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพ’’ติ, เอตฺถ อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นาม ราสิกร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>ํฯ กิํ ปน ตนฺติ, สงฺขาราเยวฯ ยถาห – ‘‘สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. 3.79)ฯ เต อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อายูหนรสา, วิปฺผารปจฺจุปฏฺฐานา, เสสขนฺธตฺตยปทฏฺฐานาฯเอวํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต เอกวิธาปิ จ ชาติวเสน ติวิธา กุสลา, อกุสลา, อพฺยากตาติ ฯ เตสุ กุสลวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา กุสลาฯ อกุสลสมฺปยุตฺตา อกุสลาฯ อพฺยากตสมฺปยุตฺตา อพฺยากตาฯตตฺถ กามาวจรปฐมกุสลวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา ตาว นิยตา สรูเปน อาคตา สตฺตวีสติ, เยวาปนกา จตฺตาโร, อนิยตา ปญฺจาติ ฉตฺติํสฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.93)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ ผสฺโส, เจตนา, วิตกฺโก, วิจาโร, ปีติ, วีริยํ, ชีวิตํ, สมาธิ, สทฺธา, สติ, หิรี, โอตฺตปฺปํ, อโลโภ, อโทโส, อโมโห, กายปสฺสทฺธิ, จิตฺตปสฺสทฺธิ, กายลหุตา, จิตฺตลหุตา, กายมุทุตา, จิตฺตมุทุตา, กายกมฺมญฺญตา, จิตฺตกมฺมญฺญตา, กายปาคุญฺญตา, จิตฺตปาคุญฺญตา, กายุชุกตา, จิตฺตุชุกตาติ อิเม สรูเปน อาคตา สตฺตวีสติ (ธ. ส. 1; ธ. ส. อฏฺฐ. 1 เยวาปนกว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นา)ฯ ฉนฺโท, อธิโมกฺโข, มนสิกาโร, ตตฺรมชฺฌตฺตตาติ อิเม เยวาปนกา จตฺตาโร (ธ. ส. อฏฺฐ. 1 เยวาปนกว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นา)ฯ กรุ<b><u>ณ</u></b>า, มุทิตา, กายทุจฺจริตวิรติ, วจีทุจฺจริตวิรติ, มิจฺฉาชีววิรตีติ อิเม อนิยตา ปญฺจฯ เอเต หิ กทาจิ อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชมานาปิ จ น เอกโต อุปฺปชฺชนฺติฯ[459] ตตฺถ ผุสตีติ ผสฺโสฯ สฺวายํ ผุสน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>ฯ สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, อาปาถคตวิสยปทฏฺฐาโนฯ อยญฺหิ อรูปธมฺโมปิ สมาโน อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ผุสนากาเรเนว ปวตฺตติฯ เอกเทเสน จ อนลฺลิยมาโนปิ รูปํ วิย จกฺขุ, สทฺโท วิย จ โสตํ จิตฺตํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ญฺจ สงฺฆฏฺเฏติ, ติกสนฺนิปาตสงฺขาตสฺส อตฺตโน การ<b><u>ณ</u></b>สฺส วเสน ปเวทิตตฺตา สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ตชฺชาสมนฺนาหาเรน เจว อินฺทฺริเยน จ ปริกฺขเต วิสเย อนนฺตราเยเนว อุปฺปชฺชนโต อาปาถคตวิสยปทฏฺฐาโนติ วุจฺจติฯ เวทนาธิฏฺฐานภาวโต ปน นิจฺจมฺมคาวี (สํ. นิ. 2.63) วิย ทฏฺฐพฺโพฯ[460] เจตยตีติ เจตนาฯ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถฯ สา เจตนาภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อายูหนรสา, สํวิทหนปจฺจุปฏฺฐานา สกิจฺจปรกิจฺจสาธิกา เชฏฺฐสิสฺสมหาวฑฺฒกีอาทโย วิยฯ อจฺจายิกกมฺมานุสฺสร<b><u>ณ</u></b>าทีสุ จ ปนายํ สมฺปยุตฺตานํ อุสฺสหนภาเวน ปวตฺตมานา ปากฏา โหติฯวิตกฺกวิจารปีตีสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>นิทฺเทเส ปฐมชฺฌานว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นายํ (วิสุทฺธิ. 1.71) วุตฺตเมวฯ[461] วีรภาโว วีริยํฯ ตํ อุสฺสหน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สหชาตานํ อุปตฺถมฺภนรสํ, อสํสีทนภาวปจฺจุปฏฺฐานํฯ ‘‘สํวิคฺโค โยนิโส ปทหตี’’ติ (อ. นิ. 4.113) วจนโต สํเวคปทฏฺฐานํ, วีริยารมฺภวตฺถุปทฏฺฐานํ วา, สมฺมา อารทฺธํ สพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํฯ[462] ชีวนฺติ เตน, สยํ วา ชีวติ, ชีวนมตฺตเมว วา ตนฺติ ชีวิตํฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีนิ ปนสฺส รูปชีวิเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ ตญฺหิ รูปธมฺมานํ ชีวิตํ, อิทํ อรูปธมฺมานนฺติ อิทเมเวตฺถ นานากร<b><u>ณ</u></b>ํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.94)">[w]</a> | |
| |
| [463] อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตํ สมํ อาธิยติ, สมฺมา วา อาธิยติ, สมาธานมตฺตเมว วา เอตํ จิตฺตสฺสาติ สมาธิฯ โส อวิสาร<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อวิกฺเขป<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา, สหชาตานํ สมฺปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑนรโส นฺหานิยจุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>านํ อุทกํ วิย, อุปสมปจฺจุปฏฺฐาโน, วิเสสโต สุขปทฏฺฐาโน, นิวาเต ทีปจฺจีนํ ฐิติ วิย เจตโส ฐิตีติ ทฏฺฐพฺโพฯ[464] สทฺทหนฺติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหติ, สทฺทหนมตฺตเมว วา เอสาติ สทฺธาฯ สา สทฺทหน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, โอกปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า วา, ปสาทนรสา อุทกปฺปสาทกม<b><u>ณ</u></b>ิ วิย, ปกฺขนฺทนรสา วา โอฆุตฺตรโ<b><u>ณ</u></b> วิยฯ อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา, อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา วา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา, สทฺธมฺมสฺสวนาทิโสตาปตฺติยงฺค(ที. นิ. 3.311; สํ. นิ. 5.1001) ปทฏฺฐานา วา, หตฺถวิตฺตพีชานิ วิย ทฏฺฐพฺพาฯ[465] สรนฺติ ตาย, สยํ วา สรติ สร<b><u>ณ</u></b>มตฺตเมว วา เอสาติ สติฯ สา อปิลาปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อสมฺโมสรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา, วิสยาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา วา, ถิรสญฺญาปทฏฺฐานา, กายาทิสติปฏฺฐานปทฏฺฐานา วาฯ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> ทฬฺหปติฏฺฐิตตฺตา ปน เอสิกา วิย, จกฺขุทฺวาราทิรกฺข<b><u>ณ</u></b>โต โทวาริโก วิย จ ทฏฺฐพฺพาฯ[466] กายทุจฺจริตาทีหิ หิริยตีติ หิรีฯ ลชฺชาเยตํ อธิวจนํฯ เตหิเยว โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํฯ ปาปโต อุพฺเพคสฺเสตํ อธิวจนํฯ ตตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า หิรีฯ อุตฺตาสน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ โอตฺตปฺปํฯ ลชฺชากาเรน ปาปานํ อกร<b><u>ณ</u></b>รสา หิรีฯ อุตฺตาสากาเรน โอตฺตปฺปํฯ วุตฺตปฺปกาเรเนว จ ปาปโต สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานา เอตา, อตฺตคารวปรคารวปทฏฺฐานาฯ อตฺตานํ ครุํ กตฺวา หิริยา ปาปํ ชหาติ กุลวธู วิยฯ ปรํ ครุํ กตฺวา โอตฺตปฺเปน ปาปํ ชหาติ เวสิยา วิยฯ อิเม จ ปน ทฺเว ธมฺมา โลกปาลกาติ (อ. นิ. 2.9) ทฏฺฐพฺพาฯ[467] น ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา น ลุพฺภติ, อลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ อโลโภฯ อโทสาโมเหสุปิ เอเสว นโยฯ เตสุ อโลโภ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> จิตฺตสฺส อเคธ<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อลคฺคภาว<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา กมลทเล ชลพินฺทุ วิยฯ อปริคฺคหรโส มุตฺตภิกฺขุ วิย, อนลฺลีนภาวปจฺจุปฏฺฐาโน อสุจิมฺหิ ปติตปุริโส วิยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.95)">[w]</a> | |
| |
| [468] อโทโส อจ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิกฺก<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อวิโรธ<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา อนุกูลมิตฺโต วิย, อาฆาตวินยรโส, ปริฬาหวินยรโส วา จนฺทนํ วิย, โสมฺมภาวปจฺจุปฏฺฐาโน ปุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>จนฺโท วิยฯ[469] อโมโห ยถาสภาวปฏิเวธ<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อกฺขลิตปฏิเวธ<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา กุสลิสฺสาสขิตฺตอุสุปฏิเวโธ วิย, วิสโยภาสนรโส ปทีโป วิยฯ อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐาโน อรญฺญคตสุเทสโก วิยฯ ตโยปิ เจเต สพฺพกุสลานํ มูลภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯ[470] กายสฺส ปสฺสมฺภนํ กายปสฺสทฺธิฯ จิตฺตสฺส ปสฺสมฺภนํ จิตฺตปสฺสทฺธิฯ กาโยติ เจตฺถ เวทนาทโย ตโย ขนฺธาฯ อุโภปิ ปเนตา เอกโต กตฺวา กายจิตฺตทรถวูปสม<b><u>ลกฺขณ</u></b>า กายจิตฺตปสฺสทฺธิโย, กายจิตฺตทรถนิมทฺทนรสา, กายจิตฺตานํ อปริปฺผนฺทนสีติภาวปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ อวูปสมกรอุทฺธจฺจาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯกายสฺส ลหุภาโว กายลหุตาฯ จิตฺตสฺส ลหุภาโว จิตฺตลหุตาฯ ตา กายจิตฺตครุภาววูปสม<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กายจิตฺตครุภาวนิมทฺทนรสา, กายจิตฺตานํ อทนฺธตาปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ ครุภาวกรถินมิทฺธาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯกายสฺส มุทุภาโว กายมุทุตาฯ จิตฺตสฺส มุทุภาโว จิตฺตมุทุตาฯ ตา กายจิตฺตตฺถมฺภวูปสม<b><u>ลกฺขณ</u></b>า , กายจิตฺตถทฺธภาวนิมทฺทนรสา, อปฺปฏิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ ถทฺธภาวกรทิฏฺฐิมานาทิกิเลสปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯกายสฺส กมฺมญฺญภาโว กายกมฺมญฺญตาฯ จิตฺตสฺส กมฺมญฺญภาโว จิตฺตกมฺมญฺญตาฯ ตา กายจิตฺตากมฺมญฺญภาววูปสม<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กายจิตฺตากมฺมญฺญภาวนิมทฺทนรสา, กายจิตฺตานํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>กร<b><u>ณ</u></b>สมฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญภาวกราวเสสนีวร<b><u>ณ</u></b>าทิปฏิปกฺขภูตา, ปสาทนียวตฺถูสุ ปสาทาวหา, หิตกิริยาสุ วินิโยคกฺขมภาวาวหา สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วิสุทฺธิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.96)">[w]</a> | |
| |
| กายสฺส ปาคุญฺญภาโว กายปาคุญฺญตาฯ จิตฺตสฺส ปาคุญฺญภาโว จิตฺตปาคุญฺญตาฯ ตา กายจิตฺตานํ อเคลญฺญภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กายจิตฺตเคลญฺญนิมทฺทนรสา, นิราทีนวปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ เคลญฺญกรอสทฺธิยาทิปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯกายสฺส อุชุกภาโว กายุชุกตาฯ จิตฺตสฺส อุชุกภาโว จิตฺตุชุกตาฯ ตา กายจิตฺตอชฺชว<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กายจิตฺตกุฏิลภาวนิมทฺทนรสา, อชิมฺหตาปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานาฯ กายจิตฺตานํ กุฏิลภาวกรมายาสาเฐยฺยาทิปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯ[471] ฉนฺโทติ กตฺตุกามตาเยตํ อธิวจนํฯ ตสฺมา โส กตฺตุกามตา<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ฉนฺโท, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปริเยสนรโส, อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b>น อตฺถิกตาปจฺจุปฏฺฐาโน, ตเทวสฺส ปทฏฺฐานํฯ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>คฺคหเ<b><u>ณ</u></b> อยํ เจตโส หตฺถปฺปสาร<b><u>ณ</u></b>ํ วิย ทฏฺฐพฺโพฯ[472] อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโขฯ โส สนฺนิฏฺฐาน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อสํสปฺปนรโส, นิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐาโน, สนฺนิฏฺเฐยฺยธมฺมปทฏฺฐาโน, อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> นิจฺจลภาเวน อินฺทขีโล วิย ทฏฺฐพฺโพฯ[473] กิริยา กาโรฯ มนมฺหิ กาโร มนสิกาโรฯ ปุริมมนโต วิสทิสมนํ กโรตีติปิ มนสิกาโรฯ สฺวายํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิปาทโก, วีถิปฏิปาทโก, ชวนปฏิปาทโกติ ติปฺปกาโรฯตตฺถ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิปาทโก มนมฺหิ กาโรติ มนสิกาโรฯ โส สาร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> สํโยชนรโส, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>าภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปทฏฺฐาโนฯ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิปาทกตฺเตน สมฺปยุตฺตานํ สารถิ วิย ทฏฺฐพฺโพฯ วีถิปฏิปาทโกติ ปน ปญฺจทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํฯ ชวนปฏิปาทโกติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํฯ น เต อิธ อธิปฺเปตาฯ[474] เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตาฯ สา จิตฺตเจตสิกานํ สมวาหิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อูนาธิกตานิวาร<b><u>ณ</u></b>รสา, ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสา วา, มชฺฌตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จิตฺตเจตสิกานํ อชฺฌุเปกฺขนภาเวน สมปฺปวตฺตานํ อาชานียานํ อชฺฌุเปกฺขกสารถิ วิย ทฏฺฐพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.97)">[w]</a> | |
| |
| กรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตา จ พฺรหฺมวิหารนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. 1.262) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาฯ เกวลญฺหิ ตา อปฺปนาปฺปตฺตา รูปาวจรา, อิมา กามาวจราติ อยเมว วิเสโสฯเกจิ ปน เมตฺตุเปกฺขาโยปิ อนิยเตสุ อิจฺฉนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํฯ อตฺถโต หิ อโทโสเยว เมตฺตา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาเยว อุเปกฺขาติฯ[475] กายทุจฺจริตโต วิรติ กายทุจฺจริตวิรติฯ เอส นโย เสสาสุปิฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโต ปเนตา ติสฺโสปิ กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนํ อวีติกฺกม<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อมทฺทน<b><u>ลกฺขณ</u></b>าติ วุตฺตํ โหติฯ กายทุจฺจริตาทิวตฺถุโต สงฺโกจนรสา, อกิริยปจฺจุปฏฺฐานา, สทฺธาหิโรตฺตปฺปอปฺปิจฺฉตาทิคุ<b><u>ณ</u></b>ปทฏฺฐานา, ปาปกิริยโต จิตฺตสฺส วิมุขภาวภูตาติ ทฏฺฐพฺพาฯ[476] อิติ อิเมว ฉตฺติํส สงฺขารา ปฐเมน กามาวจรกุสลวิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ ยถา จ ปฐเมน, เอวํ ทุติเยนาปิฯ สสงฺขารภาวมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสฯตติเยน ปน ฐเปตฺวา อโมหํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ ตถา จตุตฺเถนฯ สสงฺขารภาวมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสฯปฐเม วุตฺเตสุ ปน ฐเปตฺวา ปีติํ อวเสสา ปญฺจเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺติฯ ยถา จ ปญฺจเมน, เอวํ ฉฏฺเฐนาปิฯ สสงฺขารภาวมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสฯ สตฺตเมน จ ปน ฐเปตฺวา อโมหํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ ตถา อฏฺฐเมนฯ สสงฺขารภาวมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสฯปฐเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา วิรติตฺตยํ เสสา รูปาวจรกุสเลสุ ปฐเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺติฯ ทุติเยน ตโต วิตกฺกวชฺชาฯ ตติเยน ตโต วิจารวชฺชาฯ จตุตฺเถน ตโต ปีติวชฺชาฯ ปญฺจเมน ตโต อนิยเตสุ กรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตาวชฺชาฯ เตเยว จตูสุ อารุปฺปกุสเลสุฯ อรูปาวจรภาโวเยว หิ เอตฺถ วิเสโสฯโลกุตฺตเรสุ ปฐมชฺฌานิเก ตาว มคฺควิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b> ปฐมรูปาวจรวิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b> วุตฺตนเยน, ทุติยชฺฌานิกาทิเภเท ทุติยรูปาวจรวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.98)">[w]</a> | |
| |
| กรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตานํ ปน อภาโว, นิยตวิรติตา , โลกุตฺตรตา จาติ อยเมตฺถ วิเสโสฯ เอวํ ตาว กุสลาเยว สงฺขารา เวทิตพฺพาฯ[477] อกุสเลสุ โลภมูเล ปฐมากุสลสมฺปยุตฺตา ตาว นิยตา สรูเปน อาคตา เตรส, เยวาปนกา จตฺตาโรติ สตฺตรสฯ ตตฺถ ผสฺโส, เจตนา, วิตกฺโก, วิจาโร, ปีติ, วีริยํ, ชีวิตํ, สมาธิ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ, โลโภ, โมโห, มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม สรูเปน อาคตา เตรส (ธ. ส. 365; ธ. ส. อฏฺฐ. 365)ฯ ฉนฺโท, อธิโมกฺโข, อุทฺธจฺจํ, มนสิกาโรติ อิเม เยวาปนกา จตฺตาโร (ธ. ส. อฏฺฐ. 365)ฯ[478] ตตฺถ น หิริยตีติ อหิริโกฯ อหิริกสฺส ภาโว อหิริกํฯ น โอตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปํฯ เตสุ อหิริกํ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อลชฺชา<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาฯ อโนตฺตปฺปํ เตเหว อสารชฺช<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อนุตฺตาส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาฯ อยเมตฺถ สงฺเขโปฯ วิตฺถาโร ปน หิโรตฺตปฺปานํ วุตฺตปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺโพฯ[479] ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภฯ มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโหฯ เตสุ โลโภ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>คฺคห<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> มกฺกฏาเลโป วิย, อภิสงฺครโส ตตฺตกปาเล ขิตฺตมํสเปสิ วิยฯ อปริจฺจาคปจฺจุปฏฺฐาโน เตลญฺชนราโค วิยฯ สํโยชนิยธมฺเมสุ อสฺสาททสฺสนปทฏฺฐาโนฯ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหานทีภาเวน วฑฺฒมาโน สีฆโสตา นที อิว มหาสมุทฺทํ อปายเมว คเหตฺวา คจฺฉตีติ ทฏฺฐพฺโพฯ[480] โมโห จิตฺตสฺส อนฺธภาว<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อญฺญา<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> วา, อสมฺปฏิเวธรโส, อารมฺม<b><u>ณ</u></b>สภาวจฺฉาทนรโส วา, อสมฺมาปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโน, อนฺธการปจฺจุปฏฺฐาโน วา, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาโน, สพฺพากุสลานํ มูลนฺติ ทฏฺฐพฺโพฯ[481] มิจฺฉา ปสฺสนฺติ ตาย, สยํ วา มิจฺฉา ปสฺสติ, มิจฺฉาทสฺสนมตฺตํ วา เอสาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิฯ สา อโยนิโส อภินิเวส<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ปรามาสรสา, มิจฺฉาภินิเวสปจฺจุปฏฺฐานา, อริยานํ อทสฺสนกามตาทิปทฏฺฐานา, ปรมํ วชฺชนฺติ ทฏฺฐพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.99)">[w]</a> | |
| |
| [482] อุทฺธตภาโว อุทฺธจฺจํฯ ตํ อวูปสม<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วาตาภิฆาตจลชลํ วิย, อนวฏฺฐานรสํ วาตาภิฆาตจลธชปฏากา วิย, ภนฺตตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ ปาสา<b><u>ณ</u></b>าภิฆาตสมุทฺธตภสฺมํ วิย, เจตโส อวูปสเม อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ, จิตฺตวิกฺเขโปติ ทฏฺฐพฺพํฯ เสสา กุสเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาฯ อกุสลภาโวเยว หิ อกุสลภาเวน จ ลามกตฺตํ เอเตสํ เตหิ วิเสโสฯ[483] อิติ อิเม สตฺตรส สงฺขารา ปฐเมน อกุสลวิญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ ยถา จ ปฐเมน, เอวํ ทุติเยนาปิฯ สสงฺขารตา ปเนตฺถ ถินมิทฺธสฺส จ อนิยตตา วิเสโสฯตตฺถ ถินนตา ถินํฯ มิทฺธนตา มิทฺธํฯ อนุสฺสาหสํหนนตา อสตฺติวิฆาโต จาติ อตฺโถฯ ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํฯ ตตฺถ ถินํ อนุสฺสาห<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, วีริยวิโนทนรสํ, สํสีทนปจฺจุปฏฺฐานํฯ มิทฺธํ อกมฺมญฺญตา<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, โอนหนรสํ, ลีนตาปจฺจุปฏฺฐานํ, ปจลายิกานิทฺทาปจฺจุปฏฺฐานํ วาฯ อุภยมฺปิ อรติวิชมฺภิกาทีสุ อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํฯตติเยน ปฐเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ มาโน ปเนตฺถ อนิยโต โหติฯ อยํ วิเสโส, โส อุ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ติ<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, สมฺปคฺคหรโส, เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐาโน, ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภปทฏฺฐาโน, อุมฺมาโท วิย ทฏฺฐพฺโพฯจตุตฺเถน ทุติเย วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ เอตฺถาปิ จ มาโน อนิยเตสุ โหติเยวฯ ปฐเม วุตฺเตสุ ปน ฐเปตฺวา ปีติํ อวเสสา ปญฺจเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺติฯ ยถา จ ปญฺจเมน, เอวํ ฉฏฺเฐนาปิฯ สสงฺขารตา ปเนตฺถ ถินมิทฺธสฺส จ อนิยตภาโว วิเสโสฯ สตฺตเมน ปญฺจเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐิํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ มาโน ปเนตฺถ อนิยโต โหติฯ อฏฺฐเมน ฉฏฺเฐ วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐิํ อวเสสา เวทิตพฺพาฯ เอตฺถาปิ จ มาโน อนิยเตสุ โหติเยวาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.100)">[w]</a> | |
| |
| [484] โทสมูเลสุ ปน ทฺวีสุ ปฐมสมฺปยุตฺตา ตาว นิยตา สรูเปน อาคตา เอกาทส, เยวาปนกา จตฺตาโร, อนิยตา ตโยติ อฏฺฐารส ฯ ตตฺถ ผสฺโส, เจตนา, วิตกฺโก, วิจาโร, วีริยํ, ชีวิตํ, สมาธิ, อหิริกํ, อโนปฺปตฺตํ, โทโส, โมโหติ อิเม สรูเปน อาคตา เอกาทส (ธ. ส. 413; ธ. ส. อฏฺฐ. 413)ฯ ฉนฺโท, อธิโมกฺโข, อุทฺธจฺจํ, มนสิกาโรติ อิเม เยวาปนกา จตฺตาโร (ธ. ส. อฏฺฐ. 413)ฯ อิสฺสา, มจฺฉริยํ, กุกฺกุจฺจนฺติ อิเม อนิยตา ตโย (ธ. ส. อฏฺฐ. 413)ฯ[485] ตตฺถ ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโสฯ โส จ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิกฺก<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ปหฏาสีวิโส วิย, วิสปฺปนรโส วิสนิปาโต วิย, อตฺตโน นิสฺสยทหนรโส วา ทาวคฺคิ วิยฯ ทูสนปจฺจุปฏฺฐาโน ลทฺโธกาโส วิย สปตฺโต, อาฆาตวตฺถุปทฏฺฐาโน, วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพฯ[486] อิสฺสายนา อิสฺสาฯ สา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสูยน<b><u>ลกฺขณ</u></b>าฯ ตตฺเถว อนภิรติรสา, ตโต วิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา, ปรสมฺปตฺติปทฏฺฐานา, สํโยชนนฺติ ทฏฺฐพฺพาฯ[487] มจฺฉรภาโว มจฺฉริยํฯ ตํ ลทฺธานํ วา ลภิตพฺพานํ วา อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ นิคูหน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, ตาสํเยว ปเรหิ สาธาร<b><u>ณ</u></b>ภาวอกฺขมนรสํ, สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานํ, กฏุกญฺจุกตาปจฺจุปฏฺฐานํ วา, อตฺตสมฺปตฺติปทฏฺฐานํ, เจตโส วิรูปภาโวติ ทฏฺฐพฺพํฯ[488] กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํฯ ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจํฯ ตํ ปจฺฉานุตาป<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, กตากตานุโสจนรสํ, วิปฺปฏิสารปจฺจุปฏฺฐานํ, กตากตปทฏฺฐานํ, ทาสพฺยมิว ทฏฺฐพฺพํฯ เสสา วุตฺตปฺปการาเยวาติฯอิติ อิเม อฏฺฐารส สงฺขารา ปฐเมน โทสมูเลน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ ยถา จ ปฐเมน, เอวํ ทุติเยนาปิฯ สสงฺขารตา ปน อนิยเตสุ จ ถินมิทฺธสมฺภโวว วิเสโสฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.101)">[w]</a> | |
| |
| [489] โมหมูเลสุ ทฺวีสุ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตน ตาว ผสฺโส, เจตนา, วิตกฺโก, วิจาโร, วีริยํ, ชีวิตํ, จิตฺตฏฺฐิติ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ , โมโห, วิจิกิจฺฉาติ สรูเปน อาคตา เอกาทส (ธ. ส. 422; ธ. ส. อฏฺฐ. 422), อุทฺธจฺจํ, มนสิกาโรติ เยวาปนกา ทฺเว จาติ เตรสฯ[490] ตตฺถ จิตฺตฏฺฐิตีติ ปวตฺติฏฺฐิติมตฺโต ทุพฺพโล สมาธิฯ วิคตา จิกิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาฯ สา สํสย<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, กมฺปนรสา, อนิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐานา, อเนกํสคาหปจฺจุปฏฺฐานา วา, วิจิกิจฺฉายํ อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานา, ปฏิปตฺติอนฺตรายกราติ ทฏฺฐพฺพาฯ เสสา วุตฺตปฺปการาเยวฯอุทฺธจฺจสมฺปยุตฺเตน วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเต วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา วิจิกิจฺฉํ เสสา ทฺวาทสฯ วิจิกิจฺฉาย อภาเวน ปเนตฺถ อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชติฯ เตน สทฺธิํ เตรเสว, อธิโมกฺขสพฺภาวโต จ พลวตโร สมาธิ โหติฯ ยญฺเจตฺถ อุทฺธจฺจํ, ตํ สรูเปเนว อาคตํฯ อธิโมกฺขมนสิการา เยวาปนกวเสนาติ เอวํ อกุสลสงฺขารา เวทิตพฺพาฯ[491] อพฺยากเตสุ วิปากาพฺยากตา ตาว อเหตุกสเหตุกเภทโต ทุวิธาฯ เตสุ อเหตุกวิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา อเหตุกาฯ ตตฺถ กุสลากุสลวิปากจกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา ตาว ผสฺโส, เจตนา, ชีวิตํ, จิตฺตฏฺฐิตีติ สรูเปน อาคตา จตฺตาโร (ธ. ส. 431; ธ. ส. อฏฺฐ. 431), เยวาปนโก มนสิกาโรเยวาติ ปญฺจฯ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตาปิ เอเตเยวฯ อุภยวิปากมโนธาตุยา เอเต เจว วิตกฺกวิจาราธิโมกฺขา จาติ อฏฺฐ, ตถา ติวิธายปิ อเหตุกมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุยาฯ ยา ปเนตฺถ โสมนสฺสสหคตา, ตาย สทฺธิํ ปีติ อธิกา โหตีติ เวทิตพฺพาฯสเหตุกวิปากวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สมฺปยุตฺตา ปน สเหตุกาฯ เตสุ อฏฺฐกามาวจรวิปากสมฺปยุตฺตา ตาว อฏฺฐหิ กามาวจรกุสเลหิ สมฺปยุตฺตสงฺขารสทิสาเยวฯ ยา ปน ตา อนิยเตสุ กรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตา, ตา สตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>ตฺตา วิปาเกสุ น สนฺติฯ เอกนฺตปริตฺตารมฺม<b><u>ณ</u></b>า หิ กามาวจรวิปากาฯ น เกวลญฺจ กรุ<b><u>ณ</u></b>ามุทิตา, วิรติโยปิ วิปาเกสุ น สนฺติฯ ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา กุสลาเยวา’’ติ หิ วุตฺตํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.104)">[w]</a> | |
| |
| ทูเร สนฺติเกติ อิทมฺปิ วุตฺตนยเมวฯ อปิจ โอกาสโตเปตฺถ อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกตา เวทิตพฺพาฯ[497] ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวาติ ตํ อตีตาทีหิ ปเทหิ วิสุํ วิสุํ นิทฺทิฏฺฐํ รูปํ สพฺพํ รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>สงฺขาเต เอกวิธภาเว ปญฺญาย ราสิํ กตฺวา รูปกฺขนฺโธติ วุจฺจตีติ อยเมตฺถ อตฺโถฯ เอเตน สพฺพมฺปิ รูปํ รุปฺปน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b> ราสิภาวูปคมเนน รูปกฺขนฺโธติ ทสฺสิตํ โหติฯ น หิ รูปโต อญฺโญ รูปกฺขนฺโธ นาม อตฺถิฯ[498] ยถา จ รูปํ, เอวํ เวทนาทโยปิ เวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีสุ ราสิภาวูปคมเนนฯ น หิ เวทนาทีหิ อญฺเญ เวทนากฺขนฺธาทโย นาม อตฺถิฯอตีตาทิวิภาเค ปเนตฺถ สนฺตติวเสน ข<b><u>ณ</u></b>าทิวเสน จ เวทนาย อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนภาโว เวทิตพฺโพฯ ตตฺถ สนฺตติวเสน เอกวีถิเอกชวนเอกสมาปตฺติปริยาปนฺนา เอกวีถิวิสยสมาโยคปฺปวตฺตา จ ปจฺจุปฺปนฺนา, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตาฯ ข<b><u>ณ</u></b>าทิวเสน ข<b><u>ณ</u></b>ตฺตยปริยาปนฺนา ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌตฺตคตา สกิจฺจญฺจ กุรุมานา เวทนา ปจฺจุปฺปนฺนา, ตโต ปุพฺเพ อตีตา, ปจฺฉา อนาคตาฯ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภโท นิยกชฺฌตฺตวเสน เวทิตพฺโพฯ[499] โอฬาริกสุขุมเภโท ‘‘อกุสลา เวทนา โอฬาริกา, กุสลาพฺยากตา เวทนา สุขุมา’’ติอาทินา (วิภ. 11) นเยน วิภงฺเค วุตฺเตน ชาติสภาวปุคฺคลโลกิยโลกุตฺตรวเสน เวทิตพฺโพฯ ชาติวเสน ตาว อกุสลา เวทนา สาวชฺชกิริยเหตุโต, กิเลสสนฺตาปภาวโต จ อวูปสนฺตวุตฺตีติ กุสลเวทนาย โอฬาริกา, สพฺยาปารโต, สอุสฺสาหโต, สวิปากโต, กิเลสสนฺตาปภาวโต, สาวชฺชโต จ วิปากาพฺยากตาย โอฬาริกา, สวิปากโต, กิเลสสนฺตาปภาวโต, สพฺยาพชฺฌโต, สาวชฺชโต จ กิริยาพฺยากตาย โอฬาริกาฯ กุสลาพฺยากตา ปน วุตฺตวิปริยายโต อกุสลาย สุขุมาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.112)">[w]</a> | |
| |
| 15. อายตนธาตุนิทฺเทโสอายตนวิตฺถารกถา[510] อายตนานีติ ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, มนายตนํ, ธมฺมายตนนฺติฯ ตตฺถ –อตฺถ <b><u>ลกฺขณ</u></b> ตาวตฺว, กม สงฺเขป วิตฺถารา;ตถา ทฏฺฐพฺพโต เจว, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯตตฺถ วิเสสโต ตาว จกฺขตีติ จกฺขุ, รูปํ อสฺสาเทติ วิภาเวติ จาติ อตฺโถฯ รูปยตีติ รูปํ, ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>วิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถฯ สุ<b><u>ณ</u></b>าตีติ โสตํฯ สปฺปตีติ สทฺโท, อุทาหริยตีติ อตฺโถฯ ฆายตีติ ฆานํฯ คนฺธยตีติ คนฺโธฯ อตฺตโน วตฺถุํ สูจยตีติ อตฺโถฯ ชีวิตํ อวฺหยตีติ ชิวฺหาฯ รสนฺติ ตํ สตฺตาติ รโส, อสฺสาเทนฺตีติ อตฺโถฯ กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโยฯ อาโยติ อุปฺปตฺติเทโสฯ ผุสิยตีติ โผฏฺฐพฺพํฯ มุนาตีติ มโนฯ อตฺตโน <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมาฯ[511] อวิเสสโต ปน อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนนฺติ เวทิตพฺพํฯ จกฺขุรูปาทีสุ หิ ตํตํทฺวารารมฺม<b><u>ณ</u></b>า จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เสน เสน อนุภวนาทินา กิจฺเจน อายตนฺติ อุฏฺฐหนฺติ ฆฏนฺติ, วายมนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ เต จ อายภูเต ธมฺเม เอตานิ ตโนนฺติ, วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ, อิทญฺจ อนมตคฺเค สํสาเร ปวตฺตํ อตีว อายตํ สํสารทุกฺขํ ยาว น นิวตฺตติ, ตาว นยนฺเตว, ปวตฺตยนฺตีติ วุตฺตํ โหติฯ อิติ สพฺเพปิเม ธมฺมา อายตนโต, อายานํ ตนนโต, อายตสฺส จ นยนโต อายตนํ อายตนนฺติ วุจฺจนฺติฯ[512] อปิจ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน อากรฏฺเฐน สโมสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺฐานฏฺเฐน สญฺชาติเทสฏฺเฐน การ<b><u>ณ</u></b>ฏฺเฐน จ อายตนํ เวทิตพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.113)">[w]</a> | |
| |
| ตถา หิ โลเก ‘‘อิสฺสรายตนํ วาสุเทวายตน’’นฺติอาทีสุ นิวาสฏฺฐานํ อายตนนฺติ วุจฺจติฯ ‘‘สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ายตนํ รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโรฯ สาสเน ปน ‘‘มโนรมฺเม อายตเน เสวนฺติ นํ วิหงฺคมา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. 5.38) สโมสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺฐานํฯ ‘‘ทกฺขิ<b><u>ณ</u></b>าปโถ คุนฺนํ อายตน’’นฺติอาทีสุ สญฺชาติเทโสฯ ‘‘ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติ สติ สติอายตเน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. 3.102) การ<b><u>ณ</u></b>ํฯจกฺขุอาทีสุ จาปิ เต เต จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา นิวสนฺติ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ จกฺขาทโย จ เนสํ นิวาสฏฺฐานํฯ จกฺขาทีสุ จ เต อากิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>า ตนฺนิสฺสิตตฺตา ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>ตฺตา จาติ จกฺขาทโย เนสํ อากโรฯ จกฺขาทโย จ เนสํ สโมสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺฐานํ, ตตฺถ ตตฺถ วตฺถุทฺวารารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน สโมสร<b><u>ณ</u></b>โตฯ จกฺขาทโย จ เนสํ สญฺชาติเทโส, ตนฺนิสฺสยารมฺม<b><u>ณ</u></b>ภาเวน ตตฺเถว อุปฺปตฺติโตฯ จกฺขาทโย จ เนสํ การ<b><u>ณ</u></b>ํ, เตสํ อภาเว อภาวโตติฯ อิติ นิวาสฏฺฐานฏฺเฐน, อากรฏฺเฐน, สโมสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺฐานฏฺเฐน, สญฺชาติเทสฏฺเฐน, การ<b><u>ณ</u></b>ฏฺเฐนจาติ อิเมหิปิ การเ<b><u>ณ</u></b>หิ เอเต ธมฺมา อายตนํ อายตนนฺติ วุจฺจนฺติฯตสฺมา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ…เป.… ธมฺมา จ เต อายตนญฺจาติ ธมฺมายตนนฺติ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[513] <b><u>ลกฺขณ</u></b>าติ จกฺขาทีนํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>โตเปตฺถ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ ตานิ จ ปน เตสํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯตาวตฺวโตติ ตาวภาวโตฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – จกฺขาทโยปิ หิ ธมฺมา เอว, เอวํ สติ ธมฺมายตนมิจฺเจว อวตฺวา กสฺมา ทฺวาทสายตนานีติ วุตฺตานีติ เจฯ ฉวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กายุปฺปตฺติทฺวารารมฺม<b><u>ณ</u></b>ววตฺถานโต อิธ ฉนฺนํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กายานํ ทฺวารภาเวน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ภาเวน จ ววตฺถานโต อยเมเตสํ เภโท โหตีติ ทฺวาทส วุตฺตานิ, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>วีถิปริยาปนฺนสฺส หิ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กายสฺส จกฺขายตนเมว อุปฺปตฺติทฺวารํ, รูปายตนเมว จารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ, ตถา อิตรานิ อิตเรสํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.115)">[w]</a> | |
| |
| น หิ ตานิ ปุพฺเพ อุทยา กุโตจิ อาคจฺฉนฺติ, นปิ อุทฺธํ วยา กุหิญฺจิ คจฺฉนฺติ, อถ โข ปุพฺเพ อุทยา อปฺปฏิลทฺธสภาวานิ , อุทฺธํ วยา ปริภินฺนสภาวานิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺตเวมชฺเฌ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย อวสานิ ปวตฺตนฺติฯ ตสฺมา อนาคมนโต อนิคฺคมนโต จ ทฏฺฐพฺพานิฯ ตถา นิรีหกโต อพฺยาปารโต จฯ น หิ จกฺขุรูปาทีนํ เอวํ โหติ ‘‘อโห วต อมฺหากํ สามคฺคิยํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ นาม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ, น จ ตานิ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ุปฺปาทนตฺถํ ทฺวารภาเวน วตฺถุภาเวน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ภาเวน วา อีหนฺติ, น พฺยาปารมาปชฺชนฺติ, อถ โข ธมฺมตาเวสา, ยํ จกฺขุรูปาทิสามคฺคิยํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนิ สมฺภวนฺตีติฯ ตสฺมา นิรีหกโต อพฺยาปารโต จ ทฏฺฐพฺพานิฯ อปิจ อชฺฌตฺติกานิ สุญฺญคาโม วิย ทฏฺฐพฺพานิ, ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตตฺตาฯ พาหิรานิ คามฆาตกโจรา วิย, อชฺฌตฺติกานํ อภิฆาตกตฺตาฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รูเปหี’’ติ วิตฺถาโรฯ อปิจ อชฺฌตฺติกานิ ฉ ปา<b><u>ณ</u></b>กา วิย ทฏฺฐพฺพานิ, พาหิรานิ เตสํ โคจรา วิยาติฯ เอวเมตฺถ ทฏฺฐพฺพโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯอิทํ ตาว อายตนานํ วิตฺถารกถามุขํฯธาตุวิตฺถารกถา[517] ตทนนฺตรา ปน ธาตุโยติ อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, โสตธาตุ, สทฺทธาตุ, โสตวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, ฆานธาตุ, คนฺธธาตุ, ฆานวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, ชิวฺหาธาตุ, รสธาตุ, ชิวฺหาวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, กายธาตุ, โผฏฺฐพฺพธาตุ, กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ, มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูติฯ ตตฺถ –อตฺถโต <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหิ, กม ตาวตฺวสงฺขโต;ปจฺจยา อถ ทฏฺฐพฺพา, เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยฯตตฺถ อตฺถโตติ จกฺขตีติ จกฺขุฯ รูปยตีติ รูปํฯ จกฺขุสฺส วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>นฺติ เอวมาทินา ตาว นเยน จกฺขาทีนํ วิเสสตฺถโต เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ อวิเสเสน ปน วิทหติ, ธียเต, วิธานํ, วิธียเต เอตาย, เอตฺถ วา ธียตีติ ธาตุฯ โลกิยา หิ ธาตุโย การ<b><u>ณ</u></b>ภาเวน ววตฺถิตา หุตฺวา สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>รชตาทิธาตุโย วิย สุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>รชตาทิํ , อเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.116)">[w]</a> | |
| |
| ภารหาเรหิ จ ภาโร วิย, สตฺเตหิ ธียนฺเต, ธาริยนฺตีติ อตฺโถฯ ทุกฺขวิธานมตฺตเมว เจสา, อวสวตฺตนโตฯ เอตาหิ จ กร<b><u>ณ</u></b>ภูตาหิ สํสารทุกฺขํ สตฺเตหิ อนุวิธียติฯ ตถาวิหิตญฺจ ตํ เอตาสฺเวว ธียติ, ฐปิยตีติ อตฺโถฯ อิติ จกฺขาทีสุ เอเกโก ธมฺโม ยถาสมฺภวํ วิทหติ, ธียตีติอาทินา อตฺถวเสน ธาตูติ วุจฺจติฯ[518] อปิจ ยถา ติตฺถิยานํ อตฺตา นาม สภาวโต นตฺถิ, น เอวเมตา, เอตา ปน อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยฯ ยถา โลเก วิจิตฺตา หริตาลมโนสิลาทโย เสลาวยวา ธาตุโยติ วุจฺจนฺติ, เอวเมตาปิ ธาตุโย วิย ธาตุโยฯ วิจิตฺตา เหเต ญา<b><u>ณ</u></b>เญยฺยาวยวาติฯ ยถา วา สรีรสงฺขาตสฺส สมุทายสฺส อวยวภูเตสุ รสโส<b><u>ณ</u></b>ิตาทีสุ อญฺญมญฺญวิสภาค<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปริจฺฉินฺเนสุ ธาตุสมญฺญา, เอวเมเตสุปิ ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส อตฺตภาวสฺส อวยเวสุ ธาตุสมญฺญา เวทิตพฺพาฯ อญฺญมญฺญวิสภาค<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปริจฺฉินฺนา เหเต จกฺขาทโยติฯ อปิจ ธาตูติ นิชฺชีวมตฺตสฺเสเวตํ อธิวจนํฯ ตถา หิ ภควา ‘‘ฉ ธาตุโร อยํ ภิกฺขุ ปุริโส’’ติอาทีสุ (ม. นิ. 3.344) ชีวสญฺญาสมูหนนตฺถํ ธาตุเทสนํ อกาสีติฯตสฺมา ยถาวุตฺเตน อตฺเถน จกฺขุ จ ตํ ธาตุ จ จกฺขุธาตุ…เป.… มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ญฺจ ตํ ธาตุ จ มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูติฯ เอวํ ตาเวตฺถ อตฺถโต เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[519] <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตติ จกฺขาทีนํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตเปตฺถ เวทิตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ ตานิ จ ปน เนสํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีนิ ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯกมโตติ อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ เทสนากฺกโมว ยุชฺชติฯ โส จ ปนายํ เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสน วุตฺโตฯ จกฺขุธาตุ รูปธาตูติ อิทญฺหิ ทฺวยํ เหตุ, จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตูติ ผลํฯ เอวํ สพฺพตฺถฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.122)">[w]</a> | |
| |
| 16. อินฺทฺริยสจฺจนิทฺเทโสอินฺทฺริยวิตฺถารกถา[525] ธาตูนํ อนนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐานิ ปน อินฺทฺริยานีติ พาวีสตินฺทฺริยานิ – จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติฯ ตตฺถ –อตฺถโต <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหิ, กมโต จ วิชานิยา;เภทาเภทา ตถา กิจฺจา, ภูมิโต จ วินิจฺฉยํฯตตฺถ จกฺขาทีนํ ตาว จกฺขตีติ จกฺขูติอาทินา นเยน อตฺโถ ปกาสิโตฯ ปจฺฉิเมสุ ปน ตีสุ ปฐมํ ปุพฺพภาเค อนญฺญาตํ อมตํ ปทํ จตุสจฺจธมฺมํ วา ชานิสฺสามีติ เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปชฺชนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยนฺติ วุตฺตํฯ ทุติยํ อาชานนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อญฺญินฺทฺริยํฯ ตติยํ อญฺญาตาวิโน จตูสุ สจฺเจสุ นิฏฺฐิตญฺญา<b><u>ณ</u></b>กิจฺจสฺส ขี<b><u>ณ</u></b>าสวสฺส อุปฺปชฺชนโต อินฺทฺริยฏฺฐสมฺภวโต จ อญฺญาตาวินฺทฺริยํฯโก ปน เนสํ อินฺทฺริยฏฺโฐ นามาติ? อินฺทลิงฺคฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐฯ อินฺทเทสิตฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐฯ อินฺททิฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐฯ อินฺทสิฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐฯ อินฺทชุฏฺฐฏฺโฐ อินฺทฺริยฏฺโฐฯ โส สพฺโพปิ อิธ ยถาโยคํ ยุชฺชติฯ ภควา หิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปรมิสฺสริยภาวโต อินฺโทฯ กุสลากุสลญฺจ กมฺมํ, กมฺเมสุ กสฺสจิ อิสฺสริยาภาวโตฯ เตเนเวตฺถ กมฺมสญฺชนิตานิ ตาว อินฺทฺริยานิ กุสลากุสลกมฺมํ อุลฺลิงฺเคนฺติฯ เตน จ สิฏฺฐานีติ อินฺทลิงฺคฏฺเฐน อินฺทสิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิฯ สพฺพาเนว ปเนตานิ ภควตา ยถาภูตโต ปกาสิตานิ อภิสมฺพุทฺธานิ จาติ อินฺทเทสิตฏฺเฐน อินฺททิฏฺฐฏฺเฐน จ อินฺทฺริยานิฯ เตเนว ภควตา มุนินฺเทน กานิจิ โคจราเสวนาย กานิจิ ภาวนาเสวนาย เสวิตานีติ อินฺทชุฏฺฐฏฺเฐนาปิ อินฺทฺริยานิฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.123)">[w]</a> | |
| |
| อปิจ อาธิปจฺจสงฺขาเตน อิสฺสริยฏฺเฐนาปิ เอตานิ อินฺทฺริยานิฯ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทิปฺปวตฺติยญฺหิ จกฺขาทีนํ สิทฺธํ อาธิปจฺจํ, ตสฺมิํ ติกฺเข ติกฺขตฺตา มนฺเท จ มนฺทตฺตาติฯ อยํ ตาเวตฺถ อตฺถโต วินิจฺฉโยฯ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีหีติ <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐาเนหิปิ จกฺขาทีนํ วินิจฺฉยํ วิชานิยาติ อตฺโถฯ ตานิ จ เนสํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีนิ ขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตาเนวฯ ปญฺญินฺทฺริยาทีนิ หิ จตฺตาริ อตฺถโต อโมโหเยวฯ เสสานิ ตตฺถ สรูเปเนว อาคตานิฯ[526] กมโตติ อยมฺปิ เทสนากฺกโมวฯ ตตฺถ อชฺฌตฺตธมฺเม ปริญฺญาย อริยภูมิปฏิลาโภ โหตีติ อตฺตภาวปริยาปนฺนานิ จกฺขุนฺทฺริยาทีนิ ปฐมํ เทสิตานิฯ โส ปน อตฺตภาโว ยํ ธมฺมํ อุปาทาย อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา สงฺขํ คจฺฉติ, อยํ โสติ นิทสฺสนตฺถํ ตโต อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยญฺจฯ โส ทุวิโธปิ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธวุตฺตีติ ญาปนตฺถํ ตโต ชีวิตินฺทฺริยํฯ ยาว ตสฺส ปวตฺติ, ตาว เอเตสํ เวทยิตานํ อนิวตฺติฯ ยญฺจ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ ญาปนตฺถํ ตโต สุขินฺทฺริยาทีนิฯ ตํนิโรธตฺถํ ปน เอเต ธมฺมา ภาเวตพฺพาติ ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ตโต สทฺธาทีนิฯ อิมาย ปฏิปตฺติยา เอส ธมฺโม ปฐมํ อตฺตนิ ปาตุภวตีติ ปฏิปตฺติยา อโมฆภาวทสฺสนตฺถํ ตโต อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํฯ ตสฺเสว ผลตฺตา ตโต อนนฺตรํ ภาเวตพฺพโต จ ตโต อญฺญินฺทฺริยํฯ ตโต ปรํ ภาวนาย อิมสฺส อธิคโม, อธิคเต จ ปน อิมสฺมิํ นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กร<b><u>ณ</u></b>ียนฺติ ญาปนตฺถํ อนฺเต ปรมสฺสาสภูตํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ เทสิตนฺติ อยเมตฺถ กโมฯเภทาเภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺเสว เจตฺถ เภโทฯ ตญฺหิ รูปชีวิตินฺทฺริยํ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ ทุวิธํ โหติฯ เสสานํ อเภโทติ เอวเมตฺถ เภทาเภทโต วินิจฺฉยํ วิชานิยาฯ[527] กิจฺจาติ กิํ อินฺทฺริยานํ กิจฺจนฺติ เจฯ จกฺขุนฺทฺริยสฺส ตาว ‘‘จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วจนโต ยํ ตํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สาเธตพฺพํ อตฺตโน ติกฺขมนฺทาทิภาเวน จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทิธมฺมานํ ติกฺขมนฺทาทิสงฺขาตํ อตฺตาการานุวตฺตาปนํ, อิทํ กิจฺจํฯ เอวํ โสตฆานชิวฺหากายานํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.125)">[w]</a> | |
| |
| วิภาคโต นิพฺพจน, <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิปฺปเภทโต;อตฺถตฺถุทฺธารโต เจว, อนูนาธิกโต ตถาฯกมโต ชาติอาทีนํ, นิจฺฉยา ญา<b><u>ณ</u></b>กิจฺจโต;อนฺโตคธานํ ปเภทา, อุปมาโต จตุกฺกโตฯสุญฺญเตกวิธาทีหิ, สภาควิสภาคโต;วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ, วิญฺญุนา สาสนกฺกเมฯตตฺถ วิภาคโตติ ทุกฺขาทีนํ หิ จตฺตาโร จตฺตาโร อตฺถา วิภตฺตา ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เย ทุกฺขาทีนิ อภิสเมนฺเตหิ อภิสเมตพฺพาฯ ยถาห – ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามฏฺโฐ, อิเม จตฺตาโร ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถาฯ สมุทยสฺส อายูหนฏฺโฐ นิทานฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐฯ นิโรธสฺส นิสฺสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺโฐ วิเวกฏฺโฐ อสงฺขตฏฺโฐ อมตฏฺโฐฯ มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตุฏฺโฐ ทสฺสนฏฺโฐ อธิปเตยฺยฏฺโฐฯ อิเม จตฺตาโร มคฺคสฺส มคฺคฏฺฐา ตถา อวิตถา อนญฺญถา’’ติ (ปฏิ. ม. 2.8)ฯ ตถา ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ สนฺตาปฏฺโฐ วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามฏฺโฐ อภิสมยฏฺโฐ’’ติ (ปฏิ. ม. 2.11) เอวมาทิฯ อิติ เอวํ วิภตฺตานํ จตุนฺนํ จตุนฺนํ อตฺถานํ วเสน ทุกฺขาทีนิ เวทิตพฺพานีติฯ อยํ ตาเวตฺถ วิภาคโต วินิจฺฉโยฯ[530] นิพฺพจน<b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิปฺปเภทโตติ เอตฺถ ปน นิพฺพจนโต ตาว อิธ ทุ-อิติ อยํ สทฺโท กุจฺฉิเต ทิสฺสติฯ กุจฺฉิตํ หิ ปุตฺตํ ทุปฺปุตฺโตติ วทนฺติฯ ขํ-สทฺโท ปน ตุจฺเฉฯ ตุจฺฉํ หิ อากาสํ ‘‘ข’’นฺติ วุจฺจติฯ อิทญฺจ ปฐมสจฺจํ กุจฺฉิตํ อเนกอุปทฺทวาธิฏฺฐานโตฯ ตุจฺฉํ พาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตโตฯ ตสฺมา กุจฺฉิตตฺตา ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขนฺติ วุจฺจติฯสํ-อิติ จ อยํ สทฺโท ‘‘สมาคโม สเมต’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. 2.396; วิภ. 199) สํโยคํ ทีเปติฯ อุ-อิติ อยํ ‘‘อุปฺปนฺนํ อุทิต’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. 1; มหาว. 84) อุปฺปตฺติํฯ อย-สทฺโท การ<b><u>ณ</u></b>ํ ทีเปติฯ อิทญฺจาปิ ทุติยสจฺจํ อวเสสปจฺจยสมาโยเค สติ ทุกฺขสฺสุปฺปตฺติการ<b><u>ณ</u></b>ํฯ อิติ ทุกฺขสฺส สํโยเค อุปฺปตฺติการ<b><u>ณ</u></b>ตฺตา ทุกฺขสมุทยนฺติ วุจฺจติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.126)">[w]</a> | |
| |
| ตติยสจฺจํ ปน ยสฺมา นิ-สทฺโท อภาวํ, โรธ-สทฺโท จ จารกํ ทีเปติฯ ตสฺมา อภาโว เอตฺถ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส สพฺพคติสุญฺญตฺตา, สมธิคเต วา ตสฺมิํ สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโว โหติ, ตปฺปฏิปกฺขตฺตาติปิ ทุกฺขนิโรธนฺติ วุจฺจติฯ ทุกฺขสฺส วา อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรธนฺติฯจตุตฺถสจฺจํ ปน ยสฺมา เอตํ ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน ตทภิมุขภูตตฺตา, ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยาฯ ตสฺมา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ วุจฺจติฯ[531] ยสฺมา ปเนตานิ พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺติฯ ยถาห ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, อริยสจฺจานิฯ กตมานิ…เป.… อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิฯ อริยา อิมานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติฯ อปิจ อริยสฺส สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิฯ ยถาห ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป.… มนุสฺสาย ตถาคโต อริโย, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. 5.1098)ฯ อถ วา เอเตสํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา อริยภาวสิทฺธิโตปิ อริยสจฺจานิฯ ยถาห – ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ยถาภูตํ อภิสมฺพุทฺธตฺตา ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อริโยติ วุจฺจตี’’ติฯ อปิจ โข ปน อริยานิ สจฺจานีติปิ อริยสจฺจานิฯ อริยานีติ ตถานิ อวิตถานิ อวิสํวาทกานีติ อตฺโถฯ ยถาห – ‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ, ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. 5.1097) เอวเมตฺถ นิพฺพจนโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ[532] กถํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิปฺปเภทโต? เอตฺถ หิ พาธน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ทุกฺขสจฺจํ, สนฺตาปนรสํ, ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํฯ ปภว<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ สมุทยสจฺจํ, อนุปจฺเฉทกร<b><u>ณ</u></b>รสํ, ปลิโพธปจฺจุปฏฺฐานํฯ สนฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นิโรธสจฺจํ, อจฺจุติรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํฯ นิยฺยาน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ มคฺคสจฺจํ, กิเลสปฺปหานรสํ, วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานํฯ อปิจ ปวตฺติปวตฺตนนิวตฺตินิวตฺตน<b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ ปฏิปาฏิยาฯ ตถา สงฺขตต<b><u>ณ</u></b>ฺหา อสงฺขตทสฺสน<b><u>ลกฺขณ</u></b>านิ จาติ เอวเมตฺถ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิปฺปเภทโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.127)">[w]</a> | |
| |
| [533] อตฺถตฺถุทฺธารโต เจวาติ เอตฺถ ปน อตฺถโต ตาว โก สจฺจฏฺโฐติ เจ? โย ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขมานานํ มายาว วิปรีโต, มรีจิว วิสํวาทโก, ติตฺถิยานํ อตฺตาว อนุปลพฺภสภาโว จ น โหติ, อถ โข พาธนปฺปภวสนฺตินิยฺยานปฺปกาเรน ตจฺฉาวิปรีตภูตภาเวน อริยญา<b><u>ณ</u></b>สฺส โคจโร โหติเยวฯ เอส อคฺคิ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วิย, โลกปกติ วิย จ ตจฺฉาวิปรีตภูตภาโว สจฺจฏฺโฐติ เวทิตพฺโพฯ ยถาห – ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. 5.1090) วิตฺถาโรฯ อปิจ –นาพาธกํ ยโต ทุกฺขํ, ทุกฺขา อญฺญํ น พาธกํ;พาธกตฺตนิยาเมน, ตโต สจฺจมิทํ มตํฯตํ วินา นาญฺญโต ทุกฺขํ, น โหติ น จ ตํ ตโต;ทุกฺขเหตุนิยาเมน, อิติ สจฺจํ วิสตฺติกาฯนาญฺญา นิพฺพานโต สนฺติ, สนฺตํ น จ น ตํ ยโต;สนฺตภาวนิยาเมน, ตโต สจฺจมิทํ มตํฯมคฺคา อญฺญํ น นิยฺยานํ, อนิยฺยาโน น จาปิ โส;ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตา, อิติ โส สจฺจสมฺมโตฯอิติ ตจฺฉาวิปลฺลาส, ภูตภาวํ จตูสฺวปิ;ทุกฺขาทีสฺววิเสเสน, สจฺจฏฺฐํ อาหุ ป<b><u>ณ</u></b>ฺฑิตาติฯเอวํ อตฺถโต วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ[534] กถํ อตฺถุทฺธารโต? อิธายํ สจฺจ-สทฺโท อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติฯ เสยฺยถิทํ – ‘‘สจฺจํ ภเ<b><u>ณ</u></b> น กุชฺเฌยฺยา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. 224) วาจาสจฺเจฯ ‘‘สจฺเจ ฐิตา สม<b><u>ณ</u></b>พฺราหฺม<b><u>ณ</u></b>า จา’’ติอาทีสุ (ชา. 2.21.433) วิรติสจฺเจฯ ‘‘กสฺมา นุ สจฺจานิ วทนฺติ นานา ปวาทิยาเส กุสลาวทานา’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. 891) ทิฏฺฐิสจฺเจฯ ‘‘เอกํ หิ สจฺจํ น ทุติย’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. 890) ปรมตฺถสจฺเจ นิพฺพาเน เจว มคฺเค จฯ ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา’’ติอาทีสุ (วิภ. 216) อริยสจฺเจฯ สฺวายมิธาปิ อริยสจฺเจ วตฺตตีติ เอวเมตฺถ อตฺถุทฺธารโตปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.129)">[w]</a> | |
| |
| [537] ชาติอาทีนํ นิจฺฉยาติ เย เต อริยสจฺจานิ นิทฺทิสนฺเตน ภควตา ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, มร<b><u>ณ</u></b>มฺปิ ทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสาปิ ทุกฺขา, อปฺปิเยหิ สมฺปโยโค ทุกฺโข, ปิเยหิ วิปฺปโยโค ทุกฺโข, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (วิภ. 190) ทุกฺขนิทฺเทเส ทฺวาทส ธมฺมา, ‘‘ยายํ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินีฯ เสยฺยถิทํ, กามต<b><u>ณ</u></b>ฺหา, ภวต<b><u>ณ</u></b>ฺหา, วิภวต<b><u>ณ</u></b>ฺหา’’ติ (วิภ. 203) สมุทยนิทฺเทเส ติวิธา ต<b><u>ณ</u></b>ฺหา, ‘‘โย ตสฺสาเยว ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาย อเสสวิราคนิโรโธ จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย’’ติ (วิภ. 204) เอวํ นิโรธนิทฺเทเส อตฺถโต เอกเมว นิพฺพานํ, ‘‘กตมํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทา อริยสจฺจํ, อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคฯ เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป.… สมฺมาสมาธี’’ติ (วิภ. 205) เอวํ มคฺคนิทฺเทเส อฏฺฐ ธมฺมาติ อิติ จตุนฺนํ สจฺจานํ นิทฺเทเส ชาติอาทโย ธมฺมา วุตฺตา, เตสํ ชาติอาทีนํ นิจฺฉยาปิ เอตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯทุกฺขนิทฺเทสกถาชาตินิทฺเทโสเสยฺยถิทํ, อยญฺหิ ชาติ-สทฺโท อเนกตฺโถฯ ตถา เหส ‘‘เอกมฺปิ ชาติํ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติ (ที. นิ. 1.244; ปารา. 12) เอตฺถ ภเว อาคโตฯ ‘‘อตฺถิ, วิสาเข, นิค<b><u>ณ</u></b>ฺฐา นาม สม<b><u>ณ</u></b>ชาตี’’ติ (อ. นิ. 3.71) เอตฺถ นิกาเยฯ ‘‘ชาติ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. 71) เอตฺถ สงฺขต<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>ฯ ‘‘ยํ มาตุกุจฺฉิสฺมิํ ปฐมํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ปฐมํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปาตุภูตํ, ตทุปาทาย สาวสฺส ชาตี’’ติ (มหาว. 124) เอตฺถ ปฏิสนฺธิยํฯ ‘‘สมฺปติชาโต, อานนฺท, โพธิสตฺโต’’ติ (ม. นิ. 3.207) เอตฺถ ปสูติยํฯ ‘‘อกฺขิตฺโต อนุปกุฏฺโฐ ชาติวาเทนา’’ติ (ที. นิ. 1.331) เอตฺถ กุเลฯ ‘‘ยโตหํ, ภคินิ, อริยาย ชาติยา ชาโต’’ติ (ม. นิ. 2.351) เอตฺถ อริยสีเลฯ[538] สฺวายมิธ คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาว มาตุกุจฺฉิมฺหา นิกฺขมนํ, ตาว ปวตฺเตสุ ขนฺเธสุฯ อิตเรสํ ปฏิสนฺธิขนฺเธสฺเววาติ ทฏฺฐพฺโพฯ อยมฺปิ จ ปริยายกถาวฯ นิปฺปริยายโต ปน ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตมานานํ สตฺตานํ เย เย ขนฺธา ปาตุภวนฺติ, เตสํ เตสํ ปฐมปาตุภาโว ชาติ นามฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.130)">[w]</a> | |
| |
| สา ปเนสา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, นิยฺยาตนรสา, อตีตภวโต อิธ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา วาฯ[539] กสฺมา ปเนสา ทุกฺขาติ เจ? อเนเกสํ ทุกฺขานํ วตฺถุภาวโตฯ อเนกานิ หิ ทุกฺขานิฯ เสยฺยถิทํ – ทุกฺขทุกฺขํ, วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามทุกฺขํ, สงฺขารทุกฺขํ, ปฏิจฺฉนฺนทุกฺขํ, อปฺปฏิจฺฉนฺนทุกฺขํ, ปริยายทุกฺขํ, นิปฺปริยายทุกฺขนฺติฯตตฺถ กายิกเจตสิกา ทุกฺขา เวทนาสภาวโต จ นามโต จ ทุกฺขตฺตา ทุกฺขทุกฺขนฺติ วุจฺจติฯสุขา เวทนา วิปริ<b><u>ณ</u></b>าเมน ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามทุกฺขํฯอุเปกฺขา เวทนา เจว อวเสสา จ เตภูมกา สงฺขารา อุทยพฺพยปฺปฏิปีฬิตตฺตา สงฺขารทุกฺขํฯ ก<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>สูลทนฺตสูลราคชปริฬาหโทสชปริฬาหาทิ กายิกเจตสิโก อาพาโธ ปุจฺฉิตฺวา ชานิตพฺพโต อุปกฺกมสฺส จ อปากฏภาวโต ปฏิจฺฉนฺนทุกฺขํ นามฯ อปากฏทุกฺขนฺติปิ วุจฺจติฯทฺวตฺติํสกมฺมการ<b><u>ณ</u></b>าทิสมุฏฺฐาโน อาพาโธ อปุจฺฉิตฺวาว ชานิตพฺพโต อุปกฺกมสฺส จ ปากฏภาวโต อปฺปฏิจฺฉนฺนทุกฺขํ นามฯ ปากฏทุกฺขนฺติปิ วุจฺจติฯฐเปตฺวา ทุกฺขทุกฺขํ เสสํ ทุกฺขสจฺจวิภงฺเค อาคตํ ชาติอาทิ สพฺพมฺปิ ตสฺส ตสฺส ทุกฺขสฺส วตฺถุภาวโต ปริยายทุกฺขํฯ ทุกฺขทุกฺขํ ปน นิปฺปริยายทุกฺขนฺติ วุจฺจติฯตตฺรายํ ชาติ ยํ ตํ พาลป<b><u>ณ</u></b>ฺฑิตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. 3.246 อาทโย) ภควตาปิ อุปมาวเสน ปกาสิตํ อาปายิกํ ทุกฺขํ, ยญฺจ สุคติยมฺปิ มนุสฺสโลเก คพฺโภกฺกนฺติมูลกาทิเภทํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส วตฺถุภาวโต ทุกฺขาฯ[540] ตตฺริทํ คพฺโภกฺกนฺติมูลกาทิเภทํ ทุกฺขํ – อยํ หิ สตฺโต มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตมาโน น อุปฺปลปทุมปุ<b><u>ณ</u></b>ฺฑรีกาทีสุ นิพฺพตฺตติ, อถ โข เหฏฺฐา อามาสยสฺส อุปริ ปกฺกาสยสฺส อุทรปฏลปิฏฺฐิก<b><u>ณ</u></b>ฺฏกานํ เวมชฺเฌ ปรมสมฺพาเธ ติพฺพนฺธกาเรนานากุ<b><u>ณ</u></b>ปคนฺธปริภาวิตปรมทุคฺคนฺธปวนวิจริเต อธิมตฺตเชคุจฺเฉ กุจฺฉิปเทเส ปูติมจฺฉปูติกุมฺมาสจนฺทนิกาทีสุ กิมิ วิย นิพฺพตฺตติฯ โส ตตฺถ นิพฺพตฺโต ทส มาเส มาตุกุจฺฉิสมฺภเวน อุสฺมนา ปุฏปากํ วิย ปจฺจมาโน ปิฏฺฐปิ<b><u>ณ</u></b>ฺฑิ วิย เสทิยมาโน สมิญฺชนปสาร<b><u>ณ</u></b>าทิรหิโต อธิมตฺตํ ทุกฺขมนุโภตีติ, อิทํ ตาว คพฺโภกฺกนฺติมูลกํ ทุกฺขํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.133)">[w]</a> | |
| |
| ชรานิทฺเทโส[542] ชราปิ ทุกฺขาติ เอตฺถ ทุวิธา ชรา สงฺขต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ญฺจ, ข<b><u>ณ</u></b>ฺฑิจฺจาทิสมฺมโต สนฺตติยํ เอกภวปริยาปนฺนขนฺธปุรา<b><u>ณ</u></b>ภาโว จ, สา อิธ อธิปฺเปตาฯ สา ปเนสา ชรา ขนฺธปริปาก<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, มร<b><u>ณ</u></b>ูปนยนรสา, โยพฺพนวินาสปจฺจุปฏฺฐานาฯ ทุกฺขา สงฺขารทุกฺขภาวโต เจว ทุกฺขวตฺถุโต จ ฯ ยํ หิ องฺคปจฺจงฺคสิถิลีภาวอินฺทฺริยวิการวิรูปตาโยพฺพนวินาสพลูปฆาตสติมติวิปฺปวาสปรปริภวาทิอเนกปจฺจยํ กายิกเจตสิกทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ, ชรา ตสฺส วตฺถุฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘องฺคานํ สิถิลีภาวา, อินฺทฺริยานํ วิการโต;โยพฺพนสฺส วินาเสน, พลสฺส อุปฆาตโตฯ‘‘วิปฺปวาสา สตาทีนํ, ปุตฺตทาเรหิ อตฺตโน;อปสาทนียโต เจว, ภิยฺโย พาลตฺตปตฺติยาฯ‘‘ปปฺโปติ ทุกฺขํ ยํ มจฺโจ, กายิกํ มานสํ ตถา;สพฺพเมตํ ชราเหตุ, ยสฺมา ตสฺมา ชรา ทุขา’’ติฯอยํ ชรายํ วินิจฺฉโยฯมร<b><u>ณ</u></b>นิทฺเทโส[543] มร<b><u>ณ</u></b>มฺปิ ทุกฺขนฺติ เอตฺถาปิ ทุวิธํ มร<b><u>ณ</u></b>ํ สงฺขต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ญฺจ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. 71)ฯ เอกภวปริยาปนฺนชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉโท จ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิจฺจํ มร<b><u>ณ</u></b>โต ภย’’นฺติ (สุ. นิ. 581)ฯ ตํ อิธ อธิปฺเปตํฯ ชาติปจฺจยา มร<b><u>ณ</u></b>ํ อุปกฺกมมร<b><u>ณ</u></b>ํ สรสมร<b><u>ณ</u></b>ํ อายุกฺขยมร<b><u>ณ</u></b>ํ ปุญฺญกฺขยมร<b><u>ณ</u></b>นฺติปิ ตสฺเสว นามํฯ ตยิทํ จุติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, วิโยครสํ, คติวิปฺปวาสปจฺจุปฏฺฐานํฯ ทุกฺขสฺส ปน วตฺถุภาวโต ทุกฺขนฺติ เวทิตพฺพํฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ปาปสฺส ปาปกมฺมาทิ-นิมิตฺตมนุปสฺสโต;ภทฺทสฺสาปสหนฺตสฺส, วิโยคํ ปิยวตฺถุกํ;มียมานสฺส ยํ ทุกฺขํ, มานสํ อวิเสสโตฯสพฺเพสญฺจาปิ ยํ สนฺธิ-พนฺธนจฺเฉทนาทิกํ;วิตุชฺชมานมมฺมานํ, โหติ ทุกฺขํ สรีรชํฯอสยฺหมปฺปติการํ, ทุกฺขสฺเสตสฺสิทํ ยโต;มร<b><u>ณ</u></b>ํ วตฺถุ เตเนตํ, ทุกฺขมิจฺเจว ภาสิต’’นฺติฯอยํ มรเ<b><u>ณ</u></b> วินิจฺฉโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.134)">[w]</a> | |
| |
| โสกาทินิทฺเทสา[544] โสกาทีสุ โสโก นาม ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตสนฺตาโปฯ โส กิญฺจาปิ อตฺถโต โทมนสฺสเมว โหติฯ เอวํ สนฺเตปิ อนฺโตนิชฺฌาน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, เจตโส ปริชฺฌาปนรโส, อนุโสจนปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ทุกฺโข ปน ทุกฺขทุกฺขโต ทุกฺขวตฺถุโต จฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘สตฺตานํ หทยํ โสโก, วิสสลฺลํว ตุชฺชติ;อคฺคิตตฺโตว นาราโจ, ภุสํว ทหเต ปุนฯ‘‘สมาวหติ จ พฺยาธิ-ชรามร<b><u>ณ</u></b>เภทนํ;ทุกฺขมฺปิ วิวิธํ ยสฺมา, ตสฺมา ทุกฺโขติ วุจฺจตี’’ติฯอยํ โสเก วินิจฺฉโยฯปริเทโว[545] ปริเทโว นาม ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส วจีปลาโปฯ โส ลาลปฺปน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, คุ<b><u>ณ</u></b>โทสกิตฺตนรโส, สมฺภมปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ทุกฺโข ปน สงฺขารทุกฺขภาวโต ทุกฺขวตฺถุโต จฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ยํ โสกสลฺลวิหโต ปริเทวมาโน,ก<b><u>ณ</u></b>ฺโฐฏฺฐตาลุตลโสสชมปฺปสยฺหํ;ภิยฺโยธิมตฺตมธิคจฺฉติเยว ทุกฺขํ,ทุกฺโขติ เตน ภควา ปริเทวมาหา’’ติฯอยํ ปริเทเว วินิจฺฉโยฯทุกฺขํ[546] ทุกฺขํ นาม กายิกํ ทุกฺขํ, ตํ กายปีฬน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, ทุปฺปญฺญานํ โทมนสฺสกร<b><u>ณ</u></b>รสํ, กายิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํฯ ทุกฺขํ ปน ทุกฺขทุกฺขโต มานสทุกฺขาวหนโต จฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ปีเฬติ กายิกมิทํ, ทุกฺขญฺจ มานสํ ภิยฺโย;ชนยติ ยสฺมา ตสฺมา, ทุกฺขนฺติ วิเสสโต วุตฺต’’นฺติฯอยํ ทุกฺเข วินิจฺฉโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.135)">[w]</a> | |
| |
| โทมนสฺสํ[547] โทมนสฺสํ นาม มานสํ ทุกฺขํฯ ตํ จิตฺตปีฬน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, มโนวิฆาตรสํ, มานสพฺยาธิปจฺจุปฏฺฐานํฯ ทุกฺขํ ปน ทุกฺขทุกฺขโต กายิกทุกฺขาวหนโต จฯ เจโตทุกฺขสมปฺปิตา หิ เกเส ปกิริย กนฺทนฺติ, อุรานิ ปฏิปิสนฺติ, อาวฏฺฏนฺติ, วิวฏฺฏนฺติ, อุทฺธํปาทํ ปปตนฺติ, สตฺถํ อาหรนฺติ, วิสํ ขาทนฺติ, รชฺชุยา อุพฺพนฺธนฺติ, อคฺคิํ ปวิสนฺตีติ ตํ นานปฺปการกํ ทุกฺขมนุภวนฺติฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ปีเฬติ ยโต จิตฺตํ, กายสฺส จ ปีฬนํ สมาวหติ;ทุกฺขนฺติ โทมนสฺสํ, วิโทมนสฺสา ตโต อาหู’’ติฯอยํ โทมนสฺเส วินิจฺฉโยฯอุปายาโส[548] อุปายาโส นาม ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อธิมตฺตเจโตทุกฺขปฺปภาวิโต โทโสเยวฯ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน เอโก ธมฺโมติ เอเกฯ โส จิตฺตปริทหน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, นิตฺถุนนรโส , วิสาทปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ทุกฺโข ปน สงฺขารทุกฺขภาวโต จิตฺตปริทหนโต กายวิสาทนโต จฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘จิตฺตสฺส จ ปริทหนา, กายสฺส วิสาทนา จ อธิมตฺตํ;ยํ ทุกฺขมุปายาโส, ชเนติ ทุกฺโข ตโต วุตฺโต’’ติฯอยํ อุปายาเส วินิจฺฉโยฯเอตฺถ จ มนฺทคฺคินา อนฺโตภาชเน ปาโก วิย โสโกฯ ติกฺขคฺคินา ปจฺจมานสฺส ภาชนโต พหินิกฺขมนํ วิย ปริเทโวฯ พหินิกฺขนฺตาวเสสสฺส นิกฺขมิตุํ อปฺปโหนฺตสฺส อนฺโตภาชเนเยว ยาว ปริกฺขยา ปาโก วิย อุปายาโส ทฏฺฐพฺโพฯอปฺปิยสมฺปโยโค[549] อปฺปิยสมฺปโยโค นาม อมนาเปหิ สตฺตสงฺขาเรหิ สโมธานํฯ โส อนิฏฺฐสโมธาน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, จิตฺตวิฆาตกร<b><u>ณ</u></b>รโส, อนตฺถภาวปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ทุกฺโข ปน ทุกฺขวตฺถุโตฯ เตเนตํ วุจฺจติ – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.136)">[w]</a> | |
| |
| ‘‘ทิสฺวาว อปฺปิเย ทุกฺขํ, ปฐมํ โหติ เจตสิ;ตทุปกฺกมสมฺภูต-มถกาเย ยโต อิธฯ‘‘ตโต ทุกฺขทฺวยสฺสาปิ, วตฺถุโต โส มเหสินา;ทุกฺโข วุตฺโตติ วิญฺเญยฺโย, อปฺปิเยหิ สมาคโม’’ติฯอยํ อปฺปิยสมฺปโยเค วินิจฺฉโยฯปิยวิปฺปโยโค[550] ปิยวิปฺปโยโค นาม มนาเปหิ สตฺตสงฺขาเรหิ วินาภาโวฯ โส อิฏฺฐวตฺถุวิโยค<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> , โสกุปฺปาทนรโส, พฺยสนปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ทุกฺโข ปน โสกทุกฺขสฺส วตฺถุโตฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ญาติธนาทิวิโยคา,โสกสรสมปฺปิตา วิตุชฺชนฺติ;พาลา ยโต ตโต ยํ,ทุกฺโขติ มโต ปิยวิปฺปโยโค’’ติฯอยํ ปิยวิปฺปโยเค วินิจฺฉโยฯอิจฺฉิตาลาโภ[551] ยมฺปิจฺฉํ น ลภตีติ เอตฺถ ‘‘อโห วต มยํ น ชาติธมฺมา อสฺสามา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. 2.398; วิภ. 201) อลพฺภเนยฺยวตฺถูสุ อิจฺฉาว ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ, ตมฺปิ ทุกฺขนฺติ วุตฺตาฯ สา อลพฺภเนยฺยวตฺถุอิจฺฉน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ตปฺปริเยสนรสา, เตสํ อปฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานาฯ ทุกฺขา ปน ทุกฺขวตฺถุโตฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘ตํ ตํ ปตฺถยมานานํ, ตสฺส ตสฺส อลาภโต;ยํ วิฆาตมยํ ทุกฺขํ, สตฺตานํ อิธ ชายติฯ‘‘อลพฺภเนยฺยวตฺถูนํ, ปตฺถนา ตสฺส การ<b><u>ณ</u></b>ํ;ยสฺมา ตสฺมา ชิโน ทุกฺขํ, อิจฺฉิตาลาภมพฺรวี’’ติฯอยํ อิจฺฉิตาลาเภ วินิจฺฉโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.137)">[w]</a> | |
| |
| ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา[552] สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขาติ เอตฺถ ปน –ชาติปฺปภุติกํ ทุกฺขํ, ยํ วุตฺตมิธ ตาทินา;อวุตฺตํ ยญฺจ ตํ สพฺพํ, วินา เอเต น วิชฺชติฯยสฺมา ตสฺมา อุปาทาน-กฺขนฺธา สงฺเขปโต อิเม;ทุกฺขาติ วุตฺตา ทุกฺขนฺต-เทสเกน มเหสินาฯตถา หิ อินฺธนมิว ปาวโก, <b><u>ลกฺขม</u></b>ิว ปหร<b><u>ณ</u></b>านิ, โครูปํ วิย ฑํสมกสาทโย, เขตฺตมิว ลายกา, คามํ วิย คามฆาตกา อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกเมว ชาติอาทโย นานปฺปกาเรหิ วิพาเธนฺตา ติ<b><u>ณ</u></b>ลตาทีนิ วิย ภูมิยํ, ปุปฺผผลปลฺลวานิ วิย รุกฺเขสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุเยว นิพฺพตฺตนฺติฯ อุปาทานกฺขนฺธานญฺจ อาทิทุกฺขํ ชาติ, มชฺเฌทุกฺขํ ชรา, ปริโยสานทุกฺขํ มร<b><u>ณ</u></b>ํ, มาร<b><u>ณ</u></b>นฺติกทุกฺขาภิฆาเตน ปริฑยฺหนทุกฺขํ โสโก, ตทสหนโต ลาลปฺปนทุกฺขํ ปริเทโว, ตโต ธาตุกฺโขภสงฺขาตอนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมาโยคโต กายสฺส อาพาธนทุกฺขํ ทุกฺขํ, เตน พาธิยมานานํ ปุถุชฺชนานํ ตตฺถ ปฏิฆุปฺปตฺติโต เจโตพาธนทุกฺขํ โทมนสฺสํ, โสกาทิวุทฺธิยา ชนิตวิสาทานํ อนุตฺถุนนทุกฺขํ อุปายาโส, มโนรถวิฆาตปฺปตฺตานํ อิจฺฉาวิฆาตทุกฺขํ อิจฺฉิตาลาโภติ เอวํ นานปฺปการโต อุปปริกฺขิยมานา อุปาทานกฺขนฺธาว ทุกฺขาติฯ ยเทตํ เอกเมกํ ทสฺเสตฺวา วุจฺจมานํ อเนเกหิปิ กปฺเปหิ น สกฺกา อเสสโต วตฺตุํ, ตสฺมา ตํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ เอกชลพินฺทุมฺหิ สกลสมุทฺทชลรสํ วิย เยสุ เกสุจิ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ สํขิปิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ ภควา อโวจาติฯ อยํ อุปาทานกฺขนฺเธสุ วินิจฺฉโยฯอยํ ตาว ทุกฺขนิทฺเทเส นโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.139)">[w]</a> | |
| |
| อถ วา วิราโคติ ปหานํ วุจฺจติ, ตสฺมา อเสโส วิราโค อเสโส นิโรโธติ เอวมฺเปตฺถ โยชนา ทฏฺฐพฺพาฯ อตฺถโต ปน สพฺพาเนว เอตานิ นิพฺพานสฺส เววจนานิฯ ปรมตฺถโต หิ ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจนฺติ นิพฺพานํ วุจฺจติฯ ยสฺมา ปน ตํ อาคมฺม ต<b><u>ณ</u></b>ฺหา วิรชฺชติ เจว นิรุชฺฌติ จ, ตสฺมา วิราโคติ จ นิโรโธติ จ วุจฺจติฯ ยสฺมา จ ตเทว อาคมฺม ตสฺสา จาคาทโย โหนฺติ, กามคุ<b><u>ณ</u></b>าลเยสุ เจตฺถ เอโกปิ อาลโย นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘จาโค ปฏินิสฺสคฺโค มุตฺติ อนาลโย’’ติ วุจฺจติฯ[556] ตยิทํ สนฺติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, อจฺจุติรสํ, อสฺสาสกร<b><u>ณ</u></b>รสํ วา, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิปฺปปญฺจปจฺจุปฏฺฐานํ วาฯนิพฺพานกถา[557] นตฺเถว นิพฺพานํ, สสวิสา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย อนุปลพฺภนียโตติ เจ? น, อุปาเยน อุปลพฺภนียโตฯ อุปลพฺภติ หิ ตํ ตทนุรูปปฏิปตฺติสงฺขาเตน อุปาเยน, เจโตปริยญาเ<b><u>ณ</u></b>น ปเรสํ โลกุตฺตรจิตฺตํ วิย, ตสฺมา ‘‘อนุปลพฺภนียโต นตฺถี’’ติ น วตฺตพฺพํฯ น หิ ‘‘ยํ พาลปุถุชฺชนา น อุปลภนฺติ, ตํ นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํฯ[558] อปิจ นิพฺพานํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, กสฺมา? ปฏิปตฺติยา วญฺฌภาวาปชฺชนโตฯ อสติ หิ นิพฺพาเน สมฺมาทิฏฺฐิปุเรชวาย สีลาทิขนฺธตฺตยสงฺคหาย สมฺมาปฏิปตฺติยา วญฺฌภาโว อาปชฺชติฯ น จายํ วญฺฌา, นิพฺพานปาปนโตติฯ น ปฏิปตฺติยา วญฺฌภาวาปตฺติ, อภาวปาปกตฺตาติ เจฯ น, อตีตานาคตาภาเวปิ นิพฺพานปตฺติยา อภาวโตฯ วตฺตมานานมฺปิ อภาโว นิพฺพานนฺติ เจฯ น, เตสํ อภาวาสมฺภวโต, อภาเว จ อวตฺตมานภาวาปชฺชนโต, วตฺตมานกฺขนฺธนิสฺสิตมคฺคกฺขเ<b><u>ณ</u></b> จ โสปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา อภาวโทสโตฯ ตทา กิเลสานํ อวตฺตมานตฺตา น โทโสติ เจฯ น, อริยมคฺคสฺส นิรตฺถกภาวาปชฺชนโตฯ เอวญฺหิ สติ อริยมคฺคกฺข<b><u>ณ</u></b>โต ปุพฺเพปิ กิเลสา น สนฺตีติ อริยมคฺคสฺส นิรตฺถกภาโว อาปชฺชติฯ ตสฺมา อการ<b><u>ณ</u></b>เมตํฯ[559] ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย’’ติอาทิวจนโต (สํ. นิ. 4.315) ‘‘ขโย นิพฺพาน’’นฺติ เจฯ น, อรหตฺตสฺสาปิ ขยมตฺตาปชฺชนโตฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.140)">[w]</a> | |
| |
| ตมฺปิ หิ ‘‘โย โข, อาวุโส , ราคกฺขโย’’ติอาทินา (ส. นิ. 4.315) นเยน นิทฺทิฏฺฐํฯ กิญฺจ ภิยฺโย นิพฺพานสฺส อิตฺตรกาลาทิปฺปตฺติโทสโตฯ เอวญฺหิ สติ นิพฺพานํ อิตฺตรกาลํ, สงฺขต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ, สมฺมาวายามนิรเปกฺขาธิคมนียภาวญฺจ อาปชฺชติฯ สงฺขต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ตฺตาเยว จ สงฺขตปริยาปนฺนํ, สงฺขตปริยาปนฺนตฺตา ราคาทีหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตํ, อาทิตฺตตฺตา ทุกฺขญฺจาติปิ อาปชฺชติฯ ยสฺมา ขยา ปฏฺฐาย น ภิยฺโย ปวตฺติ นาม โหติ, ตสฺส นิพฺพานภาวโต น โทโสติ เจฯ น, ตาทิสสฺส ขยสฺส อภาวโตฯ ภาเวปิ จสฺส วุตฺตปฺปการโทสานติวตฺตนโต, อริยมคฺคสฺส จ นิพฺพานภาวาปชฺชนโตฯ อริยมคฺโค หิ โทเส ขีเ<b><u>ณ</u></b>ติ, ตสฺมา ขโยติ วุจฺจติฯ ตโต จ ปฏฺฐาย น ภิยฺโย โทสานํ ปวตฺตีติฯอนุปฺปตฺตินิโรธสงฺขาตสฺส ปน ขยสฺส ปริยาเยน อุปนิสฺสยตฺตา, ยสฺส อุปนิสฺสโย โหติ ตทุปจาเรน ‘‘ขโย’’ติ วุตฺตํฯ สรูเปเนว กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจฯ อติสุขุมตฺตาฯ อติสุขุมตา จสฺส ภควโต อปฺโปสุกฺกภาวาวหนโต, อริเยน จกฺขุนา ปสฺสิตพฺพโต จ สิทฺธาติฯ[560] ตยิทํ มคฺคสมงฺคินา ปตฺตพฺพโต อสาธาร<b><u>ณ</u></b>ํ, ปุริมโกฏิยา อภาวโต อปฺปภวํฯ มคฺคภาเว ภาวโต น อปฺปภวนฺติ เจฯ น, มคฺเคน อนุปฺปาทนียโตฯ ปตฺตพฺพเมว เหตํ มคฺเคน, น อุปฺปาเทตพฺพํฯ ตสฺมา อปฺปภวเมวฯ อปฺปภวตฺตา อชรามร<b><u>ณ</u></b>ํฯ ปภวชรามร<b><u>ณ</u></b>านํ อภาวโต นิจฺจํฯนิพฺพานสฺเสว อ<b><u>ณ</u></b>ุอาทีนมฺปิ นิจฺจภาวาปตฺตีติ เจฯ น, เหตุโน อภาวาฯ นิพฺพานสฺส นิจฺจตฺตา เต นิจฺจาติ เจฯ น, เหตุ<b><u>ลกฺขณ</u></b>สฺส อนุปปตฺติโตฯ นิจฺจา อุปฺปาทาทีนํ อภาวโต นิพฺพานํ วิยาติ เจฯ น, อ<b><u>ณ</u></b>ุอาทีนํ อสิทฺธตฺตาฯ[561] ยถาวุตฺตยุตฺติสพฺภาวโต ปน อิทเมว นิจฺจํ, รูปสภาวาติกฺกมโต อรูปํฯ พุทฺธาทีนํ นิฏฺฐาย วิเสสาภาวโต เอกาว นิฏฺฐาฯ เยน ภาวนาย ปตฺตํ, ตสฺส กิเลสวูปสมํ, อุปาทิเสสญฺจ อุปาทาย ปญฺญาปนียตฺตา สห อุปาทิเสเสน ปญฺญาปิยตีติ สอุปาทิเสสํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.141)">[w]</a> | |
| |
| โย จสฺส สมุทยปฺปหาเนน อุปหตายติกมฺมผลสฺส จริมจิตฺตโต จ อุทฺธํ ปวตฺติขนฺธานํ อนุปฺปาทนโต, อุปฺปนฺนานญฺจ อนฺตรธานโต อุปาทิเสสาภาโว , ตํ อุปาทาย ปญฺญาปนียโต นตฺถิ เอตฺถ อุปาทิเสโสติ อนุปาทิเสสํฯอสิถิลปรกฺกมสิทฺเธน ญา<b><u>ณ</u></b>วิเสเสน อธิคมนียโต, สพฺพญฺญุวจนโต จ ปรมตฺเถน สภาวโต นิพฺพานํ นาวิชฺชมานํฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติฯอิทํ ทุกฺขนิโรธนิทฺเทเส วินิจฺฉยกถามุขํฯมคฺคนิทฺเทสกถา[562] ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานิทฺเทเส วุตฺตา ปน อฏฺฐ ธมฺมา กามํ ขนฺธนิทฺเทเสปิ อตฺถโต ปกาสิตาเยว, อิธ ปน เนสํ เอกกฺขเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตมานานํ วิเสสาวโพธนตฺถํ วทามฯ สงฺเขปโต หิ จตุสจฺจปฏิเวธาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน นิพฺพานารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ อวิชฺชานุสยสมุคฺฆาตกํ ปญฺญาจกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐิฯ สา สมฺมา ทสฺสน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, ธาตุปฺปกาสนรสา, อวิชฺชนฺธการวิทฺธํสนปจฺจุปฏฺฐานาฯ ตถา สมฺปนฺนทิฏฺฐิโน ตํสมฺปยุตฺตํ มิจฺฉาสงฺกปฺปนิฆาตกํ เจตโส นิพฺพานปทาภินิโรปนํ สมฺมาสงฺกปฺโปฯ โส สมฺมา จิตฺตาภินิโรปน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อปฺปนารโส, มิจฺฉาสงฺกปฺปปฺปหานปจฺจุปฏฺฐาโนฯตถา ปสฺสโต วิตกฺกยโต จ ตํสมฺปยุตฺตาว วจีทุจฺจริตสมุคฺฆาติกา มิจฺฉาวาจาย วิรติ สมฺมาวาจา นามฯ สา ปริคฺคห<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, วิรม<b><u>ณ</u></b>รสา, มิจฺฉาวาจาปฺปหานปจฺจุปฏฺฐานาฯ ตถา วิรมโต ตํสมฺปยุตฺตาว มิจฺฉากมฺมนฺตสมุจฺเฉทิกา ปา<b><u>ณ</u></b>าติปาตาทิวิรติ สมฺมากมฺมนฺโต นามฯ โส สมุฏฺฐาปน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, วิรม<b><u>ณ</u></b>รโส, มิจฺฉากมฺมนฺตปฺปหานปจฺจุปฏฺฐาโนฯ ยา ปนสฺส เตสํ สมฺมาวาจากมฺมนฺตานํ วิสุทฺธิภูตา ตํสมฺปยุตฺตาว กุหนาทิอุปจฺเฉทิกา มิจฺฉาชีววิรติ, โส สมฺมาอาชีโว นามฯ โส โวทาน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, ญายาชีวปวตฺติรโส, มิจฺฉาชีวปฺปหานปจฺจุปฏฺฐาโนฯอถสฺส โย ตสฺสา สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวสงฺขาตาย สีลภูมิยํ ปติฏฺฐิตสฺส ตทนุรูโป ตํสมฺปยุตฺโตว โกสชฺชสมุจฺเฉทโก วีริยารมฺโภ, เอส สมฺมาวายาโม นามฯ โส ปคฺคห<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, อนุปฺปนฺนอกุสลานุปฺปาทนาทิรโส, มิจฺฉาวายามปฺปหานปจฺจุปฏฺฐาโนฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.142)">[w]</a> | |
| |
| ตสฺเสวํ วายมโต ตํสมฺปยุตฺโตว มิจฺฉาสติวินิทฺธุนโน เจตโส อสมฺโมโส สมฺมาสติ นามฯ สา อุปฏฺฐาน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า, อสมฺมุสฺสนรสา, มิจฺฉาสติปฺปหานปจฺจุปฏฺฐานาฯ เอวํ อนุตฺตราย สติยา สํรกฺขิยมานจิตฺตสฺส ตํสมฺปยุตฺตาว มิจฺฉาสมาธิวิทฺธํสิกา จิตฺเตกคฺคตา สมฺมาสมาธิ นามฯ โส อวิกฺเขป<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b>, สมาธานรโส, มิจฺฉาสมาธิปฺปหานปจฺจุปฏฺฐาโนติฯ อยํ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานิทฺเทเส นโยฯ เอวเมตฺถ ชาติอาทีนํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ[563] ญา<b><u>ณ</u></b>กิจฺจโตติ สจฺจญา<b><u>ณ</u></b>สฺส กิจฺจโตปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ ทุวิธํ หิ สจฺจญา<b><u>ณ</u></b>ํ – อนุโพธญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปฏิเวธญา<b><u>ณ</u></b>ญฺจฯ ตตฺถ อนุโพธญา<b><u>ณ</u></b>ํ โลกิยํ อนุสฺสวาทิวเสน นิโรเธ มคฺเค จ ปวตฺตติฯ ปฏิเวธญา<b><u>ณ</u></b>ํ โลกุตฺตรํ นิโรธมารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ กตฺวา กิจฺจโต จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติฯ ยถาห – ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินิํ ปฏิปทมฺปิ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. 5.1100) สพฺพํ วตฺตพฺพํฯ ตํ ปนสฺส กิจฺจํ ญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิยํ อาวิภวิสฺสติฯยํ ปเนตํ โลกิยํ, ตตฺถ ทุกฺขญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปริยุฏฺฐานาภิภววเสน ปวตฺตมานํ สกฺกายทิฏฺฐิํ นิวตฺเตติฯ สมุทยญา<b><u>ณ</u></b>ํ อุจฺเฉททิฏฺฐิํฯ นิโรธญา<b><u>ณ</u></b>ํ สสฺสตทิฏฺฐิํฯ มคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ํ อกิริยทิฏฺฐิํฯ ทุกฺขญา<b><u>ณ</u></b>ํ วา ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิเตสุ ขนฺเธสุ ธุวสุภสุขตฺตภาวสญฺญาสงฺขาตํ ผเล วิปฺปฏิปตฺติํฯ สมุทยญา<b><u>ณ</u></b>ํ อิสฺสรปธานกาลสภาวาทีหิ โลโก ปวตฺตตีติ อการเ<b><u>ณ</u></b> การ<b><u>ณ</u></b>าภิมานปฺปวตฺตํ เหตุมฺหิ วิปฺปฏิปตฺติํฯ นิโรธญา<b><u>ณ</u></b>ํ อรูปโลกโลกถูปิกาทีสุ อปวคฺคคาหภูตํ นิโรเธ วิปฺปฏิปตฺติํฯ มคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ํ กามสุขลฺลิกอตฺตกิลมถานุโยคปฺปเภเท อวิสุทฺธิมคฺเค วิสุทฺธิมคฺคคาหวเสน ปวตฺตํ อุปาเย วิปฺปฏิปตฺติํ นิวตฺเตติฯ เตเนตํ วุจฺจติ –‘‘โลเก โลกปฺปภเว, โลกตฺถคเม สิเว จ ตทุปาเย;สมฺมุยฺหติ ตาว นโร, น วิชานาติ ยาว สจฺจานี’’ติฯเอวเมตฺถ ญา<b><u>ณ</u></b>กิจฺจโตปิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ[564] อนฺโตคธานํ ปเภทาติ ทุกฺขสจฺจสฺมิํ หิ ฐเปตฺวา ต<b><u>ณ</u></b>ฺหญฺเจว อนาสวธมฺเม จ เสสา สพฺพธมฺมา อนฺโตคธาฯ สมุทยสจฺเจ ฉตฺติํส ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาวิจริตานิฯ นิโรธสจฺจํ อสมฺมิสฺสํฯ มคฺคสจฺเจ สมฺมาทิฏฺฐิมุเขน วีมํสิทฺธิปาทปญฺญินฺทฺริยปญฺญาพลธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคานิฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.145)">[w]</a> | |
| |
| นิโรโธปิ เอกวิโธ อสงฺขตธาตุภาวโตฯ ปริยาเยน ปน ทุวิโธ สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสเภทโตฯ ติวิโธ ภวตฺตยวูปสมโตฯ จตุพฺพิโธ จตุมคฺคาธิคมนียโตฯ ปญฺจวิโธ ปญฺจาภินนฺทนวูปสมโตฯ ฉพฺพิโธ ฉต<b><u>ณ</u></b>ฺหากายกฺขยเภทโตฯมคฺโคปิ เอกวิโธ ภาเวตพฺพโตฯ ทุวิโธ สมถวิปสฺสนาเภทโต, ทสฺสนภาวนาเภทโต วาฯ ติวิโธ ขนฺธตฺตยเภทโตฯ อยญฺหิ สปฺปเทสตฺตา นครํ วิย รชฺเชน นิปฺปเทเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโตฯ ยถาห –‘‘น โข, อาวุโส วิสาข, อริเยน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน ตโย ขนฺธา สงฺคหิตา, ตีหิ จ โข, อาวุโส วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโตฯ ยา จาวุโส วิสาข, สมฺมาวาจา, โย จ สมฺมากมฺมนฺโต, โย จ สมฺมาอาชีโว, อิเม ธมฺมา สี<b><u>ลกฺขน</u></b>ฺเธ สงฺคหิตาฯ โย จ สมฺมาวายาโม, ยา จ สมฺมาสติ, โย จ สมฺมาสมาธิ, อิเม ธมฺมา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตาฯ ยา จ สมฺมาทิฏฺฐิ, โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. 1.462)ฯเอตฺถ หิ สมฺมาวาจาทโย ตโย สีลเมว, ตสฺมา เต สชาติโต สี<b><u>ลกฺขน</u></b>ฺเธน สงฺคหิตาฯ กิญฺจาปิ หิ ปาฬิยํ สี<b><u>ลกฺขน</u></b>ฺเธติ ภุมฺเมน นิทฺเทโส กโต, อตฺโถ ปน กร<b><u>ณ</u></b>วเสเนว เวทิตพฺโพฯ สมฺมาวายามาทีสุ ปน ตีสุ สมาธิ อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, วีริเย ปน ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธุปกาโร หุตฺวา สกฺโกติฯตตฺรายํ อุปมา – ยถา หิ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามาติ อุยฺยานํ ปวิฏฺเฐสุ ตีสุ สหาเยสุ เอโก สุปุปฺผิตํ จมฺปกรุกฺขํ ทิสฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา คเหตุมฺปิ น สกฺกุเ<b><u>ณ</u></b>ยฺยฯ อถสฺส ทุติโย โอนมิตฺวา ปิฏฺฐิํ ทเทยฺย, โส ตสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวาปิ กมฺปมาโน คเหตุํ น สกฺกุเ<b><u>ณ</u></b>ยฺยฯ อถสฺส อิตโร อํสกูฏํ อุปนาเมยฺยฯ โส เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ ยถารุจิ ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปิฬนฺธิตฺวา นกฺขตฺตํ กีเฬยฺยฯ เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.146)">[w]</a> | |
| |
| เอกโต อุยฺยานํ ปวิฏฺฐา ตโย สหายา วิย หิ เอกโต ชาตา สมฺมาวายามาทโย ตโย ธมฺมาฯ สุปุปฺผิตจมฺปโก วิย อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํฯ หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวาปิ คเหตุํ อสกฺโกนฺโต วิย อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ อสกฺโกนฺโต สมาธิฯ ปิฏฺฐิํ ทตฺวา โอนตสหาโย วิย วายาโมฯ อํสกูฏํ ทตฺวา ฐิตสหาโย วิย สติฯ ยถา เตสุ เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ อิตโร ยถารุจิ ปุปฺผํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวเมว วีริเย ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธุปกาโร สมาธิ สกฺโกติ อารมฺมเ<b><u>ณ</u></b> เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํฯ ตสฺมา สมาธิเยเวตฺถ สชาติโต สมาธิกฺขนฺเธน สงฺคหิโต, วายามสติโย ปน กิริยโต สงฺคหิตา โหนฺติฯสมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺเปสุปิ ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ นิจฺเฉตุํ น สกฺโกติฯ วิตกฺเก ปน อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา เทนฺเต สกฺโกติฯ กถํ? ยถา หิ เหรญฺญิโก กหาป<b><u>ณ</u></b>ํ หตฺเถ ฐเปตฺวา สพฺพภาเคสุ โอโลเกตุกาโม สมาโนปิ น จกฺขุตเลเนว ปริวตฺเตตุํ สกฺโกติฯ องฺคุลิปพฺเพหิ ปน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตุํ สกฺโกติ, เอวเมว น ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจาทิวเสน อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ํ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติฯ อภินิโรปน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น ปน อาหนนปริยาหนนรเสน วิตกฺเกน อาโกเฏนฺเตน วิย ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทายาทาย ทินฺนเมว นิจฺเฉตุํ สกฺโกติฯ ตสฺมา อิธาปิ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สชาติโต ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิตา, สมฺมาสงฺกปฺโป ปน กิริยวเสน สงฺคหิโต โหติฯอิติ อิเมหิ ตีหิ ขนฺเธหิ มคฺโค สงฺคหํ คจฺฉติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ติวิโธ ขนฺธตฺตยเภทโต’’ติฯ จตุพฺพิโธ โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสเนวฯอปิจ สพฺพาเนว สจฺจานิ เอกวิธานิ อวิตถตฺตา, อภิญฺเญยฺยตฺตา วาฯ ทุวิธานิ โลกิยโลกุตฺตรโต, สงฺขตาสงฺขตโต วาฯ ติวิธานิ ทสฺสน-ภาวนาหิ ปหาตพฺพโต, อปฺปหาตพฺพโต จฯ จตุพฺพิธานิ ปริญฺเญยฺยาทิเภทโตติ เอวเมตฺถ เอกวิธาทีหิ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.147)">[w]</a> | |
| |
| [569] สภาควิสภาคโตติ สพฺพาเนว สจฺจานิ อญฺญมญฺญํ สภาคานิ อวิตถโต อตฺตสุญฺญโต ทุกฺกรปฏิเวธโต จฯ ยถาห –‘‘ตํ กิํ มญฺญสิ, อานนฺท, กตมํ นุ โข ทุกฺกรตรํ วา ทุรภิสมฺภวตรํ วา, โย วา ทูรโตว สุขุเมน ตาฬจฺฉิคฺคเฬน อสนํ อติปาเตยฺย โปงฺขานุโปงฺขํ อวิราธิตํ, โย วา สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส โกฏิยา โกฏิํ ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ? เอตเทว, ภนฺเต, ทุกฺกรตรญฺเจว ทุรภิสมฺภวตรญฺจ, โย วา สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส โกฏิยา โกฏิํ ปฏิวิชฺเฌยฺยาติฯ ตโต โข เต, อานนฺท, ทุปฺปฏิวิชฺฌตรํ ปฏิวิชฺฌนฺติฯ เย อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปฏิวิชฺฌนฺติ…เป.… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปฏิวิชฺฌนฺตี’’ติ (สํ. นิ. 5.1115)ฯวิสภาคานิ ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ววตฺถานโตฯ ปุริมานิ จ ทฺเว สภาคานิ ทุรวคาหตฺเถน คมฺภีรตฺตา โลกิยตฺตา สาสวตฺตา จฯ วิสภาคานิ ผลเหตุเภทโต ปริญฺเญยฺยปฺปหาตพฺพโต จฯ ปจฺฉิมานิปิ ทฺเว สภาคานิ คมฺภีรตฺเตน ทุรวคาหตฺตา โลกุตฺตรตฺตา อนาสวตฺตา จฯ วิสภาคานิ วิสยวิสยีเภทโต สจฺฉิกาตพฺพภาเวตพฺพโต จฯ ปฐมตติยานิ จาปิ สภาคานิ ผลาปเทสโตฯ วิสภาคานิ สงฺขตาสงฺขตโตฯ ทุติยจตุตฺถานิ จาปิ สภาคานิ เหตุอปเทสโตฯ วิสภาคานิ เอกนฺตกุสลากุสลโตฯ ปฐมจตุตฺถานิ จาปิ สภาคานิ สงฺขตโตฯ วิสภาคานิ โลกิยโลกุตฺตรโตฯ ทุติยตติยานิ จาปิ สภาคานิ เนวเสกฺขานาเสกฺขภาวโตฯ วิสภาคานิ สารมฺม<b><u>ณ</u></b>านารมฺม<b><u>ณ</u></b>โตฯอิติ เอวํ ปกาเรหิ, นเยหิ จ วิจกฺขโ<b><u>ณ</u></b>;วิชญฺญา อริยสจฺจานํ, สภาควิสภาคตนฺติฯอิติ สาธุชนปาโมชฺชตฺถาย กเต วิสุทฺธิมคฺเคปญฺญาภาวนาธิกาเรอินฺทฺริยสจฺจนิทฺเทโส นามโสฬสโม ปริจฺเฉโทฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.149)">[w]</a> | |
| |
| กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ เจ? ภควโต วจเนนฯ ภควตา หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมเทสนาสุตฺเต –‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท? ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํ, อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ อนุปฺปาทา วา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อิทปฺปจฺจยตาฯ ตํ ตถาคโต อภิสมฺพุชฺฌติ อภิสเมติ, อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อภิสเมตฺวา อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ, ปสฺสถาติ จาหฯ ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํฯ ภวปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชาติ…เป.… อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขารา อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ…เป.… อุตฺตานีกโรติ ปสฺสถาติ จาหฯ อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขาราฯ อิติ โข, ภิกฺขเว, ยา ตตฺร ตถตา อวิตถตา อนญฺญถตา อิทปฺปจฺจยตาฯ อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ (สํ. นิ. 2.20)ฯ[572] เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ เทเสนฺเตน ตถตาทีหิ เววจเนหิ ปจฺจยธมฺมาว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ วุตฺตาฯ ตสฺมา ชรามร<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ธมฺมานํ ปจฺจย<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ทุกฺขานุพนฺธนรโส, กุมฺมคฺคปจฺจุปฏฺฐาโนติ เวทิตพฺโพฯโส ปนายํ เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ อนูนาธิเกเหว ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺภวโต ตถตาติ, สามคฺคิํ อุปคเตสุ ปจฺจเยสุ มุหุตฺตมฺปิ ตโต นิพฺพตฺตธมฺมานํ อสมฺภวาภาวโต อวิตถตาติ, อญฺญธมฺมปจฺจเยหิ อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโต อนญฺญถตาติ, ยถาวุตฺตานํ เอเตสํ ชรามร<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ปจฺจยโต วา ปจฺจยสมูหโต วา อิทปฺปจฺจยตาติ วุตฺโตฯ[573] ตตฺรายํ วจนตฺโถ, อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยาฯ อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตาฯ อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตาฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.154)">[w]</a> | |
| |
| วตฺตุกาโม อหํ อชฺช, ปจฺจยาการว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นํ;ปติฏฺฐํ นาธิคจฺฉามิ, อชฺโฌคาฬฺโหว สาครํฯสาสนํ ปนิทํ นานา, เทสนานยม<b><u>ณ</u></b>ฺฑิตํ;ปุพฺพาจริยมคฺโค จ, อพฺโพจฺฉินฺโน ปวตฺตติฯยสฺมา ตสฺมา ตทุภยํ, สนฺนิสฺสายตฺถว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>นํ;อารภิสฺสามิ เอตสฺส, ตํ สุ<b><u>ณ</u></b>าถ สมาหิตาฯวุตฺตญฺเหตํ ปุพฺพาจริเยหิ –‘‘โย โกจิ มํ อฏฺฐิกตฺวา สุเ<b><u>ณ</u></b>ยฺย,ลเภถ ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ;ลทฺธาน ปุพฺพาปริยํ วิเสสํ,อทสฺสนํ มจฺจุราชสฺส คจฺเฉ’’ติฯ[582] อิติ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติอาทีสุ หิ อาทิโตเยว ตาว,เทสนาเภทโต อตฺถ, <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>กวิธาทิโตฯ องฺคานญฺจ ววตฺถานา, วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯตตฺถ เทสนาเภทโตติ ภควโต หิ วลฺลิหารกานํ จตุนฺนํ ปุริสานํ วลฺลิคห<b><u>ณ</u></b>ํ วิย อาทิโต วา มชฺฌโต วา ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานํ, ตถา ปริโยสานโต วา มชฺฌโต วา ปฏฺฐาย ยาว อาทีติ จตุพฺพิธา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาฯยถา หิ วลฺลิหารเกสุ จตูสุ ปุริเสสุ เอโก วลฺลิยา มูลเมว ปฐมํ ปสฺสติ, โส ตํ มูเล เฉตฺวา สพฺพํ อากฑฺฒิตฺวา อาทาย กมฺเม อุปเนติ, เอวํ ภควา ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป.… ชาติปจฺจยา ชรามร<b><u>ณ</u></b>’’นฺติ (ม. นิ. 1.402; สํ. นิ. 2.2) อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานาปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ เทเสติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.159)">[w]</a> | |
| |
| อวุตฺเต ปน วิชานาตีติ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํฯ นมตีติ นามํฯ รุปฺปตีติ รูปํฯ อาเย ตโนติ อายตญฺจ นยตีติ อายตนํฯ ผุสตีติ ผสฺโสฯ เวทยตีติ เวทนาฯ ปริตสฺสตีติ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาฯ อุปาทิยตีติ อุปาทานํฯ ภวติ ภาวยติ จาติ ภโวฯ ชนนํ ชาติฯ ชิร<b><u>ณ</u></b>ํ ชราฯ มรนฺติ เอเตนาติ มร<b><u>ณ</u></b>ํฯ โสจนํ โสโกฯ ปริเทวนํ ปริเทโวฯ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํฯ อุปฺปาทฏฺฐิติวเสน วา ทฺวิธา ข<b><u>ณ</u></b>ตีติปิ ทุกฺขํฯ ทุมฺมนภาโว โทมนสฺสํฯ ภุโส อายาโส อุปายาโสฯสมฺภวนฺตีติ อภินิพฺพตฺตนฺติฯ น เกวลญฺจ โสกาทีเหว, อถ โข สพฺพปเทหิ สมฺภวนฺติ-สทฺทสฺส โยชนา กาตพฺพาฯ อิตรถา หิ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ วุตฺเต กิํ กโรนฺตีติ น ปญฺญาเยยฺย, สมฺภวนฺตีติ ปน โยชนาย สติ อวิชฺชา จ สา ปจฺจโย จาติ อวิชฺชาปจฺจโยฯ ตสฺมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนววตฺถานํ กตํ โหติฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯเอวนฺติ นิทฺทิฏฺฐนยนิทสฺสนํฯ เตน อวิชฺชาทีเหว การเ<b><u>ณ</u></b>หิ, น อิสฺสรนิมฺมานาทีหีติ ทสฺเสติฯ เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺสฯ เกวลสฺสาติ อสมฺมิสฺสสฺส, สกลสฺส วาฯ ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขสมูหสฺส, น สตฺตสฺส, น สุขสุภาทีนํฯ สมุทโยติ นิพฺพตฺติฯ โหตีติ สมฺภวติฯ เอวเมตฺถ อตฺถโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[588] <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตติ อวิชฺชาทีนํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตฯ เสยฺยถิทํ – อญฺญา<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>า อวิชฺชา, สมฺโมหนรสา, ฉาทนปจฺจุปฏฺฐานา, อาสวปทฏฺฐานาฯ อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>า สงฺขารา, อายูหนรสา, เจตนาปจฺจุปฏฺฐานา, อวิชฺชาปทฏฺฐานาฯ วิชานน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, ปฏิสนฺธิปจฺจุปฏฺฐานํ, สงฺขารปทฏฺฐานํ, วตฺถารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปทฏฺฐานํ วาฯ นมน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นามํ, สมฺปโยครสํ, อวินิพฺโภคปจฺจุปฏฺฐานํ, วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ปทฏฺฐานํฯ รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ รูปํ, วิกิร<b><u>ณ</u></b>รสํ, อพฺยากตปจฺจุปฏฺฐานํ, วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ปทฏฺฐานํฯ อายตน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ สฬายตนํ, ทสฺสนาทิรสํ, วตฺถุทฺวารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํฯ ผุสน<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ผสฺโส, สงฺฆฏฺฏนรโส, สงฺคติปจฺจุปฏฺฐาโน, สฬายตนปทฏฺฐาโนฯ อนุภวน<b><u>ลกฺขณ</u></b>า เวทนา, วิสยรสสมฺโภครสา, สุขทุกฺขปจฺจุปฏฺฐานา, ผสฺสปทฏฺฐานาฯ เหตุ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า ต<b><u>ณ</u></b>ฺหา, อภินนฺทนรสา, อติตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา, เวทนาปทฏฺฐานาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.160)">[w]</a> | |
| |
| คห<b><u>ณ</u></b><b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อุปาทานํ, อมุญฺจนรสํ, ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาทฬฺหตฺตทิฏฺฐิปจฺจุปฏฺฐานํ, ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาปทฏฺฐานํฯ กมฺมกมฺมผล<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ภโว, ภาวนภวนรโส, กุสลากุสลาพฺยากตปจฺจุปฏฺฐาโน , อุปาทานปทฏฺฐาโนฯ ชาติอาทีนํ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทีนิ สจฺจนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิฯ เอวเมตฺถ <b><u>ลกฺขณ</u></b>าทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[589] เอกวิธาทิโตติ เอตฺถ อวิชฺชา อญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทสฺสนโมหาทิภาวโต เอกวิธาฯ อปฺปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺติโต ทุวิธาฯ ตถา สสงฺขาราสงฺขารโตฯ เวทนตฺตยสมฺปโยคโต ติวิธาฯ จตุสจฺจปฏิเวธโต จตุพฺพิธาฯ คติปญฺจกาทีนวจฺฉาทนโต ปญฺจวิธาฯ ทฺวารารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต ปน สพฺเพสุปิ อรูปธมฺเมสุ ฉพฺพิธตา เวทิตพฺพาฯสงฺขารา สาสววิปากธมฺมธมฺมาทิภาวโต เอกวิธาฯ กุสลากุสลโต ทุวิธาฯ ตถา ปริตฺตมหคฺคตหีนมชฺฌิมมิจฺฉตฺตนิยตานิยตโตฯ ติวิธา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิภาวโตฯ จตุพฺพิธา จตุโยนิสํวตฺตนโตฯ ปญฺจวิธา ปญฺจคติคามิโตฯวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ โลกิยวิปากาทิภาวโต เอกวิธํฯ สเหตุกาเหตุกาทิโต ทุวิธํฯ ภวตฺตยปริยาปนฺนโต, เวทนตฺตยสมฺปโยคโต, อเหตุกทฺวิเหตุกติเหตุกโต จ ติวิธํฯ โยนิคติวเสน จตุพฺพิธํ, ปญฺจวิธญฺจฯนามรูปํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สนฺนิสฺสยโต กมฺมปจฺจยโต จ เอกวิธํฯ สารมฺม<b><u>ณ</u></b>นารมฺม<b><u>ณ</u></b>โต ทุวิธํฯ อตีตาทิโต ติวิธํฯ โยนิคติวเสน จตุพฺพิธํ, ปญฺจวิธญฺจฯสฬายตนํ สญฺชาติสโมสร<b><u>ณ</u></b>ฏฺฐานโต เอกวิธํฯ ภูตปฺปสาทวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทิโต ทุวิธํฯ สมฺปตฺตาสมฺปตฺตโนภยโคจรโต ติวิธํฯ โยนิคติปริยาปนฺนโต จตุพฺพิธํ ปญฺจวิธญฺจาติ อิมินา นเยน ผสฺสาทีนมฺปิ เอกวิธาทิภาโว เวทิตพฺโพติ เอวเมตฺถ เอกวิธาทิโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯ[590] องฺคานญฺจ ววตฺถานาติ โสกาทโย เจตฺถ ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉททสฺสนตฺถํ วุตฺตาฯ ชรามร<b><u>ณ</u></b>พฺภาหตสฺส หิ พาลสฺส เต สมฺภวนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.161)">[w]</a> | |
| |
| ยถาห – ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬิํ กนฺทติ สมฺโมหมาปชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. 4.252)ฯ ยาว จ เตสํ ปวตฺติ, ตาว อวิชฺชายาติ ปุนปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ สมฺพนฺธเมว โหติ ภวจกฺกํฯ ตสฺมา เตสํ ชรามรเ<b><u>ณ</u></b>เนว เอกสงฺเขปํ กตฺวา ทฺวาทเสว ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานีติ เวทิตพฺพานิฯ เอวเมตฺถ องฺคานํ ววตฺถานโตปิ วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโยฯอยํ ตาเวตฺถ สงฺเขปกถาฯอวิชฺชาปจฺจยาสงฺขารปทกถา[561] อยํ ปน วิตฺถารนโย – อวิชฺชาติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ทุกฺขาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, อภิธมฺมปริยาเยน ปุพฺพนฺตาทีหิ สทฺธิํ อฏฺฐสุฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ตตฺถ กตมา อวิชฺชา, ทุกฺเข อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ…เป.… ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ, อปรนฺเต, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญา<b><u>ณ</u></b>’’นฺติ (ธ. ส. 1106)ฯ ตตฺถ กิญฺจาปิ ฐเปตฺวา โลกุตฺตรํ สจฺจทฺวยํ เสสฏฺฐาเนสุ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>วเสน อวิชฺชา อุปฺปชฺชติ, เอวํ สนฺเตปิ ปฏิจฺฉาทนวเสเนว อิธ อธิปฺเปตาฯ สา หิ อุปฺปนฺนา ทุกฺขสจฺจํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ติฏฺฐติ, ยาถาวสรส<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ, ตถา สมุทยํ, นิโรธํ, มคฺคํ, ปุพฺพนฺตสงฺขาตํ อตีตํ ขนฺธปญฺจกํ, อปรนฺตสงฺขาตํ อนาคตํ ขนฺธปญฺจกํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺตสงฺขาตํ ตทุภยํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมสงฺขาตํ อิทปฺปจฺจยตญฺเจว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเม จ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ติฏฺฐติฯ ‘‘อยํ อวิชฺชา, อิเม สงฺขารา’’ติ เอวํ ยาถาวสรส<b><u>ลกฺขณ</u></b>เมตฺถ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติฯ ตสฺมา ทุกฺเข อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ…เป.… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญา<b><u>ณ</u></b>นฺติ วุจฺจติฯ[592] สงฺขาราติ ปุญฺญาทโย ตโย กายสงฺขาราทโย ตโยติ เอวํ ปุพฺเพ สงฺเขปโต วุตฺตา ฉ, วิตฺถารโต ปเนตฺถ ปุญฺญาภิสงฺขาโร ทานสีลาทิวเสน ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา เจว ภาวนาวเสน ปวตฺตา ปญฺจ รูปาวจรกุสลเจตนา จาติ เตรส เจตนา โหนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.164)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เหตุปจฺจโย, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย, เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติฯ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปจฺจยาทีสุปิ เอเสว นโยฯ[595] ตตฺถ เหตูติ วจนาวยวการ<b><u>ณ</u></b>มูลานเมตํ อธิวจนํฯ ‘‘ปฏิญฺญา, เหตู’’ติอาทีสุ หิ โลเก วจนาวยโว เหตูติ วุจฺจติฯ สาสเน ปน ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติอาทีสุ (มหาว. 60) การ<b><u>ณ</u></b>ํฯ ‘‘ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. 1059) มูลํ เหตูติ วุจฺจติ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํฯ ปจฺจโยติ เอตฺถ ปน อยํ วจนตฺโถ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอตีติ ปจฺจโยฯ อปจฺจกฺขาย นํ วตฺตตีติ อตฺโถฯ โย หิ ธมฺโม ยํ ธมฺมํ อปจฺจกฺขาย ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา, โส ตสฺส ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติฯ <b><u>ลกฺขณ</u></b>โต ปน อุปการก<b><u>ลกฺขโ</u></b><b><u>ณ</u></b> ปจฺจโยฯ โย หิ ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส ฐิติยา วา อุปฺปตฺติยา วา อุปการโก โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ วุจฺจติฯ ปจฺจโย, เหตุ, การ<b><u>ณ</u></b>ํ, นิทานํ, สมฺภโว, ปภโวติอาทิ อตฺถโต เอกํ, พฺยญฺชนโต นานํฯ อิติ มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการกฏฺเฐน ปจฺจโยติ สงฺเขปโต มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโยฯโส สาลิอาทีนํ สาลิพีชาทีนิ วิย, ม<b><u>ณ</u></b>ิปภาทีนํ วิย จ ม<b><u>ณ</u></b>ิว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าทโย กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธโกติ อาจริยานํ อธิปฺปาโยฯ เอวํ สนฺเต ปน ตํสมุฏฺฐานรูเปสุ เหตุปจฺจยตา น สมฺปชฺชติฯ น หิ โส เตสํ กุสลาทิภาวํ สาเธติ, น จ ปจฺจโย น โหติฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.1)ฯ อเหตุกจิตฺตานญฺจ วินา เอเตน อพฺยากตภาโว สิทฺโธ, สเหตุกานมฺปิ จ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น สมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธฯ ยทิ จ สมฺปยุตฺตเหตูสุ สภาวโตว กุสลาทิภาโว สิยา, สมฺปยุตฺเตสุ เหตุปฏิพทฺโธ อโลโภ กุสโล วา สิยา อพฺยากโต วาฯ ยสฺมา ปน อุภยถาปิ โหติ, ตสฺมา ยถา สมฺปยุตฺเตสุ, เอวํ เหตูสุปิ กุสลาทิตา ปริเยสิตพฺพาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.171)">[w]</a> | |
| |
| ยถาห –‘‘ฌานงฺคานิ ฌานสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.17)ฯ ปญฺหาวาเร ปน ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเ<b><u>ณ</u></b> วิปากาพฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ (ปฏฺฐา. 1.1.431) วุตฺตํฯ[611] ยโต ตโต วา นิยฺยานฏฺเฐน อุปการกานิ กุสลาทิเภทานิ ทฺวาทส มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโยฯ ยถาห – ‘‘มคฺคงฺคานิ มคฺคสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.18)ฯ ปญฺหาวาเร ปน ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเ<b><u>ณ</u></b> วิปากาพฺยากตานิ มคฺคงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ (ปฏฺฐา. 1.1.432) วุตฺตํฯ เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา ทฺวิปญฺจวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ[612] เอกวตฺถุกเอการมฺม<b><u>ณ</u></b>เอกุปฺปาเทกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา อรูปธมฺมา สมฺปยุตฺตปจฺจโยฯ ยถาห – ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.19)ฯ[613] เอกวตฺถุกาทิภาวานุปคเมน อุปการกา รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ, อรูปิโนปิ รูปีนํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโยฯ โส สหชาตปจฺฉาชาตปุเรชาตวเสน ติวิโธ โหติฯ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโยฯ ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.434)ฯ อพฺยากตปทสฺส ปน สหชาตวิภงฺเค ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเ<b><u>ณ</u></b> วิปากาพฺยากตา ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโยฯ ขนฺธา วตฺถุสฺสฯ วตฺถุ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติปิ (ปฏฺฐา. 1.1.434) วุตฺตํฯ ปุเรชาตํ ปน จกฺขุนฺทฺริยาทิวตฺถุวเสเนว เวทิตพฺพํฯ ยถาห – ‘‘ปุเรชาตํ จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส…เป.… กายายตนํ กายวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโยฯ วตฺถุ วิปากาพฺยากตานํ กิริยาพฺยากตานํ ขนฺธานํ…เป.… วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ…เป.… วตฺถุ อกุสลานํ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. 1.1.434)ฯ[614] ปจฺจุปฺปนฺน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการโก ธมฺโม อตฺถิปจฺจโยฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.175)">[w]</a> | |
| |
| วิรุทฺโธ จาวิรุทฺโธ จ, สทิสาสทิโส ตถา;ธมฺมานํ ปจฺจโย สิทฺโธ, วิปากา เอว เต จ นฯธมฺมานํ หิ ฐานสภาวกิจฺจาทิวิรุทฺโธ จาวิรุทฺโธ จ ปจฺจโย โลเก สิทฺโธฯ ปุริมจิตฺตํ หิ อปรจิตฺตสฺส ฐานวิรุทฺโธ ปจฺจโย, ปุริมสิปฺปาทิสิกฺขา จ ปจฺฉา ปวตฺตมานานํ สิปฺปาทิกิริยานํฯ กมฺมํ รูปสฺส สภาววิรุทฺโธ ปจฺจโย, ขีราทีนิ จ ทธิอาทีนํฯ อาโลโก จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส กิจฺจวิรุทฺโธ, คุฬาทโย จ อาสวาทีนํฯ จกฺขุรูปาทโย ปน จกฺขุวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทีนํ ฐานาวิรุทฺธา ปจฺจยาฯ ปุริมชวนาทโย ปจฺฉิมชวนาทีนํ สภาวาวิรุทฺธา กิจฺจาวิรุทฺธา จฯยถา จ วิรุทฺธาวิรุทฺธา ปจฺจยา สิทฺธา, เอวํ สทิสาสทิสาปิฯ สทิสเมว หิ อุตุอาหารสงฺขาตํ รูปํ รูปสฺส ปจฺจโย, สาลิพีชาทีนิ จ สาลิผลาทีนํฯ อสทิสมฺปิ รูปํ อรูปสฺส, อรูปญฺจ รูปสฺส ปจฺจโย โหติ, โคโลมาวิโลม-วิสา<b><u>ณ</u></b>-ทธิติลปิฏฺฐาทีนิ จ ทุพฺพา-สรภูติ<b><u>ณ</u></b>กาทีนํฯ เยสญฺจ ธมฺมานํ เต วิรุทฺธาวิรุทฺธสทิสาสทิสปจฺจยา, น เต ธมฺมา เตสํ ธมฺมานํ วิปากา เอวฯอิติ อยํ อวิชฺชา วิปากวเสน เอกนฺตานิฏฺฐผลา, สภาววเสน จ สาวชฺชาปิ สมานา สพฺเพสมฺปิ เอเตสํ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ยถานุรูปํ ฐานกิจฺจสภาววิรุทฺธาวิรุทฺธปจฺจยวเสน, สทิสาสทิสปจฺจยวเสน จ ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพาฯ โส จสฺสา ปจฺจยภาโว ‘‘ยสฺส หิ ทุกฺขาทีสุ อวิชฺชาสงฺขาตํ อญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ อปฺปหีนํ โหติ, โส ทุกฺเข ตาว ปุพฺพนฺตาทีสุ จ อญฺญาเ<b><u>ณ</u></b>น สํสารทุกฺขํ สุขสญฺญาย คเหตฺวา ตสฺส เหตุภูเต ติวิเธปิ สงฺขาเร อารภตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต เอวฯ[619] อปิจ อยํ อญฺโญปิ ปริยาโย –จุตูปปาเต สํสาเร, สงฺขารานญฺจ <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>;โย ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน-ธมฺเมสุ จ วิมุยฺหติฯอภิสงฺขโรติ โส เอเต, สงฺขาเร ติวิเธ ยโต;อวิชฺชา ปจฺจโย เตสํ, ติวิธานมฺปยํ ตโตติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.176)">[w]</a> | |
| |
| กถํ ปน โย เอเตสุ วิมุยฺหติ, โส ติวิเธเปเต สงฺขาเร กโรตีติ เจฯ จุติยา ตาว วิมูฬฺโห ‘‘สพฺพตฺถ ขนฺธานํ เภโท มร<b><u>ณ</u></b>’’นฺติ จุติํ อค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต ‘‘สตฺโต มรติ, สตฺตสฺส เทหนฺตรสงฺกมน’’นฺติอาทีนิ วิกปฺเปติฯอุปปาเต วิมูฬฺโห ‘‘สพฺพตฺถ ขนฺธานํ ปาตุภาโว ชาตี’’ติ อุปปาตํ อค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต ‘‘สตฺโต อุปปชฺชติ, สตฺตสฺส นวสรีรปาตุภาโว’’ติอาทีนิ วิกปฺเปติฯสํสาเร วิมูฬฺโห โย เอส,‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติฯ –เอวํ ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ิโต สํสาโร, ตํ เอวํ อค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต ‘‘อยํ สตฺโต อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คจฺฉติ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกํ อาคจฺฉตี’’ติอาทีนิ วิกปฺเปติฯสงฺขารานํ <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b> วิมูฬฺโห สงฺขารานํ สภาว<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ สามญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ญฺจ อค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต สงฺขาเร อตฺตโต อตฺตนิยโต ธุวโต สุขโต สุภโต วิกปฺเปติฯปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ วิมูฬฺโห อวิชฺชาทีหิ สงฺขาราทีนํ ปวตฺติํ อค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺโต ‘‘อตฺตา ชานาติ วา น ชานาติ วา, โส เอว กโรติ จ กาเรติ จฯ โส ปฏิสนฺธิยํ อุปปชฺชติ, ตสฺส อ<b><u>ณ</u></b>ุอิสฺสราทโย กลลาทิภาเวน สรีรํ ส<b><u>ณ</u></b>ฺฐเปนฺโต อินฺทฺริยานิ สมฺปาเทนฺติฯ โส อินฺทฺริยสมฺปนฺโน ผุสติ, เวทิยติ, ต<b><u>ณ</u></b>ฺหียติ, อุปาทิยติ, ฆฏิยติฯ โส ปุน ภวนฺตเร ภวตี’’ติ วา, ‘‘สพฺเพ สตฺตา นิยติสงฺคติภาวปริ<b><u>ณ</u></b>ตา’’ติ (ที. นิ. 1.168) วา วิกปฺเปติฯโส อวิชฺชาย อนฺธีกโต เอวํ วิกปฺเปนฺโต ยถา นาม อนฺโธ ปถวิยํ วิจรนฺโต มคฺคมฺปิ อมคฺคมฺปิ ถลมฺปิ นินฺนมฺปิ สมมฺปิ วิสมมฺปิ ปฏิปชฺชติ, เอวํ ปุญฺญมฺปิ อปุญฺญมฺปิ อาเนญฺชาภิสงฺขารมฺปิ อภิสงฺขโรตีติฯเตเนตํ วุจฺจติ – | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.218)">[w]</a> | |
| |
| [658] ยสฺมา ปเนตฺถ ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>สามญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>วเสน ธมฺมานํ อทสฺสนโต อนฺโธ วิย อวิชฺชาฯ อนฺธสฺส อุปกฺขลนํ วิย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราฯ อุปกฺขลิตสฺส ปตนํ วิย สงฺขารปจฺจยา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํฯ ปติตสฺส ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑปาตุภาโว วิย วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ปจฺจยา นามรูปํฯ ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑเภทปีฬกา วิย นามรูปปจฺจยา สฬายตนํฯ ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑปีฬกาฆฏฺฏนํ วิย สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสฯ ฆฏฺฏนทุกฺขํ วิย ผสฺสปจฺจยา เวทนา, ทุกฺขสฺส ปฏิการาภิลาโส วิย เวทนาปจฺจยา ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาฯ ปฏิการาภิลาเสน อสปฺปายคฺคห<b><u>ณ</u></b>ํ วิย ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาปจฺจยา อุปาทานํฯ อุปาทิ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>อสปฺปายาเลปนํ วิย อุปาทานปจฺจยา ภโวฯ อสปฺปายาเลปเนน ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑวิการปาตุภาโว วิย ภวปจฺจยา ชาติฯ ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑวิการโต ค<b><u>ณ</u></b>ฺฑเภโท วิย ชาติปจฺจยา ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํฯ ยสฺมา วา ปเนตฺถ อวิชฺชา อปฺปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺติภาเวน สตฺเต อภิภวติ ปฏลํ วิย อกฺขีนิ ฯ ตทภิภูโต จ พาโล ปุนพฺภวิเกหิ สงฺขาเรหิ อตฺตานํ เวเฐติ โกสการกิมิ วิย โกสปฺปเทเสหิฯ สงฺขารปริคฺคหิตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ คตีสุ ปติฏฺฐํ ลภติ ปริ<b><u>ณ</u></b>ายกปริคฺคหิโต วิย ราชกุมาโร รชฺเชฯ อุปปตฺตินิมิตฺตปริกปฺปนโต วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปฏิสนฺธิยํ อเนกปฺปการํ นามรูปํ อภินิพฺพตฺเตติ มายากาโร วิย มายํฯ นามรูเป ปติฏฺฐิตํ สฬายตนํ วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติ สุภูมิยํ ปติฏฺฐิโต วนปฺปคุมฺโพ วิยฯ อายตนฆฏฺฏนโต ผสฺโส ชายติ อร<b><u>ณ</u></b>ิสหิตาภิมนฺถนโต อคฺคิ วิยฯ ผสฺเสน ผุฏฺฐสฺส เวทนา ปาตุภวติ อคฺคินา ผุฏฺฐสฺส ทาโห วิยฯ เวทยมานสฺส ต<b><u>ณ</u></b>ฺหา ปวฑฺฒติ โล<b><u>ณ</u></b>ูทกํ ปิวโต ปิปาสา วิยฯ ตสิโต ภเวสุ อภิลาสํ กโรติ ปิปาสิโต วิย ปานีเยฯ ตทสฺสุปาทานํ, อุปาทาเนน ภวํ อุปาทิยติ อามิสโลเภน มจฺโฉ พฬิสํ วิยฯ ภเว สติ ชาติ โหติ พีเช สติ องฺกุโร วิยฯ ชาตสฺส อวสฺสํ ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํ อุปฺปนฺนสฺส รุกฺขสฺส ปตนํ วิยฯ ตสฺมา เอวํ อุปมาหิเปตํ ภวจกฺกํ วิญฺญาตพฺพํ ยถารหํฯ[659] ยสฺมา จ ภควตา อตฺถโตปิ ธมฺมโตปิ เทสนโตปิ ปฏิเวธโตปิ คมฺภีรภาวํ สนฺธาย ‘‘คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส จา’’ติ (ที. นิ. 2.95; สํ. นิ. 2.60) วุตฺตํ, ตสฺมา คมฺภีรเภทโตเปตํ ภวจกฺกํ วิญฺญาตพฺพํ ยถารหํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.219)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ ยสฺมา น ชาติโต ชรามร<b><u>ณ</u></b>ํ น โหติ, น จ ชาติํ วินา อญฺญโต โหติ, อิตฺถญฺจ ชาติโต สมุทาคจฺฉตีติ เอวํ ชาติปจฺจยสมุทาคตฏฺฐสฺส ทุรวโพธนียโต ชรามร<b><u>ณ</u></b>สฺส ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ คมฺภีโรฯ ตถา ชาติยา ภวปจฺจย…เป.… สงฺขารานํ อวิชฺชาปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ คมฺภีโรฯ ตสฺมา อิทํ ภวจกฺกํ อตฺถคมฺภีรนฺติ อยํ ตาเวตฺถ อตฺถคมฺภีรตาฯ เหตุผลญฺหิ อตฺโถติ วุจฺจติฯ ยถาห – ‘‘เหตุผเล ญา<b><u>ณ</u></b>ํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. 720)ฯยสฺมา ปน เยนากาเรน ยทวตฺถา จ อวิชฺชา เตสํ เตสํ สงฺขารานํ ปจฺจโย โหติ, ตสฺส ทุรวโพธนียโต อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยฏฺโฐ คมฺภีโรฯ ตถา สงฺขารานํ…เป.… ชาติยา ชรามร<b><u>ณ</u></b>สฺส ปจฺจยฏฺโฐ คมฺภีโร, ตสฺมา อิทํ ภวจกฺกํ ธมฺมคมฺภีรนฺติ อยเมตฺถ ธมฺมคมฺภีรตาฯ เหตุโน หิ ธมฺโมติ นามํฯ ยถาห – ‘‘เหตุมฺหิ ญา<b><u>ณ</u></b>ํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. 720)ฯยสฺมา จสฺส เตน เตน การเ<b><u>ณ</u></b>น ตถา ตถา ปวตฺเตตพฺพตฺตา เทสนาปิ คมฺภีรา, น ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญา<b><u>ณ</u></b>โต อญฺญํ ญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปติฏฺฐํ ลภติฯ ตถาเหตํ กตฺถจิ สุตฺเต อนุโลมโต, กตฺถจิ ปฏิโลมโต, กตฺถจิ อนุโลมปฏิโลมโต, กตฺถจิ เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย อนุโลมโต วา ปฏิโลมโต วา, กตฺถจิ ติสนฺธิจตุสงฺเขปํ, กตฺถจิ ทฺวิสนฺธิติสงฺเขปํ, กตฺถจิ เอกสนฺธิทฺวิสงฺเขปํ เทสิตํ, ตสฺมา อิทํ ภวจกฺกํ เทสนาคมฺภีรนฺติ อยํ เทสนาคมฺภีรตาฯยสฺมา เจตฺถ โย โส อวิชฺชาทีนํ สภาโว, เยน ปฏิวิทฺเธน อวิชฺชาทโย สมฺมา ส<b><u>ลกฺขณ</u></b>โต ปฏิวิทฺธา โหนฺติ, โส ทุปฺปริโยคาหตฺตา คมฺภีโร, ตสฺมา อิทํ ภวจกฺกํ ปฏิเวธคมฺภีรํฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.220)">[w]</a> | |
| |
| ตถา เหตฺถ อวิชฺชาย อญฺญา<b><u>ณ</u></b>าทสฺสนสจฺจาสมฺปฏิเวธฏฺโฐ คมฺภีโร, สงฺขารานํ อภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b>ายูหนสราควิราคฏฺโฐ, วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>สฺส สุญฺญตอพฺยาปารอสงฺกนฺติปฏิสนฺธิปาตุภาวฏฺโฐ, นามรูปสฺส เอกุปฺปาทวินิพฺโภคาวินิพฺโภคนมนรุปฺปนฏฺโฐ, สฬายตนสฺส อธิปติโลกทฺวารเขตฺตวิสยิภาวฏฺโฐ, ผสฺสสฺส ผุสนสงฺฆฏฺฏนสงฺคติสนฺนิปาตฏฺโฐ , เวทนาย อารมฺม<b><u>ณ</u></b>รสานุภวนสุขทุกฺขมชฺฌตฺตภาวนิชฺชีวเวทยิตฏฺโฐฯ ต<b><u>ณ</u></b>ฺหาย อภินนฺทิตชฺโฌสานสริตาลตานทีต<b><u>ณ</u></b>ฺหาสมุทฺททุปฺปูรฏฺโฐ, อุปาทานสฺส อาทานคฺคห<b><u>ณ</u></b>าภินิเวสปรามาสทุรติกฺกมฏฺโฐ, ภวสฺส อายูหนาภิสงฺขร<b><u>ณ</u></b>โยนิคติฐิตินิวาเสสุขิปนฏฺโฐ, ชาติยา ชาติ สญฺชาติ โอกฺกนฺติ นิพฺพตฺติ ปาตุภาวฏฺโฐ, ชรามร<b><u>ณ</u></b>สฺส ขยวยเภทวิปริ<b><u>ณ</u></b>ามฏฺโฐ คมฺภีโรติ อยเมตฺถ ปฏิเวธคมฺภีรตาฯ[660] ยสฺมา ปเนตฺถ เอกตฺตนโย, นานตฺตนโย, อพฺยาปารนโย, เอวํธมฺมตานโยติ จตฺตาโร อตฺถนยา โหนฺติ, ตสฺมา นยเภทโตเปตํ ภวจกฺกํ วิญฺญาตพฺพํ ยถารหํฯตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>นฺติ เอวํ พีชสฺส องฺกุราทิภาเวน รุกฺขภาวปฺปตฺติ วิย สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกตฺตนโย นามฯ ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต เหตุผลสมฺพนฺเธน สนฺตานสฺส อนุปจฺเฉทาวโพธโต อุจฺเฉททิฏฺฐิํ ปชหติฯ มิจฺฉา ปสฺสนฺโต เหตุผลสมฺพนฺเธน ปวตฺตมานสฺส สนฺตานานุปจฺเฉทสฺส เอกตฺตคห<b><u>ณ</u></b>โต สสฺสตทิฏฺฐิํ อุปาทิยติฯอวิชฺชาทีนํ ปน ยถาสกํ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ววตฺถานํ นานตฺตนโย นามฯ ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต นวนวานํ อุปฺปาททสฺสนโต สสฺสตทิฏฺฐิํ ปชหติฯ มิจฺฉา ปสฺสนฺโต เอกสนฺตานปติตสฺส ภินฺนสนฺตานสฺเสว นานตฺตคฺคห<b><u>ณ</u></b>โต อุจฺเฉททิฏฺฐิํ อุปาทิยติฯอวิชฺชาย สงฺขารา มยา อุปฺปาเทตพฺพา, สงฺขารานํ วา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ อมฺเหหีติ เอวมาทิพฺยาปาราภาโว อพฺยาปารนโย นามฯ ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต การกสฺส อภาวาวโพธโต อตฺตทิฏฺฐิํ ปชหติฯ มิจฺฉา ปสฺสนฺโต โย อสติปิ พฺยาปาเร อวิชฺชาทีนํ สภาวนิยมสิทฺโธ เหตุภาโว, ตสฺส อคฺคห<b><u>ณ</u></b>โต อกิริยทิฏฺฐิํ อุปาทิยติฯอวิชฺชาทีหิ ปน การเ<b><u>ณ</u></b>หิ สงฺขาราทีนํเยว สมฺภโว ขีราทีหิ ทธิอาทีนํ วิย, น อญฺเญสนฺติ อยํ เอวํธมฺมตานโย นามฯ ยํ สมฺมา ปสฺสนฺโต ปจฺจยานุรูปโต ผลาวโพธา อเหตุกทิฏฺฐิํ อกิริยทิฏฺฐิญฺจ ปชหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.222)">[w]</a> | |
| |
| 18. ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทโสนามรูปปริคฺคหกถา[662] อิทานิ ยา ‘‘อิเมสุ ภูมิภูเตสุ ธมฺเมสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ญา<b><u>ณ</u></b>ปริจยํ กตฺวา ‘สีลวิสุทฺธิ เจว จิตฺตวิสุทฺธิ จา’ติ ทฺเว มูลภูตา วิสุทฺธิโย สมฺปาเทตพฺพา’’ติ วุตฺตาฯ ตตฺถ สีลวิสุทฺธิ นาม สุปริสุทฺธํ ปาติโมกฺขสํวราทิจตุพฺพิธํ สีลํ, ตญฺจ สีลนิทฺเทเส วิตฺถาริตเมวฯ จิตฺตวิสุทฺธิ นาม สอุปจารา อฏฺฐ สมาปตฺติโย, ตาปิ จิตฺตสีเสน วุตฺตสมาธินิทฺเทเส สพฺพากาเรน วิตฺถาริตา เอวฯ ตสฺมา ตา ตตฺถ วิตฺถาริตนเยเนว เวทิตพฺพาฯยํ ปน วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, กงฺขาวิตร<b><u>ณ</u></b>วิสุทฺธิ, มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิ, ปฏิปทาญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิ, ญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธีติ อิมา ปน ปญฺจ วิสุทฺธิโย สรีร’’นฺติ, ตตฺถ นามรูปานํ ยาถาวทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นามฯ[663] ตํ สมฺปาเทตุกาเมน สมถยานิเกน ตาว ฐเปตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อวเสสรูปารูปาวจรชฺฌานานํ อญฺญตรโต วุฏฺฐาย วิตกฺกาทีนิ ฌานงฺคานิ, ตํสมฺปยุตฺตา จ ธมฺมา <b><u>ลกฺขณ</u></b>รสาทิวเสน ปริคฺคเหตพฺพาฯ ปริคฺคเหตฺวา สพฺพมฺเปตํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>าภิมุขํ นมนโต นมนฏฺเฐน นามนฺติ ววตฺถเปตพฺพํฯตโต ยถา นาม ปุริโส อนฺโตเคเห สปฺปํ ทิสฺวา ตํ อนุพนฺธมาโน ตสฺส อาสยํ ปสฺสติ, เอวเมว อยมฺปิ โยคาวจโร ตํ นามํ อุปปริกฺขนฺโต ‘‘อิทํ นามํ กิํ นิสฺสาย ปวตฺตตี’’ติ ปริเยสมาโน ตสฺส นิสฺสยํ หทยรูปํ ปสฺสติฯ ตโต หทยรูปสฺส นิสฺสยภูตานิ, ภูตนิสฺสิตานิ จ เสสุปาทายรูปานีติ รูปํ ปริคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหาติฯ โส สพฺพมฺเปตํ รุปฺปนโต รูปนฺติ ววตฺถเปติฯ ตโต นมน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ นามํ, รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ รูปนฺติ สงฺเขปโต นามรูปํ ววตฺถเปติฯ[664] สุทฺธวิปสฺสนายานิโก ปน อยเมว วา สมถยานิโก จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานํ เตสํ เตสํ ธาตุปริคฺคหมุขานํ อญฺญตรมุขวเสน สงฺเขปโต วา วิตฺถารโต วา จตสฺโส ธาตุโย ปริคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหาติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.223)">[w]</a> | |
| |
| อถสฺส ยาถาวสรส<b><u>ลกฺขณ</u></b>โต อาวิภูตาสุ ธาตูสุ กมฺมสมุฏฺฐานมฺหิ ตาว เกเส ‘‘จตสฺโส ธาตุโย, ว<b><u>ณ</u></b>ฺโ<b><u>ณ</u></b>, คนฺโธ, รโส, โอชา, ชีวิตํ, กายปฺปสาโท’’ติ เอวํ กายทสกวเสน ทส รูปานิ, ตตฺเถว ภาวสฺส อตฺถิตาย ภาวทสกวเสน ทส, ตตฺเถว อาหารสมุฏฺฐานํ โอชฏฺฐมกํ, อุตุสมุฏฺฐานํ, จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ อปรานิปิ จตุวีสตีติ เอวํ จตุสมุฏฺฐาเนสุ จตุวีสติโกฏฺฐาเสสุ จตุจตฺตาลีส จตุจตฺตาลีส รูปานิ, เสโท, อสฺสุ, เขโฬ, สิงฺฆา<b><u>ณ</u></b>ิกาติ อิเมสุ ปน จตูสุ อุตุจิตฺตสมุฏฺฐาเนสุ ทฺวินฺนํ โอชฏฺฐมกานํ วเสน โสฬส โสฬส รูปานิ, อุทริยํ, กรีสํ, ปุพฺโพ, มุตฺตนฺติ อิเมสุ จตูสุ อุตุสมุฏฺฐาเนสุ อุตุสมุฏฺฐานสฺเสว โอชฏฺฐมกสฺส วเสน อฏฺฐ อฏฺฐ รูปานิ ปากฏานิ โหนฺตีติฯ เอส ตาว ทฺวตฺติํสากาเร นโยฯเย ปน อิมสฺมิํ ทฺวตฺติํสากาเร อาวิภูเต อปเร ทส อาการา อาวิภวนฺติฯ ตตฺถ อสิตาทิปริปาจเก ตาว กมฺมเช เตโชโกฏฺฐาสมฺหิ โอชฏฺฐมกญฺเจว ชีวิตญฺจาติ นว รูปานิ, ตถา จิตฺตเช อสฺสาสปสฺสาสโกฏฺฐาเสปิ โอชฏฺฐมกญฺเจว สทฺโท จาติ นว, เสเสสุ จตุสมุฏฺฐาเนสุ อฏฺฐสุ ชีวิตนวกญฺเจว ตี<b><u>ณ</u></b>ิ จ โอชฏฺฐมกานีติ เตตฺติํส รูปานิ ปากฏานิ โหนฺติฯตสฺเสวํ วิตฺถารโต ทฺวาจตฺตาลีสาการวเสน อิเมสุ ภูตุปาทายรูเปสุ ปากเฏสุ ชาเตสุ วตฺถุทฺวารวเสน ปญฺจ จกฺขุทสกาทโย, หทยวตฺถุทสกญฺจาติ อปรานิปิ สฏฺฐิรูปานิ ปากฏานิ โหนฺติฯ โส สพฺพานิปิ ตานิ รุปฺปน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น เอกโต กตฺวา ‘‘เอตํ รูป’’นฺติ ปสฺสติฯตสฺเสวํ ปริคฺคหิตรูปสฺส ทฺวารวเสน อรูปธมฺมา ปากฏา โหนฺติฯ เสยฺยถิทํ – ทฺเวปญฺจวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>านิ, ติสฺโส มโนธาตุโย, อฏฺฐสฏฺฐิ มโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุโยติ เอกาสีติ โลกิยจิตฺตานิ, อวิเสเสน จ เตหิ จิตฺเตหิ สหชาโต ผสฺโส, เวทนา, สญฺญา, เจตนา, ชีวิตํ, จิตฺตฏฺฐิติ, มนสิกาโรติ อิเม สตฺต สตฺต เจตสิกาติฯ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ปน เนว สุทฺธวิปสฺสกสฺส , น สมถยานิกสฺส ปริคฺคหํ คจฺฉนฺติ อนธิคตตฺตาติฯ โส สพฺเพปิ เต อรูปธมฺเม นมน<b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>น เอกโต กตฺวา ‘‘เอตํ นาม’’นฺติ ปสฺสติฯ เอวเมโก จตุธาตุววตฺถานมุเขน วิตฺถารโต นามรูปํ ววตฺถเปติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.226)">[w]</a> | |
| |
| ยถา หิ จกฺขุมโต ปุริสสฺส อปริสุทฺเธ อาทาเส มุขนิมิตฺตํ โอโลเกนฺตสฺส นิมิตฺตํ น ปญฺญายติ, โส ‘‘นิมิตฺตํ น ปญฺญายตี’’ติ น อาทาสํ ฉฑฺเฑติ, อถ โข นํ ปุนปฺปุนํ ปริมชฺชติ ฯ ตสฺส ปริสุทฺเธ อาทาเส นิมิตฺตํ สยเมว ปากฏํ โหติฯ ยถา จ เตลตฺถิโก ติลปิฏฺฐํ โท<b><u>ณ</u></b>ิยํ อากิริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผเสตฺวา เอกวารํ ทฺเววารํ ปีฬนมตฺเตน เตเล อนิกฺขมนฺเต น ติลปิฏฺฐํ ฉฑฺเฑติ, อถ โข นํ ปุนปฺปุนํ อุ<b><u>ณ</u></b>ฺโหทเกน ปริปฺโผเสตฺวา มทฺทิตฺวา ปีเฬติฯ ตสฺเสวํ กโรโต วิปฺปสนฺนํ ติลเตลํ นิกฺขมติฯ ยถา วา ปน อุทกํ ปสาเทตุกาโม กตกฏฺฐิํ คเหตฺวา อนฺโตฆเฏ หตฺถํ โอตาเรตฺวา เอกทฺเววาเร ฆํสนมตฺเตน อุทเก อวิปฺปสีทนฺเต น กตกฏฺฐิํ ฉฑฺเฑติ, อถ โข นํ ปุนปฺปุนํ ฆํสติฯ ตสฺเสวํ กโรนฺตสฺส กลลกทฺทมํ สนฺนิสีทติฯ อุทกํ อจฺฉํ โหติ วิปฺปสนฺนํ, เอวเมวํ เตน ภิกฺขุนา ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา รูปเมว ปุนปฺปุนํ สมฺมสิตพฺพํ มนสิกาตพฺพํ ปริคฺคเหตพฺพํ ววตฺถเปตพฺพํฯยถา ยถา หิสฺส รูปํ สุวิกฺขาลิตํ โหติ นิชฺชฏํ สุปริสุทฺธํ, ตถา ตถา ตปฺปจฺจนีกกิเลสา สนฺนิสีทนฺติ, กทฺทมุปริ อุทกํ วิย จิตฺตํ ปสนฺนํ โหติฯ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>า อรูปธมฺมา สยเมว ปากฏา โหนฺติฯ เอวํ อญฺญาหิปิ อุจฺฉุโจรโค<b><u>ณ</u></b>ทธิมจฺฉาทีหิ อุปมาหิ อยมตฺโถ ปกาเสตพฺโพฯอรูปธมฺมานํ อุปฏฺฐานาการกถา[670] เอวํ สุวิสุทฺธรูปปริคฺคหสฺส ปนสฺส อรูปธมฺมา ตีหิ อากาเรหิ อุปฏฺฐหนฺติ ผสฺสวเสน วา เวทนาวเสน วา วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>วเสน วาฯ กถํ? เอกสฺส ตาว ‘‘ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติอาทินา นเยน ธาตุโย ปริคฺค<b><u>ณ</u></b>ฺหนฺตสฺส ปฐมาภินิปาโต ผสฺโส, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, สทฺธิํ ผสฺเสน เจตนา สงฺขารกฺขนฺโธ, จิตฺตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ ตถา ‘‘เกเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า…เป.… อสฺสาสปสฺสาเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติ (วิสุทฺธิ. 1.307) ปฐมาภินิปาโต ผสฺโส, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ…เป.… จิตฺตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ เอวํ อรูปธมฺมา ผสฺสวเสน อุปฏฺฐหนฺติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.227)">[w]</a> | |
| |
| เอกสฺส ‘‘ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>รสานุภวนกเวทนา เวทนากฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺโต ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ ตถา ‘‘เกเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า …เป.… อสฺสาสปสฺสาเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>รสานุภวนกเวทนา เวทนากฺขนฺโธ…เป.… ตํสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ เอวํ เวทนาวเสน อรูปธมฺมา อุปฏฺฐหนฺติฯอปรสฺส ‘‘ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิวิชานนํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ ตถา ‘‘เกเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า…เป.… อสฺสาสปสฺสาเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ปฏิวิชานนํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>กฺขนฺโธ, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธติ อุปฏฺฐาติฯ เอวํ วิญฺญา<b><u>ณ</u></b>วเสน อรูปธมฺมา อุปฏฺฐหนฺติฯเอเตเนว อุปาเยน ‘‘กมฺมสมุฏฺฐาเน เกเส ปถวีธาตุ กกฺขฬ<b><u>ลกฺขณ</u></b>า’’ติอาทินา นเยน ทฺวาจตฺตาลีสาย ธาตุโกฏฺฐาเสสุ จตุนฺนํ จตุนฺนํ ธาตูนํ วเสน, เสเสสุ จ จกฺขุธาตุอาทีสุ รูปปริคฺคหมุเขสุ สพฺพํ นยเภทํ อนุคนฺตฺวา โยชนา กาตพฺพาฯ[671] ยสฺมา จ เอวํ สุวิสุทฺธรูปปริคฺคหสฺเสว ตสฺส อรูปธมฺมา ตีหากาเรหิ ปากฏา โหนฺติฯ ตสฺมา สุวิสุทฺธรูปปริคฺคเหเนว อรูปปริคฺคหาย โยโค กาตพฺโพ, น อิตเรนฯ สเจ หิ เอกสฺมิํ วา รูปธมฺเม อุปฏฺฐิเต ทฺวีสุ วา รูปํ ปหาย อรูปปริคฺคหํ อารภติ กมฺมฏฺฐานโต ปริหายติ, ปถวีกสิ<b><u>ณ</u></b>ภาวนาย วุตฺตปฺปการา ปพฺพเตยฺยา คาวี วิยฯ สุวิสุทฺธรูปปริคฺคหสฺส ปน อรูปปริคฺคหาย โยคํ กโรโต กมฺมฏฺฐานํ วุทฺธิํ วิรูฬฺหิํ เวปุลฺลํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯโส เอวํ ผสฺสาทีนํ วเสน อุปฏฺฐิเต จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺเธ นามนฺติ, เตสํ อารมฺม<b><u>ณ</u></b>ภูตานิ จตฺตาริ มหาภูตานิ, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปํ รูปนฺติ ววตฺถเปติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.241)">[w]</a> | |
| |
| 20. มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโสสมฺมสนญา<b><u>ณ</u></b>กถา[692] อยํ มคฺโค, อยํ น มคฺโคติ เอวํ มคฺคญฺจ อมคฺคญฺจ ญตฺวา ฐิตํ ญา<b><u>ณ</u></b>ํ ปน มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิ นามฯตํ สมฺปาเทตุกาเมน กลาปสมฺมสนสงฺขาตาย นยวิปสฺสนาย ตาว โยโค กร<b><u>ณ</u></b>ีโยฯ กสฺมา? อารทฺธวิปสฺสกสฺส โอภาสาทิสมฺภเว มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>สมฺภวโตฯ อารทฺธวิปสฺสกสฺส หิ โอภาสาทีสุ สมฺภูเตสุ มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ํ โหติ, วิปสฺสนาย จ กลาปสมฺมสนํ อาทิฯ ตสฺมา เอตํ กงฺขาวิตร<b><u>ณ</u></b>านนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํฯ อปิจ ยสฺมา ตีร<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญาย วตฺตมานาย มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ํ อุปฺปชฺชติ, ตีร<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญา จ ญาตปริญฺญานนฺตรา, ตสฺมาปิ ตํ มคฺคามคฺคญา<b><u>ณ</u></b>ทสฺสนวิสุทฺธิํ สมฺปาเทตุกาเมน กลาปสมฺมสเน ตาว โยโค กาตพฺโพฯ[693] ตตฺรายํ วินิจฺฉโย – ติสฺโส หิ โลกิยปริญฺญา ญาตปริญฺญา ตีร<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญา ปหานปริญฺญา จฯ ยา สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อภิญฺญาปญฺญา ญาตฏฺเฐ ญา<b><u>ณ</u></b>ํฯ ปริญฺญาปญฺญา ตีร<b><u>ณ</u></b>ฏฺเฐ ญา<b><u>ณ</u></b>ํฯ ปหานปญฺญา ปริจฺจาคฏฺเฐ ญา<b><u>ณ</u></b>’’นฺติ (ปฏิ. ม. 1.75)ฯ ตตฺถ ‘‘รุปฺปน<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ รูปํ, เวทยิต<b><u>ลกฺขณ</u></b>า เวทนา’’ติ เอวํ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปจฺจตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>สลฺ<b><u>ลกฺขณ</u></b>วเสน ปวตฺตา ปญฺญา ญาตปริญฺญา นามฯ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา’’ติอาทินา นเยน เตสํเยว ธมฺมานํ สามญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปวตฺตา <b><u>ลกฺขณ</u></b>ารมฺม<b><u>ณ</u></b>ิกวิปสฺสนา ปญฺญา ตีร<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญา นามฯ เตสุเยว ปน ธมฺเมสุ นิจฺจสญฺญาทิปชหนวเสน ปวตฺตา <b><u>ลกฺขณ</u></b>ารมฺม<b><u>ณ</u></b>ิกวิปสฺสนา ปญฺญา ปหานปริญฺญา นามฯตตฺถ สงฺขารปริจฺเฉทโต ปฏฺฐาย ยาว ปจฺจยปริคฺคหา ญาตปริญฺญาย ภูมิฯ เอตสฺมิํ หิ อนฺตเร ธมฺมานํ ปจฺจตฺต<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติฯ กลาปสมฺมสนโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อุทยพฺพยานุปสฺสนา ตีร<b><u>ณ</u></b>ปริญฺญาย ภูมิฯ เอตสฺมิํ หิ อนฺตเร สามญฺญ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจํ โหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.253)">[w]</a> | |
| |
| ตโต ตเทว รูปํ ววตฺถาปยมานา กิริยาเหตุกมโนวิญฺญา<b><u>ณ</u></b>ธาตุ อุเปกฺขาสหคตา ฯ ตโต ปรํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยจิตฺเตสุ เอกํ วา อุเปกฺขาสหคตาเหตุกํ จิตฺตํ ปญฺจ สตฺต วา ชวนานิฯ ตโต กามาวจรสตฺตานํ เอกาทสสุ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>จิตฺเตสุ ชวนานุรูปํ ยํกิญฺจิ ตทารมฺม<b><u>ณ</u></b>นฺติฯ เอส นโย เสสทฺวาเรสุปิฯ มโนทฺวาเร ปน มหคฺคตจิตฺตานิปิ อุปฺปชฺชนฺตีติฯ เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อรูปสฺส นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพาฯ เอวญฺหิ อรูปสฺส นิพฺพตฺติํ ปสฺสนฺโต กาเลน อรูปํ สมฺมสติ นามฯเอวํ กาเลน รูปํ กาเลน อรูปํ สมฺมสิตฺวาปิ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโน เอโก ปญฺญาภาวนํ สมฺปาเทติฯรูปสตฺตกสมฺมสนกถา[706] อปโร รูปสตฺตกอรูปสตฺตกวเสน ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสติฯ ตตฺถ อาทานนิกฺเขปนโต, วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต, อาหารมยโต, อุตุมยโต, กมฺมชโต, จิตฺตสมุฏฺฐานโต, ธมฺมตารูปโตติ อิเมหิ อากาเรหิ อาโรเปตฺวา สมฺมสนฺโต รูปสตฺตกวเสน อาโรเปตฺวา สมฺมสติ นามฯ เตนาหุ โปรา<b><u>ณ</u></b>า –‘‘อาทานนิกฺเขปนโต, วโยวุฑฺฒตฺถคามิโต;อาหารโต จ อุตุโต, กมฺมโต จาปิ จิตฺตโต;ธมฺมตารูปโต สตฺต, วิตฺถาเรน วิปสฺสตี’’ติฯตตฺถ อาทานนฺติ ปฏิสนฺธิฯ นิกฺเขปนนฺติ จุติฯ อิติ โยคาวจโร อิเมหิ อาทานนิกฺเขเปหิ เอกํ วสฺสสตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา สงฺขาเรสุ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ กถํ? เอตฺถนฺตเร สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาฯ กสฺมา? อุปฺปาทวยวตฺติโต, วิปริ<b><u>ณ</u></b>ามโต, ตาวกาลิกโต, นิจฺจปฏิกฺเขปโต จฯ ยสฺมา ปน อุปฺปนฺนา สงฺขารา ฐิติํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>นฺติ, ฐิติยํ ชราย กิลมนฺติ, ชรํ ปตฺวา อวสฺสํ ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา อภิ<b><u>ณ</u></b>ฺหสมฺปฏิปีฬนโต, ทุกฺขมโต ทุกฺขวตฺถุโต, สุขปฏิกฺเขปโต จ ทุกฺขาฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.254)">[w]</a> | |
| |
| ยสฺมา จ ‘‘อุปฺปนฺนา สงฺขารา ฐิติํ มา ปาปุ<b><u>ณ</u></b>นฺตุ, ฐานปฺปตฺตา มา ชีรนฺตุ, ชรปฺปตฺตา มา ภิชฺชนฺตู’’ติ อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ กสฺสจิ วสวตฺติภาโว นตฺถิ, สุญฺญา เตน วสวตฺตนากาเรน, ตสฺมา สุญฺญโต, อสฺสามิกโต, อวสวตฺติโต, อตฺตปฏิกฺเขปโต จ อนตฺตาติฯ[707] เอวํ อาทานนิกฺเขปนวเสน วสฺสสตปริจฺฉินฺเน รูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ตโต ปรํ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต อาโรเปติฯ ตตฺถ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคโม นาม วยวเสน วุฑฺฒสฺส วฑฺฒิตสฺส รูปสฺส อตฺถงฺคโมฯ ตสฺส วเสน ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตีติ อตฺโถฯกถํ? โส ตเมว วสฺสสตํ ปฐมวเยน มชฺฌิมวเยน ปจฺฉิมวเยนาติ ตีหิ วเยหิ ปริจฺฉินฺทติฯ ตตฺถ อาทิโต เตตฺติํส วสฺสานิ ปฐมวโย นามฯ ตโต จตุตฺติํส มชฺฌิมวโย นามฯ ตโต เตตฺติํส ปจฺฉิมวโย นามาติฯ อิติ อิเมหิ ตีหิ วเยหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา, ‘‘ปฐมวเย ปวตฺตํ รูปํ มชฺฌิมวยํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํฯ ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํฯ ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาฯ มชฺฌิมวเย ปวตฺตรูปมฺปิ ปจฺฉิมวยํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตมฺปิ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาฯ ปจฺฉิมวเย เตตฺติํส วสฺสานิ ปวตฺตรูปมฺปิ มร<b><u>ณ</u></b>โต ปรํ คมนสมตฺถํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ตมฺปิ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[708] เอวํ ปฐมวยาทิวเสน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปุน ‘‘มนฺททสกํ, ขิฑฺฑาทสกํ, ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ทสกํ, พลทสกํ, ปญฺญาทสกํ, หานิทสกํ, ปพฺภารทสกํ, วงฺกทสกํ, โมมูหทสกํ, สยนทสก’’นฺติ อิเมสํ ทสนฺนํ ทสกานํ วเสน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯตตฺถ ทสเกสุ ตาว วสฺสสตชีวิโน ปุคฺคลสฺส ปฐมานิ ทส วสฺสานิ มนฺททสกํ นาม, ตทา หิ โส มนฺโท โหติ จปโล กุมารโกฯ ตโต ปรานิ ทส ขิฑฺฑาทสกํ นาม, ตทา หิ โส ขิฑฺฑารติพหุโล โหติฯ ตโต ปรานิ ทส ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ทสกํ นาม, ตทา หิสฺส ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ายตนํ เวปุลฺลํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ ตโต ปรานิ ทส พลทสกํ นาม, ตทา หิสฺส พลญฺจ ถาโม จ เวปุลฺลํ ปาปุ<b><u>ณ</u></b>าติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.255)">[w]</a> | |
| |
| ตโต ปรานิ ทส ปญฺญาทสกํ นาม, ตทา หิสฺส ปญฺญา สุปฺปติฏฺฐิตา โหติ, ปกติยา กิร ทุพฺพลปญฺญสฺสาปิ ตสฺมิํ กาเล อปฺปมตฺตกา ปญฺญา อุปฺปชฺชติเยวฯ ตโต ปรานิ ทส หานิทสกํ นาม, ตทา หิสฺส ขิฑฺฑารติว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>พลปญฺญา ปริหายนฺติฯ ตโต ปรานิ ทส ปพฺภารทสกํ นาม, ตทา หิสฺส อตฺตภาโว ปุรโต ปพฺภาโร โหติฯ ตโต ปรานิ ทส วงฺกทสกํ นาม, ตทา หิสฺส อตฺตภาโว นงฺคลโกฏิ วิย วงฺโก โหติฯ ตโต ปรานิ ทส โมมูหทสกํ นามฯ ตทา หิ โส โมมูโห โหติ, กตํ กตํ ปมุสฺสติฯ ตโต ปรานิ ทส สยนทสกํ นาม, วสฺสสติโก หิ สยนพหุโลว โหติฯตตฺรายํ โยคี เอเตสํ ทสกานํ วเสน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตุํ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ปฐมทสเก ปวตฺตรูปํ ทุติยทสกํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาฯ ทุติยทสเก…เป.… นวมทสเก ปวตฺตรูปํ ทสมทสกํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติฯ ทสมทสเก ปวตฺตรูปํ ปุนพฺภวํ อปฺปตฺวา อิเธว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตมฺปิ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[709] เอวํ ทสกวเสน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปุน ตเทว วสฺสสตํ ปญฺจปญฺจวสฺสวเสน วีสติโกฏฺฐาเส กตฺวา วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ กถํ? โส หิ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ปฐเม วสฺสปญฺจเก ปวตฺตรูปํ ทุติยํ วสฺสปญฺจกํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาฯ ทุติเย วสฺสปญฺจเก ปวตฺตรูปํ ตติยํ…เป.… เอกูนวีสติเม วสฺสปญฺจเก ปวตฺตรูปํ วีสติมํ วสฺสปญฺจกํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติฯ วีสติเม วสฺสปญฺจเก ปวตฺตรูปํ มร<b><u>ณ</u></b>โต ปรํ คมนสมตฺถํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ตมฺปิ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติฯเอวํ วีสติโกฏฺฐาสวเสน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปุน ปญฺจวีสติ โกฏฺฐาเส กตฺวา จตุนฺนํ จตุนฺนํ วสฺสานํ วเสน อาโรเปติฯ ตโต เตตฺติํส โกฏฺฐาเส กตฺวา ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ ติ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ วสฺสานํ วเสน, ปญฺญาส โกฏฺฐาเส กตฺวา ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ วสฺสานํ วเสน, สตํ โกฏฺฐาเส กตฺวา เอเกกวสฺสวเสนฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.256)">[w]</a> | |
| |
| ตโต เอกํ วสฺสํ ตโย โกฏฺฐาเส กตฺวา วสฺสานเหมนฺตคิมฺเหสุ ตีสุ อุตูสุ เอเกกอุตุวเสน ตสฺมิํ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯกถํ? ‘‘วสฺสาเน จตุมาสํ ปวตฺตรูปํ เหมนฺตํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํฯ เหมนฺเต ปวตฺตรูปํ คิมฺหํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํฯ คิมฺเห ปวตฺตรูปํ ปุน วสฺสานํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติฯ เอวํ อาโรเปตฺวา ปุน เอกํ วสฺสํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา – ‘‘วสฺสาเน ทฺเวมาสํ ปวตฺตรูปํ สรทํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํฯ สรเท ปวตฺตรูปํ เหมนฺตํฯ เหมนฺเต ปวตฺตรูปํ สิสิรํฯ สิสิเร ปวตฺตรูปํ วสนฺตํฯ วสนฺเต ปวตฺตรูปํ คิมฺหํฯ คิมฺเห ปวตฺตรูปํ ปุน วสฺสานํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ เอวํ ตสฺมิํ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯเอวํ อาโรเปตฺวา ตโต กาฬชุ<b><u>ณ</u></b>ฺหวเสน – ‘‘กาเฬ ปวตฺตรูปํ ชุ<b><u>ณ</u></b>ฺหํ อปฺปตฺวาฯ ชุ<b><u>ณ</u></b>ฺเห ปวตฺตรูปํ กาฬํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ ตโต รตฺตินฺทิววเสน – ‘‘รตฺติํ ปวตฺตรูปํ ทิวสํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํฯ ทิวสํ ปวตฺตรูปมฺปิ รตฺติํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ ตโต ตเทว รตฺตินฺทิวํ ปุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺหาทิวเสน ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา – ‘‘ปุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺเห ปวตฺตรูปํ มชฺฌนฺหํ อปฺปตฺวาฯ มชฺฌนฺเห ปวตฺตรูปํ สายนฺหํฯ สายนฺเห ปวตฺตรูปํ ปฐมยามํฯ ปฐมยาเม ปวตฺตรูปํ มชฺฌิมยามํฯ มชฺฌิมยาเม ปวตฺตรูปํ ปจฺฉิมยามํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํฯ ปจฺฉิมยาเม ปวตฺตรูปํ ปุน ปุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺหํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุทฺธํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[710] เอวํ อาโรเปตฺวา ปุน ตสฺมิํเยว รูเป อภิกฺกมปฏิกฺกมอาโลกนวิโลกนสมิญฺชนปสาร<b><u>ณ</u></b>วเสน – ‘‘อภิกฺกเม ปวตฺตรูปํ ปฏิกฺกมํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติฯ ปฏิกฺกเม ปวตฺตรูปํ อาโลกนํฯ อาโลกเน ปวตฺตรูปํ วิโลกนํฯ วิโลกเน ปวตฺตรูปํ สมิญฺชนํฯ สมิญฺชเน ปวตฺตรูปํ ปสาร<b><u>ณ</u></b>ํ อปฺปตฺวา ตตฺเถว นิรุชฺฌติฯ ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯตโต เอกปทวารํ อุทฺธร<b><u>ณ</u></b> อติหร<b><u>ณ</u></b>วีติหร<b><u>ณ</u></b>โวสฺสชฺชนสนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภนวเสน ฉ โกฏฺฐาเส กโรติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.257)">[w]</a> | |
| |
| ตตฺถ อุทฺธร<b><u>ณ</u></b>ํ นาม ปาทสฺส ภูมิโต อุกฺขิปนํฯ อติหร<b><u>ณ</u></b>ํ นาม ปุรโต หร<b><u>ณ</u></b>ํฯ วีติหร<b><u>ณ</u></b>ํ นาม ขา<b><u>ณ</u></b>ุก<b><u>ณ</u></b>ฺฏกทีฆชาติอาทีสุ กิญฺจิเทว ทิสฺวา อิโต จิโต จ ปาทสญฺจาร<b><u>ณ</u></b>ํฯ โวสฺสชฺชนํ นาม ปาทสฺส เหฏฺฐา โอโรปนํฯ สนฺนิกฺเขปนํ นาม ปถวีตเล ฐปนํฯ สนฺนิรุมฺภนํ นาม ปุน ปาทุทฺธร<b><u>ณ</u></b>กาเล ปาทสฺส ปถวิยา สทฺธิํ อภินิปฺปีฬนํฯ ตตฺถ อุทฺธรเ<b><u>ณ</u></b> ปถวีธาตุ อาโปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา โหนฺติ พลวติโยฯ ตถา อติหร<b><u>ณ</u></b>วีติหรเ<b><u>ณ</u></b>สุฯ โวสฺสชฺชเน เตโชธาตุ วาโยธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา โหนฺติ พลวติโยฯ ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสุฯ เอวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา เตสํ วเสน ตสฺมิํ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯกถํ? โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ยา อุทฺธรเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตา ธาตุโย, ยานิ จ ตทุปาทายรูปานิ, สพฺเพ เต ธมฺมา อติหร<b><u>ณ</u></b>ํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาฯ ตถา อติหรเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตา วีติหร<b><u>ณ</u></b>ํฯ วีติหรเ<b><u>ณ</u></b> ปวตฺตา โวสฺสชฺชนํฯ โวสฺสชฺชเน ปวตฺตา สนฺนิกฺเขปนํฯ สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตา สนฺนิรุมฺภนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌนฺติฯ อิติ ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปนฺนา อิตรํ อิตรํ โกฏฺฐาสํ อปฺปตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว ปพฺพํ ปพฺพํ สนฺธิ สนฺธิ โอธิ โอธิ หุตฺวา ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตติลา วิย ตฏตฏายนฺตา สงฺขารา ภิชฺชนฺติฯ ตสฺมา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติฯ ตสฺเสวํ ปพฺพปพฺพคเต สงฺขาเร วิปสฺสโต รูปสมฺมสนํ สุขุมํ โหติฯ[711] สุขุมตฺเต จ ปนสฺส อิทํ โอปมฺมํฯ เอโก กิร ทารุติ<b><u>ณ</u></b>ุกฺกาทีสุ กตปริจโย อทิฏฺฐปุพฺพปทีโป ปจฺจนฺตวาสิโก นครมาคมฺม อนฺตราปเ<b><u>ณ</u></b> ชลมานํ ปทีปํ ทิสฺวา เอกํ ปุริสํ ปุจฺฉิ อมฺโภ ‘‘กิํ นาเมตํ เอวํ มนาป’’นฺติ? ตเมนํ โส อาห ‘‘กิเมตฺถ มนาปํ, ปทีโป นาเมส เต<b><u>ลกฺขเ</u></b>ยน วฏฺฏิกฺขเยน จ คตมคฺโคปิสฺส น ปญฺญายิสฺสตี’’ติฯ ตมญฺโญ เอวมาห ‘‘อิทํ โอฬาริกํ, อิมิสฺสา หิ วฏฺฏิยา อนุปุพฺเพน ฑยฺหมานาย ตติยภาเค ตติยภาเค ชาลา อิตรีตรํ ปเทสํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.258)">[w]</a> | |
| |
| ตมญฺโญ เอวมาห ‘‘อิทมฺปิ โอฬาริกํ, อิมิสฺสา หิ องฺคุลงฺคุลนฺตเร อฑฺฒงฺคุลฑฺฒงฺคุลนฺตเร ตนฺตุมฺหิ ตนฺตุมฺหิ อํสุมฺหิ อํสุมฺหิ ชาลา อิตรีตรํ อํสุํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสติฯ อํสุํ ปน มุญฺจิตฺวา น สกฺกา ชาลํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติฯตตฺถ ‘‘เต<b><u>ลกฺขเ</u></b>ยน วฏฺฏิกฺขเยน จ ปทีปสฺส คตมคฺโคปิ น ปญฺญายิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน อาทานนิกฺเขปนโต วสฺสสเตน ปริจฺฉินฺนรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนํฯ ‘‘วฏฺฏิยา ตติยภาเค ตติยภาเค ชาลา อิตรีตรํ ปเทสํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน วสฺสสตสฺส ตติยโกฏฺฐาสปริจฺฉินฺเน วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนํฯ ‘‘องฺคุลงฺคุลนฺตเร ชาลา อิตรีตรํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน ทสวสฺส ปญฺจวสฺส จตุวสฺส ติวสฺส ทฺวิวสฺส เอกวสฺส ปริจฺฉินฺเน รูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนํฯ ‘‘อฑฺฒงฺคุลฑฺฒงฺคุลนฺตเร ชาลา อิตรีตรํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน เอเกกอุตุวเสน เอกํ วสฺสํ ติธา, ฉธา จ วิภชิตฺวา จตุมาส-ทฺวิมาสปริจฺฉินฺเน รูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนํฯ ‘‘ตนฺตุมฺหิ ตนฺตุมฺหิ ชาลา อิตรีตรํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน กาฬชุ<b><u>ณ</u></b>ฺหวเสน, รตฺตินฺทิววเสน, เอกรตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺหาทิวเสน จ ปริจฺฉินฺเน รูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนํฯ ‘‘อํสุมฺหิ อํสุมฺหิ ชาลา อิตรีตรํ อปฺปตฺวาว นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ ปุริสสฺส ญา<b><u>ณ</u></b>ํ วิย โยคิโน อภิกฺกมาทิวเสน เจว อุทฺธร<b><u>ณ</u></b>าทีสุ จ เอเกกโกฏฺฐาสวเสน ปริจฺฉินฺเน รูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>าโรปนนฺติฯ[712] โส เอวํ นานากาเรหิ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมรูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปุน ตเทว รูปํ วิสงฺขริตฺวา อาหารมยาทิวเสน จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา เอเกกโกฏฺฐาเส ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ ตตฺราสฺส อาหารมยํ รูปํ ฉาตสุหิตวเสน ปากฏํ โหติฯ ฉาตกาเล สมุฏฺฐิตํ รูปํ หิ ฌตฺตํ โหติ กิลนฺตํ, ฌามขา<b><u>ณ</u></b>ุโก วิย, องฺคารปจฺฉิยํ นิลีนกาโก วิย จ ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ ทุสฺส<b><u>ณ</u></b>ฺฐิตํฯ สุหิตกาเล สมุฏฺฐิตํ ธาตํ ปี<b><u>ณ</u></b>ิตํ มุทุ สินิทฺธํ ผสฺสวนฺตํ โหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.259)">[w]</a> | |
| |
| โส ตํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘ฉาตกาเล ปวตฺตรูปํ สุหิตกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติฯ สุหิตกาเล สมุฏฺฐิตมฺปิ ฉาตกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ เอวํ ตตฺถ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[713] อุตุมยํ สีตุ<b><u>ณ</u></b>ฺหวเสน ปากฏํ โหติฯ อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหกาเล สมุฏฺฐิตํ รูปํ หิ ฌตฺตํ โหติ กิลนฺตํ ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํฯ สีตอุตุนา สมุฏฺฐิตํ รูปํ ธาตํ ปี<b><u>ณ</u></b>ิตํ สินิทฺธํ โหติฯ โส ตํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหกาเล ปวตฺตรูปํ สีตกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติฯ สีตกาเล ปวตฺตรูปํ อุ<b><u>ณ</u></b>ฺหกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ เอวํ ตตฺถ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[714] กมฺมชํ อายตนทฺวารวเสน ปากฏํ โหติฯ จกฺขุทฺวารสฺมิํ หิ จกฺขุกายภาวทสกวเสน ติํส กมฺมชรูปานิ, อุปตฺถมฺภกานิ ปน เตสํ อุตุจิตฺตาหารสมุฏฺฐานานิ จตุวีสตีติ จตุป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าส โหนฺติฯ ตถา โสตฆานชิวฺหาทฺวาเรสุฯ กายทฺวาเร กายภาวทสกวเสน เจว อุตุสมุฏฺฐานาทิวเสน จ จตุจตฺตาลีสฯ มโนทฺวาเร หทยวตฺถุกายภาวทสกวเสน เจว อุตุสมุฏฺฐานาทิวเสน จ จตุป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>าสเมวฯโส สพฺพมฺปิ ตํ รูปํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘จกฺขุทฺวาเร ปวตฺตรูปํ โสตทฺวารํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติฯ โสตทฺวาเร ปวตฺตรูปํ ฆานทฺวารํฯ ฆานทฺวาเร ปวตฺตรูปํ ชิวฺหาทฺวารํฯ ชิวฺหาทฺวาเร ปวตฺตรูปํ กายทฺวารํฯ กายทฺวาเร ปวตฺตรูปํ มโนทฺวารํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ เอวํ ตตฺถ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ[715] จิตฺตสมุฏฺฐานํ โสมนสฺสิตโทมนสฺสิตวเสน ปากฏํ โหติ, โสมนสฺสิตกาเล อุปฺปนฺนํ หิ รูปํ สินิทฺธํ มุทุ ปี<b><u>ณ</u></b>ิตํ ผสฺสวนฺตํ โหติฯ โทมนสฺสิตกาเล อุปฺปนฺนํ ฌตฺตํ กิลนฺตํ ทุพฺพ<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ โหติฯ โส ตํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘โสมนสฺสิตกาเล ปวตฺตรูปํ โทมนสฺสิตกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติฯ โทมนสฺสิตกาเล ปวตฺตรูปํ โสมนสฺสิตกาลํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ เอวํ ตตฺถ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.260)">[w]</a> | |
| |
| ตสฺเสวํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ปริคฺคเหตฺวา ตตฺถ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรปยโต อยมตฺโถ ปากโฏ โหติ –ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุโส วตฺตเต ขโ<b><u>ณ</u></b>ฯจุลฺลาสีติ สหสฺสานิ, กปฺปํ ติฏฺฐนฺติ เย มรู;น ตฺเวว เตปิ ติฏฺฐนฺติ, ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สโมหิตาฯเย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ;สพฺเพว สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกาฯอนนฺตรา จ เย ภคฺคา, เย จ ภคฺคา อนาคเต;ตทนฺตรา นิรุทฺธานํ, เวสมํ นตฺถิ <b><u>ลกฺขเ</u></b><b><u>ณ</u></b>ฯอนิพฺพตฺเตน น ชาโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน ชีวติ;จิตฺตภงฺคา มโต โลโก, ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยาฯอนิธานคตา ภคฺคา, ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต;นิพฺพตฺตา เยปิ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมาฯนิพฺพตฺตานญฺจ ธมฺมานํ, ภงฺโค เนสํ ปุรกฺขโต;ปโลกธมฺมา ติฏฺฐนฺติ, ปุราเ<b><u>ณ</u></b>หิ อมิสฺสิตาฯอทสฺสนโต อายนฺติ, ภคฺคา คจฺฉนฺตุทสฺสนํ;วิชฺชุปฺปาโทว อากาเส, อุปฺปชฺชนฺติ วยนฺติ จาติฯ (มหานิ. 10);[716] เอวํ อาหารมยาทีสุ ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปตฺวา ปุน ธมฺมตารูเป ติ<b><u>ลกฺขณ</u></b>ํ อาโรเปติฯ ธมฺมตารูปํ นาม พหิทฺธา อนินฺทฺริยพทฺธํ อยโลหติปุสีสสุว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>รชตมุตฺตาม<b><u>ณ</u></b>ิเวฬุริยสงฺขสิลาปวาฬโลหิตงฺคมสารคลฺลภูมิปาสา<b><u>ณ</u></b>ปพฺพตติ<b><u>ณ</u></b>รุกฺขลตาทิเภทํ วิวฏฺฏกปฺปโต ปฏฺฐาย อุปฺปชฺชนกรูปํฯ ตทสฺส อโสกงฺกุราทิวเสน ปากฏํ โหติฯ | |
| |
| --- | |
| |
| <a target="_blank" href="https://sutta.men/?ลกฺข.|ณ(th.r.151.261)">[w]</a> | |
| |
| อโสกงฺกุรํ หิ อาทิโตว ตนุรตฺตํ โหติ, ตโต ทฺวีหตีหจฺจเยน ฆนรตฺตํ, ปุน ทฺวีหตีหจฺจเยน มนฺทรตฺตํ, ตโต ตรุ<b><u>ณ</u></b>ปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ, ตโต ปริ<b><u>ณ</u></b>ตปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํ, ตโต หริตป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํฯ ตโต นีลป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ํฯ ตโต นีลป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาลโต ปฏฺฐาย สภาครูปสนฺตติมนุปฺปพนฺธาปยมานํ สํวจฺฉรมตฺเตน ป<b><u>ณ</u></b>ฺฑุปลาสํ หุตฺวา ว<b><u>ณ</u></b>ฺฏโต ฉิชฺชิตฺวา ปตติฯโส ตํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘ตนุรตฺตกาเล ปวตฺตรูปํ ฆนรตฺตกาลํ อปฺปตฺวา นิรุชฺฌติฯ ฆนรตฺตกาเล ปวตฺตรูปํ มนฺทรตฺตกาลํฯ มนฺทรตฺตกาเล ปวตฺตรูปํ ตรุ<b><u>ณ</u></b>ปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาลํฯ ตรุ<b><u>ณ</u></b>ปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาเล ปวตฺตํ ปริ<b><u>ณ</u></b>ตปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาลํฯ ปริ<b><u>ณ</u></b>ตปลฺลวว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาเล ปวตฺตํ หริตป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>ว<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาลํ ฯ หริตป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</u></b>กาเล ปวตฺตํ นีลป<b><u>ณ</u></b>ฺ<b><u>ณ</ |